Բացել գլխավոր ցանկը

Աբելի մրցանակ, մաթեմատիկայի մրցանակ, որը կոչվել է նորվեգացի մաթեմատիկոս Նիլս Հենրիկ Աբելի անունով: Մրցանակը 2002 թվականին ստեղծվել է Նորվեգիայի կառավարության կողմից և արդեն 2003 թվականից ամեն տարի շնորհվում է ժամանակի բացառիկ մաթեմատիկոսներին: Պարգևի դրամական չափը համեմատելի է Նոբելյան մրցանակի պարգևի հետ և կազմում է 6 միլիոն նորվեգական կրոն (750 հազար եվրո կամ $1,06 մլն)[1]:

Աբելի մրցանակ
Բնագիր անվանում Abel Prize
Երկիր Նորվեգիա Նորվեգիա
Տիպ
Ում կողմից է տրվում Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիա
Կարգավիճակ
Վիճակագրություն
Հիմնադրման ամսաթիվ
Առաջին պարգևատրում 2003
Վեբկայք abelprize.no

Աբելի մրցանակի հաղթողին տարին մեկ անգամ որոշում են միջազգային հինգ մաթեմատիկական կոմիտեները, որոնք ընտրվում են Միջազգային մաթեմատիկական միության և Եվրոպական մաթեմատիկական միության կողմից: 2017 թվականին հանձնաժողովը ղեկավարում էր Օսլոյի համալսարանի մաթեմատիկայի ինստիտուտի պրոֆեսոր Ջոն Ռոգնեսը[2][3]: Նոր հաղթողին հայտարարում և պարգևատրում է Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիան (նորվ.՝ Det Norske Videnskaps-Akademi, DNVA): Մրցանակաբաշխությունը տեղի է ունենում Օսլոյի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի Ատրիումում՝ այն նույն տեղում, որտեղ 1947-ից մինչև 1989 թվականը շնորհվել է Նոբելյան մրցանակը:

Մրցանակը արագ վաստակեց «Մաթեմատիկայի Նոբելյան մրցանակի» հեղինակություն[4][5][6]՝ դառնալով մաթեմատիկայի բնագավառի ամենահեղինակավոր մրցանակներից մեկը: Այս մրցանակի հիմնադիրների նպատակն էր ոչ միայն համաշխարհային հռչակավոր մաթեմատիկոսների խրախուսումը, այլև ժամանակակից մաթեմատիկայի լայն գովազդը և տարածումը, հատկապես երիտասարդների շրջանում: Ըստ ավանդության՝ Նորվեգական մաթեմատիկական միությունը մրցանակաբաշխության շաբաթվա շրջանակներում կազմակերպում է դասախոսություններ Օսլոյի համալսարանում, և նոր դափնեկիրներից մեկը հանդես է գալիս զեկույցով[7]: Աբելի մրցանակը լրացնում է մարդասիրական Հոլբերի մրցանակին[8]: Լիի մահից հետո մրցանակաբաշխությունը դադարեց: Երբ 1905 թվականին Շվեդիայի և Նորվեգիայի միավորումը փլուզվեց, ընդհատվեց Աբելի մրցանակի ստեղծման առաջին փորձը[9]:

ՊատմությունԽմբագրել

Իր մահվանից կարճ ժամանակ առաջ նորվեգացի մաթեմատիկոս Սոֆուս Լին, իմանալով, որ Ալֆրեդ Նոբելը որոշել է մրցանակ չհանձնել մաթեմատիկայի բնագավառի ներկայացուցիչներին, առաջարկել է Աբելի մրցանակը: Ենթադրվում է, որ առաջին պարգևատրման արարողությունը տեղի է ունեցել 1902 թվականին` Աբելի ծննդյան 100-ամյակի տոնակատարության շրջանակներում[9]: Մրցանակի ֆինանսավորումը իրականացնում էր Նորվեգիայի թագավոր Օսկար II-ը: Մրցանակի պարգևատրման կանոնները և կարգավիճակը որոշել են նորվեգացի մաթեմատիկոսներ Լյուդվիգ Սիլովն ու Կառլ Ստյորմեր:

