Փիթեր Դևիդ Լաքս (հունգ.՝ Lax Péter Dávid, անգլ.՝ Peter David Lax, մայիսի 1, 1926(1926-05-01)[1][2][3], Բուդապեշտ, Հունգարիայի Թագավորություն), ամերիկացի մաթեմատիկոս, 1987 թվականի Վոլֆի մրցանակի դափնեկիր։

Փիթեր Լաքս
Peter Lax.jpg
Ծնվել էմայիսի 1, 1926(1926-05-01)[1][2][3] (96 տարեկան)
Բուդապեշտ, Հունգարիայի Թագավորություն
ՔաղաքացիությունFlag of Hungary.svg Հունգարիա և Flag of the United States.svg ԱՄՆ
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս և համալսարանի դասախոս
Հաստատություն(ներ)Նյու Յորքի համալսարան
Գործունեության ոլորտՄաթեմատիկական ֆիզիկայի հավասարումներ և կիրառական մաթեմատիկա[4]
ԱնդամակցությունՖրանսիական գիտությունների ակադեմիա, Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիա, Ամերիկյան մաթեմատիկական ընկերություն, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա[5], Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա և Արդյունաբերական և կիրառական մաթեմատիկայի ընկերություն[6]
Ալմա մատերՍթայվեսանթի անվան ավագ դպրոց (1943)[7] և Courant Institute of Mathematical Sciences? (1949)[8]
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[9]
Գիտական ղեկավարԿուրտ Ֆրիդրիխս
Եղել է գիտական ղեկավարAlexandre Chorin?[8], Ami Harten?[8], Burton Wendroff?[8], Charles Epstein?[8], Steve Alpern?[8], James (Mac) Hyman?[8], Lucien W. Neustadt?, Michael Ghil?[10][11], Gui-Qiang Chen?[8], Reuben Hersh?[8], Barbara Keyfitz?[8], Jeffrey Rauch?[8], George Logemann?[8], Gregory Beylkin?[8], Milton Halem?[8], Charles David Levermore?[8], Homer Franklin Walker?[8], Donald Aubrey Quarles, Jr.?[8], Stephanos Venakides?[8], Shlomo Engelberg?[8], Spyridon Kamvissis?[8], Susan Hahn?[8], James Moeller?[8], Peter Treuenfels?[8], Hector O. Fattorini?[8], Kennard Reed?[8], Norman Rushfield?[8], Charles I. Goldstein?[8], Julian Prince?[8], Arnold Lapidus?[8], James La Vita?[8], Melvyn Ciment?[8], Li-an Laurence Chen?[8], Gary Spencer Deem?[8], Porter Gerber?[8], Gray Jennings?[8], Donald Isaac?[8], Blair K. Swartz?[8], Carlos A. de Moura?[8], Satish Anjilvel?[8], William Goodhue?[8], Andrew Winkler?[8], Sebastian Noelle?[8], Kayyunnapara Joseph?[8], Fei-Ran Tian?[8], Brian Hayes?[8], Yahan Yang?[8], Milton Edward Rose?[8], George Pimbley?[8], Min Chen?[8], Mikhail Teytel?[8], Gideon Peyser?[8], Robert E. Kalaba?[8], Linus Foy?[8] և Yiorgos Smyrlis?[8]
Պարգևներ
Commons-logo.svg Peter Lax Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

Փիթեր Լաքսը ծնվել է 1926 թվականին Բուդապեշտում հրեաների ընտանիքում։ Ծնողները՝ Հենրի Լաքսն ու Կլարա Քորնֆելդը, եղել են բժիշկներ։ 1941 թվականին ամբողջ ընտանիքը երկրից փախել է Նյու Յորք։ 19 տարեկանից մասնակցել է Մանհեթենյան նախագծին՝ միջուկային զենքի մշակման ծրագրին։ 1949 թվականին ստացել է Նյու Յորքի համալսարանի փիլիսոփայության դոկտորի կոչում։ Լաքսը եղել է Լոս Ալամոսի ազգային լաբորատորիայի աշխատակից, ինչպես նաև աշխատել է Կուրանտի մաթեմատիկական գիտությունների ինստիտուտում։

