Հովազներ
Tree lion.jpg
Դասակարգում
Թագավորություն  Կենդանիներ (Animalia)
Տիպ/Բաժին Քորդավորներ (Chordata)
Ենթատիպ Ողնաշարավորներ (Vertebrata)
Դաս Կաթնասուններ (Mammalia)
Կարգ Գիշատիչներ (Carnivora)
Ընտանիք Կատվազգիներ (Felidae)
Ենթաընտանիք Մեծ կատուներ (Pantherinae)
Ցեղ Հովազներ (Panthera)
Օկեն, 1816

Հովազներ կամ Պանտերա (լատ.՝ Panthera, հին հուն․՝ πάνθηρ, παντός ամենա և θήρ կենդանի բառերից), կատվազգիների ընտանիքի խոշոր կենդանիների տեսակ, կազմված է ներկայումս գոյություն ունեցող հինգ տեսակներից՝ Վագր (լատ.՝ Panthera tigris), Առյուծ (լատ.՝ Panthera leo), Ընձառյուծ (լատ.՝ Panthera pardus) և Յագուար (լատ.՝ Panthera onca), Լեռնային Ձյունաընձառյուծ կամ Ձյունահովազ Իրբրս (լատ՝. Panthera unica) ինչպես նաև մի շարք բրածո տաքսոններից:

Էգ և որձ առյուծներ
Ընձառյուծ
Վագր

Ունեն կոկորդի հատուկ կառուցվածք, ինչը թույլ է տալիս մռնչալ: Ի տարբերություն այլ կատվազգիների, այս տեսակի ներկայացուցիչների ենթալեզվային ապարատն ամբողջովին ոսկրացած չէ, ոսկորներից մեկի փոխարեն ճկուն ջիլ է, ինչը թույլ է տալիս կոկորդին ուռչել: Բացի դրանից նրանց ձայնալարերն անջատ չեն և ձևավորում են խողովակային կառուցվածք, որը գործում է որպես շատ արդյունավետ ձայնային հարմարանք:

ԷվոլյուցիաԽմբագրել

Հովազների ընտանիքի տաքսոնամիայի վերաբերյալ ընթացել են բազմաթիվ վեճեր, իսկ նրա դասակարգումը վերանայվել է մի քանի անգամ: Այս դասը հավանաբար առաջացել է անհետացած կատվից՝ Panthera schaubi (Viretailurus schaubi), որին ևս երբեմն դիտարկում են որպես պումաների ցեղի վաղ ներկայացուցիչ: Պանտերաների ցեղը հավանաբար առաջացել է Ասիայում: Մեծ կատուների տարանջատումը (այդ թվում նաև հովազների գոյություն ունեցող տեսակների, ձյունահովազի, ծխագույն ընձառյուծի (Neofelis)) փոքր կատվազգիներից (ներառյալ բոլոր մյուս ժամանակակից կաուների տեսակները) կայացել է վեցից տաս միլիոն տարի առաջ[1]: Քարացած մնացորդների ուսումնասիրումը ցուց է տվել, որ հովազների ցեղը առաջացել է 2-ից 3,8 մլն տարի առաջ[2], իսկ ըստ ԴՆԹ հետազոտությունը, ոչ պակաս քան 16 մլն տարի առաջ[3]:

Մորֆոլոգիական և գենետիկական ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ վագրը՝ ցեղի առաջին տեսակը, շեղվում է հիմնական գծից[4]: Ձյունահովազը առաջ մտնում էր հովազների ցեղի մեջ, բայց վերջին մոլեկուլային հետազոտությունները առաջարկել են նրանց այս կենդանատեսակին դասելը հաստատ հնարավոր համարել, բայց ասել են որ նրանք շատ նման են ընձառյուծներին[1][4][5]: Դրա համար էլ դասակարգման բազմաթիվ համակարգեր ձյունահովազին համարում են հովազների դասից, սակայն նման դասակարգման կամ նրաց որպես առանձին տեսակ դիտարկելու միասնական կարծիք չկա[1][4][5][6][7][8]:

Այս տեսակին է պատկանում նաև կատվազգի նախապատմական՝ անգլ.՝ Panthera gombaszogensis կենդանին, հավանաբար սերտորեն կապված ժամանակակից յագուարի հետ, որին հաճախ անվանում են եվրոպական յագուար: Այս տեսակը հայտնվել է մոտ 1,6 մլն տարի առաջ, ժամանակակից Իտալիայի տարածքում:

Մոխրագույն ընձառյուծների տեսակը սերտորեն կապված է հովազների հետ, բայց համարվում Է նրա մաս[1][5][8][9]:

Ներքևում ներկայացված է ֆիլոգենիայի սխեման ըստ Մազակի, Քրիստիանսենի և Կիտչեների[10].