20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին ժամանակի հայտնի մաթեմատիկոսների հետաքրքրությունը աճեց մրցանակի հայեցակարգի նկատմամբ, որը հանգեցրեց աշխատախմբի ձևավորման, որոնք պետք է մշակեին այն առաջարկները, որոնք ներկայացվել էին Նորվեգիայի վարչապետին 2001 թվականին: 2001 թվականի օգոստոսին Նորվեգիայի կառավարությունը հայտարարեց, որ 2002 թվականից կսկսի պարգևատրել Աբելի մրցանակը, երբ նշվում էր Աբելի ծննդյան երկուհարյուրամյակը: Առաջին մրցանակը ստացան մեկ տարի անց՝ 2003 թվականին[1]: 2001 թվականին Նորվեգիայի կառավարությունը Աբելի մրցանակի նախնական ֆինանսավորման համար որոշեց հատկացնել 200 միլիոն կրոն (մոտ 23 միլիոն դոլար)[10][9]: 2002 թվականի հունվարի 1-ին ստեղծվեց Նիլս Հենրիկ Աբելի հիշատակի հիմնադրամը (անգլ.՝ Niels Henrik Abel Memorial Fund): Մրցանակն առաջին անգամ շնորհվել է 2003 թվականի հունիսի 3-ին[1]: 2010 թվականին հրապարակվել է «The Abel Prize 2003-2007» գիրքը, որը ընդգրկում էր Աբելի մրցանակի հաղթողների մասին հետազոտությունները: Նախատեսվում էր, որ նման գրքերը կհրապարակվեն ամեն հինգ տարին մեկ[11]: Սկսած 2010 թվականից Նորվեգիայի գիտությունների և գրականության ակադեմիան Մաթեմատիկայի ինստիտուտի (անգլ.՝ Institute for Mathematics and its Applications) հետ միասին անցկացնում է Աբելի ամենամյա կոնֆերանսները (անգլ.՝ Abel Conference)[12]:

ԴափնեկիրներԽմբագրել

Աբել մրցանակի դափնեկիրների ցանկ[13].

Հետաքրքիր փատերԽմբագրել

2015 թվականին Աբելի մրցանակի դափնեկիր դարձած Ջոն Ֆորբս Նեշը դարձել է առաջինը, որ արժանացել է Նոբելյան մրցանակի: Ջոն Նեշը տնտեսության բնագավառի Նոբելյան մրցանակի արժանացել է 1994 թվականին «Ոչ կոոպերատիվ խաղերի թերորիայի հավասարակշռության անալիզի համար»[19]:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 About the Abel Prize
  2. «The Abel Committee» (անգլերեն)։ The Abel Prize։ Վերցված է 2018-02-18 
  3. Королёв, Владимир (2017-03-24)։ ««Всплеск, который быстро затухает»»։ N+1։ Վերցված է 2018-02-18 
  4. Cipra, Barry (26 March 2009). «Russian Mathematician Wins Abel Prize». ScienceNOW.
  5. «Geometer wins maths 'Nobel'». Nature Publishing Group. 26 March 2009
  6. Lisa W. Foderaro. «In N.Y.U.'s Tally of Abel Prizes for Mathematics, Gromov Makes Three». Նյու Յորք Թայմս, 31.05.2009
  7. The Abel Lectures Archived 2012-06-15 at the Wayback Machine.
  8. «The Abel Prize». The Norwegian Academy of Science and Letters
  9. 9,0 9,1 9,2 «The History of the Abel Prize». The Norwegian Academy of Science and Letters
  10. «Nomination Guidelines». The Norwegian Academy of Science and Letters
  11. The Abel Prize 2003—2007. Heidelberg: Springer. 2010. doi:10.1007/978-3-642-01373-7. ISBN 978-3-642-01372-0
  12. Third Abel Conference
  13. Abel Prize Laureate
  14. «Математическую премию Абеля 2010 года получил Джон Торренс Тэйт» (ռուսերեն)։ РИА Новости։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-22-ին։ Վերցված է 2010-03-24 
  15. РИА Новости – «Математик из Венгрии стал обладателем Абелевской премии 2012». 21.03.2012
  16. Лента.руМатематического «Нобеля» дали герою фильма «Игры разума». 25.03.2015.
  17. «Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսը դարձել է Աբելի մրցանակի դափնեկիր»։ Коммерсант։ 2017-03-21։ Վերցված է 2017-03-22 
  18. «The Abel Prize Laureate 2018»։ The Norwegian Academy of Science and Letters։ Վերցված է 20 March 2018 
  19. Кузнецов Сергей (2015-03-26)։ «Математик, ставший героем фильма «Игры разума», получил Премию Абеля»։ FTimes.ru։ FTimes.ru 

Արտաքին հղումներԽմբագրել