Լաքսի գործունեության դաշտը բազմակողմանի է. մասնավորապես այն ներառում էր ինտեգրվող համակարգերի, հարվածային ալիքի, հիդրոդինամիկայի ուսումնասիրությունը։ Նա նաև զգալի ներդրում է ունեցել սոլիտոնների տեսության զարգացման գործում։ Նրա անվան հետ են կապված այնպիսի մաթեմատիկական ձեռքբերումներ և թվային մեթոդներ, ինչպիսիք են Լաքս-Միլգրամի թեորեմը, Լաքսի համարժեքության թեորեմը, Լաքս-Ֆրիդրիխսի սխեման և Լաքս-Վենդրոֆի սխեման, Լաքսի էնտրոպիայի պայմանը և Լաքս-Լևերմորի տեսությունը, Լաքսի հավասարումը[16]։

ԸնտանիքԽմբագրել

  • Առաջին կինը (1948 թվականից) մաթեմատիկոս Անելի Կան Լաքսն է (1922, 1999 Կատովիցե, Նյու Յորք)՝ Ռիխարդ Կուրանտի աշակերտը,
    • Որդիներ՝ Ջեյմս և Ջոն։
  • Երկրորդ կինը՝ ջութակահար Լեոնորա Կուրանտ (1928-2015), մաթեմատիկոս, Կուրանտի մաթեմատիկական գիտությունների ինստիտուտի հիմնադիր Ռիխարդ Կուրանտի դուստրը և ֆիզիկոս, միջուկաբան Էռնեստ Կուրանտի քույրը։

Մրցանակներ և ճանաչումԽմբագրել

Իր գործունեության համար Լաքսն արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների և պարգևների։ 1970 թվականից նա եղել է ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։ 1975 թվականին նրան շնորհվել է Նորբերտ Վիների մրցանակ։ 1986 թվականին պարգևատրվել է ԱՄՆ ազգային գիտական մեդալով, 1987 թվականին՝ Վոլֆի մրցանակով, 1992 թվականին՝ Ստիլի մրցանակով։ 2005 թվականին մաթեմատիկոսը դարձել է Աբելի մրցանակի դափնեկիր[16]։ Լաքսն աշխարհի բազմաթիվ համալսարանների պատվավոր դոկտոր է, այդ թվում՝ Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի (1990 թվականից)[17]։ 2012 թվականից ամերիկյան մաթեմատիկական ընկերության իսկական անդամ է[18], 1979-1980 թվականներին եղել է նրա նախագահը։ Փիթեր Լաքսին շնորհվել է նաև 2013 թվականի Լոմոնոսովի անվան Մեծ ոսկե մեդալը[19]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  2. 2,0 2,1 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  4. Personal Authority Wikibase of the Czech Republic
  5. http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51006.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12
  6. https://www.siam.org/prizes-recognition/fellows-program/all-siam-fellows
  7. https://books.google.hu/books?id=vYlIDQAAQBAJ&pg=PA451&lpg=PA451&dq=%22Stuyvesant+High+School%22+Lax+P%C3%A9ter&source=bl&ots=jRGbuSsEe4&sig=ACfU3U0_0-54b1Ya8wwZkoK89_n9pQmPqg&hl=hu&sa=X&ved=2ahUKEwj9mPXVzYPgAhUOy6QKHZEXAIIQ6AEwC3oECBMQAQ#v=onepage&q=%22Stuyvesant%20High%20School%22%20Lax%20P%C3%A9ter&f=false
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 8,19 8,20 8,21 8,22 8,23 8,24 8,25 8,26 8,27 8,28 8,29 8,30 8,31 8,32 8,33 8,34 8,35 8,36 8,37 8,38 8,39 8,40 8,41 8,42 8,43 8,44 8,45 8,46 8,47 8,48 8,49 8,50 8,51 8,52 8,53 Mathematics Genealogy Project — 1997.
  9. Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  10. Professor Michael GhilICL.
  11. Academia.edu — 2008.
  12. https://www.abelprize.no/c53864/seksjon/vis.html?tid=54440
  13. http://www.ras.ru/win/db/award_dsc.asp?P=id-1.ln-ru
  14. https://www.siam.org/prizes-recognition/fellows-program/all-siam-fellows?page=2
  15. http://www.moe.gov.cn/s78/A22/xwb_left/moe_829/tnull_44386.html (չին.)中华人民共和国教育部.
  16. 16,0 16,1 «Питер Д. Лакс»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-04-06-ին։ Վերցված է 2009-08-22 
  17. «Почётный доктор СПбГУ 1990 года»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-04-06-ին։ Վերցված է 2009-08-22 
  18. «List of Fellows of the American Mathematical Society» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-08-16-ին։ Վերցված է 2013-08-07 
  19. [Пресс-релиз заседания РАН (18 февраля 2014 года) http://www.ras.ru/news/news_release.aspx?ID=4ad7f5af-d048-40fd-94dd-ca9bad74c907]

Արտաքին հղումներԽմբագրել