Pantherinae

Neofelis

Panthera

Panthera uncia

Panthera palaeosinensis

Panthera onca

Panthera atrox

Panthera spelaea

Panthera leo

Panthera pardus

Panthera tigris

Panthera zdanskyi

ԴասակարգումԽմբագրել

Այս հովազների դասի կամ ցեղի մեջ է մտնում ժամանակակից հինգ տեսակ՝ Վագր, Առյուծ, Ընձառյուծ, Յագուար, Ձյունահովազ իրբիս կամ Ձյունաընձառյուծ[11]: Որոշ հետազոտողներ հակված են այս դասին դասել նաև ձյունահովազին, բայց հետազոտողների մեծամասնությունը առանձնացնում է այն որպես ինքնուրույն տեսակ[12]:

Ինչպես նաև այս դասի են պատկանում որոշ մահացած բրածո տեսակներ, նրանցից որոշների վիճակը համարվում է անհայտ կամ վիճելի.

  • Panthera blytheae, ձյունահովազի նախապատմական բարեկամ
  • Panthera crassidens, հավանաբար նույնականացվում է կատվազգի այլ տաքսոնի հետ
  • Panthera palaeosinensis, հավանաբար վագրերի նախնին է
  • Panthera schaubi, հնարավոր է, որ այս ետսակը չի համարվում այս դասից, և ավելի նման է կուգուարին
  • Panthera schreuderi, հավանաբար եվրոպական յագուարի փոքր տեսակն է[13]
  • Panthera shawi, նախապատմական առյուծ
  • Panthera toscana, հավանաբար եվրոպական յագուարի փոքր տեսակն է
  • Panthera youngi, նախապատմական ընձառյուծ կատու
  • Panthera zdanskyi, վագրի նախապատմական ցեղակիցը բարեկամ

Ընդհանուր բնութագիրԽմբագրել

Պանտերայի կամ հովազների ցեղի ներկայացուցիչները խոշոր և շատ խոշոր չափերի են: Այս պանտերայի դասին է պատկանում կատվազգիների ամենախոշոր ներկայացուցիչը՝ Ռուսաստանաբնակ Արքայական Հյուսիսային Ամուրյան վագրը:

Իրանը ձգված է, երբեմն խիստ: Սրբոսկրային հատվածը բարձր չէ, իսկ մեջքի գիծը հետևից չի բարձրանում, ինչպես փոքր կատուներինն է, այլ գնում է ուղիղ: Ուսերի բարձրությունը (վզակոթի մետ, հետնաբաշ) ավելի բարձր է, քան սրբոսկրի մոտ, ընդ որում մեջքի գիծը հետևից մի փոքր կորացած է: Պոչի երկարությունը սովորաբար կազմում է մարմնի երկարության կեսի չափ, որոշ տեսակների մոտ նույնիսկ ավելի երկար է:

Գլուխը համեմատաբար խոշոր է, որոշակիորեն ձգված, երկարավուն երեսամասով: Ականջները փոքր են, կարճ, կլորավուն ծայրով, առանց ծայրի վրձնիկի: Արու առյուծները, ինչպես նաև այլ տեսակները հիմնականում ձմեռային մորթիով են: Աչքերը կլոր բիբերով են:

Երբեմն այտերի մազերը լինում են երկար և ձևավորում են այսպես ասած այտամորուք, արու առյուծների մարմնի առջևի մասում կա արտահայտված բաշ, իսկ պոչի ծայրն ունի երկար մազերից ձևավորված վրձնիկ:

Ոտքերը կարճ են և հաստ, ուժեղ, լայն թաթերով, հատկապես առջևինները: Ճիրանները մեծ են, սուր և կոր, ամբողջովին ներքաշող: Մատների ծայրերին՝ ճիրանների կեղքերին ունեն կաշվե դարսվածքներ, որոնք ամբողջությամբ ծածկում են ներքաշված ճիրանը:

Նրանք միագույն են կամ սև լայնակի գծերով կամ հիմնական բաց երանգի վրա սև բծերով՝ առանձին կամ վարդակաձև:

Ատամնային համակարգը ամբողջական է: Ատամները շատ ուժեղ են, ժանիքները համեմատաբար կարճ են, բայց ուժեղ, հիմնական լայն հատվածով:

Սեռական դիմորֆիզմը տեսակներից շատերի մետ արտահայտվում է արուների ավելի խոշոր լինելով: Առյուծների մոտ արուները առանձնանում են մարմնի առջևի հատվածում ձևավորված բաշով և դեքի կամ գլխի կողքի բակերով:

Շնորհիվ ենթալեզվային համակարգի հատուկ կառուցվածքի, կոկորդը ձայնալարերի հետ միասին առանձնանում են մեծ շարժողականությամբ, ինչն էլ ապահովում է բարձր և կոշտ մռնչյունը:

ԿենսակերպԽմբագրել

Այս ցեղի կամ Պանտերայի դասի ներկայացուցիչները ակտիվ գիշատիչներ են, հիմնականում որսում են մեծ կաթնասուններ, գլխավորապես սմբակավորներ: Հաճախ որսը որսորդից չափերով ավելի մեծ է լինում, երբեմն մի քանի անգամ:

Որսում են թաքնված և դարանակալած (արահետներում, ջրելատեղերի մոտ): Որսը հիմնականում ուտում են փորի վրա պառկած, արմունկներով և էրիով (նախաբազուկ) հենվելով տվյալ սննդի վրա, որսից կտորները պոկում են գլխի դեպի վերև ձգումով:

Առավելապես ակտիվ են օրվա մութ ժամերին, չնայած հաճախ ակտիվ են նաև ցերեկը: Բացառությամբ առյուծի համարվում են միայնակ կենդանիներ: Առյուծները առանձնանում են նրանով, որ միշտ ապրում և որսում են փոքր խմբերով, այսպես կոչվող փրայդներով: Ապրում են ինչպես հարթավայրերում, այնպես էլ լեռնային անտառներում, երբեմն նաև բաց լեռնային հատվածներում, եղեգնուտներում, առյուծները համարվում են նաև բաց տափաստանների, սավաննաների և կիսաանապատների բնակիչներ:

ԱրեալԽմբագրել

Պանտերայի ցեղը արեալը ներառում է Աֆրիկան, Եվրոպայի ծայր հարավ արևելքը, Ասիան բացի հյուսիսային հատվածից, Հարավային և Կենտրոնական Ամերիկան և Հյուսիսային Ամերիկայի ծայր հարավը:

ՀիբրիդներԽմբագրել

  • Վագրառյուծ կամ տիգոն՝ արու վագրի և էգ առյուծի հիբրիդ
  • Լիգր՝ արու առյուծի և էգ վագրի հիբրիդ[14]
  • Լեոպոն՝ արու ընձառյուծի և էգ առյուծի հիբրիդ
  • Յագուլեոպարդ կամ յագոպարդ՝ արու յագուարի և էգ ընձառյուծի հիբրիդ

Ինչպես նաև հայտնի է ընձառյուծի և պումաների հիբրիդը՝ Պումապարդ

Հովազների տարբեր ներկայացուցիչների հիբրիդներ
Էգ և արու լիգրեր Վագրառյուծ Պումապարդ

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Johnson, W.E., Eizirik, E., Pecon-Slattery, J., Murphy, W.J., Antunes, A., Teeling, E. & O'Brien, S.J. (2006)։ «The Late Miocene radiation of modern Felidae: A genetic assessment.»։ Science 311 (5757): 73–77։ PMID 16400146։ doi:10.1126/science.1122277 
  2. Turner A (1987) New fossil carnivore remains from the Sterkfontein hominid site (Mammalia: Carnivora). Ann Transvall Mus 34:319-347
  3. «Предки леопардов оказались родом из Тибета»։ Лента.Ру։ 2013-11-13։ Վերցված է 2013-11-13 
  4. 4,0 4,1 4,2 Yu L & Zhang YP (2005)։ «Phylogenetic studies of pantherine cats (Felidae) based on multiple genes, with novel application of nuclear beta-fibrinogen intron 7 to carnivores»։ Molecular Phylogenetics and Evolution 35 (2): 483–495։ PMID 15804417։ doi:10.1016/j.ympev.2005.01.017 
  5. 5,0 5,1 5,2 Dianne N. Janczewski, William S. Modi, J. Claiborne Stephens, and Stephen J. O'Brien (հուլիսի 1, 1996)։ «Molecular Evolution of Mitochondrial 12S RNA and Cytochrome b Sequences in the Pantherine Lineage of Felidae»։ Molecular Biology and Evolution 12 (4): 690։ PMID 7544865։ Վերցված է 2006-08-06 
  6. Կաղապար:IUCN
  7. Felid Taxon Advisory Group: Alan H. Shoemaker (1996) Taxonomic and Legal Status of the Felidae
  8. 8,0 8,1 Johnson WE & Obrien SJ (1997)։ «Phylogenetic reconstruction of the Felidae using 16S rRNA and NADH-5 mitochondrial genes»։ Journal of Molecular Evolution 44: S98–S116։ PMID 9071018։ doi:10.1007/PL00000060 
  9. Yu L & Zhang YP (2005)։ «Phylogenetic studies of pantherine cats (Felidae) based on multiple genes, with novel application of nuclear beta-fibrinogen intron 7 to carnivores»։ Molecular Phylogenetics and Evolution 35 (2): 483–495։ PMID 15804417։ doi:10.1016/j.ympev.2005.01.017 
  10. Mazák Ji H., Christiansen Per, Kitchener Andrew C. (2011)։ «Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger»։ PLoS ONE 6 (10): e25483։ PMID 22016768։ doi:10.1371/journal.pone.0025483 
  11. Կաղապար:MSW3 Carnivora
  12. Johnson, W. E., Eizirik, E., Pecon-Slattery, J., Murphy, W. J., Antunes, A., Teeling, E. & O’Brien, S. J. (2006). «The Late Miocene radiation of modern Felidae: A genetic assessment.». Science 311 (5757): 73-77. doi:10.1126/science.1122277. PMID 16400146.
  13. O'Regan, H., Turner, A (2004)։ «Biostratigraphic and palaeoecological implications of new fossil felid material from the Plio-Pleistocene site of Tegelen, the Netherlands»։ Palaeontology 47 (5): 1181–1193։ doi:10.1111/j.0031-0239.2004.00400.x 
  14. Лигр — гибрид льва и тигра