Լեոնիդ Կելդիշ

խորհրդային և ռուս ֆիզիկոս


Լեոնիդ Վենիամինովիչ Կելդիշ (ռուս.՝ Леони́д Вениами́нович Ке́лдыш, ապրիլի 7, 1931(1931-04-07)[1], Մոսկվա, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[1] - նոյեմբերի 11, 2016(2016-11-11), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային և ռուս ֆիզիկոս, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1976), ֆիզիկական և մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1965): Կելդիշի աշխատանքները կարևոր դեր են ունեցել ֆիզիկայի զարգացման գործում[4]:

Լեոնիդ Կելդիշ
Լեոնիդ Կելդիշ.jpg
Ծնվել էապրիլի 7, 1931(1931-04-07)[1]
Մոսկվա, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[1]
Մահացել էնոյեմբերի 11, 2016(2016-11-11) (85 տարեկան)
Մոսկվա, Ռուսաստան
ԳերեզմանԴոնսկոե գերեզմանատուն
ՔաղաքացիությունFlag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ և Flag of Russia.svg Ռուսաստան
Մասնագիտությունֆիզիկոս և համալսարանի պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ)Պ․ Ն․ Լեբեդևի անվ, ֆիզիկայի ինստիտուտ, Մոսկվայի Ֆիզիկատեխնիկական Ինստիտուտ, Մոսկվայի պետական համալսարան և Uspekhi Fizicheskikh Nauk?
Գործունեության ոլորտպինդ մարմնի ֆիզիկա և ֆիզիկա
Պաշտոն(ներ)տնօրեն
ԱնդամակցությունՌուսաստանի գիտությունների ակադեմիա, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա[2], ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Ամերիկյան ֆիզիկական ընկերություն և Մոլդովայի գիտությունների ակադեմիա
Ալմա մատերՄոսկվայի պետական համալսարան (1954) և ՄՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետ
Գիտական աստիճանֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր
Գիտական ղեկավարՎիտալի Գինզբուրգ
Եղել է գիտական ղեկավարElena D. Mishina?
Պարգևներ«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 4-րդ աստիճանի շքանշան Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան Յուջին Ֆինբերգի անվան մեդալ Մ. Վ. Լոմոնոսովի անվան մեծ ոսկե մեդալ[3] Լենինյան մրցանակ Եվրոֆիզիկա մրցանակ Ս. Ի. Վավիլովի անվան ոսկե մեդալ Միջազգային մրցանակ նանոտեխնոլոգիայի բնագավառում և Ի. Յա. Պոմերանչուկի անվան մրցանակ
ՄայրԼյուդմիլա Կելդիշ

ԿենսագրությունԽմբագրել

Կելդիշը ծնվել է 1931 թվականին Մոսկվայում, մեծացել է իր մոր և խորթ հոր՝ հայտնի մաթեմատիկոսների ընտանիքում: Դպրոցը ոսկե մեդալով ավարտելուց հետո նա ընդունվել է Մոսկվայի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետ, 1954 թվականին դարձել է Լեբեդևայի անվան Ֆիզիկայի ինստիտուտի ասպիրանտ (նրա գիտական խորհրդականն էր Վիտալի Գինզբուրգը1957 թվականից մինչև իր կյանքի ավարտը Կելդիշը աշխատել է Լեբեդևի անվան ֆիզիկական ինստիտուտում, իսկ 1989-1994 թվականներին զբաղեցրել է ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնը։ 1965 թվականին պաշտպանել է գիտական թեզ, որի պաշտպանական արդյունքների հիման վրա թեկնածուի աստիճանի փոխարեն նրան անմիջապես դոկտորի աստիճան է շնորհվում:

1962 թվականին Կելդիշը դարձել է Մոսկվայի ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր, 1965 թվականին՝ Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսոր, 1978 թվականից 2001 թվականը աշխատել է Մոսկվայի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետի քվանտային ռադիոֆիզիկայի բաժնում՝ որպես վարիչ, իսկ 2004-2011 թվականներին` Տեխասի A&M համալսարանի ֆիզիկայի և աստղագիտության ամբիոնում: 1968 թվականին դարձել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի անդամ, 1976 թվականին՝ ակադեմիկոս, 1991-1996 թվականներին եղել է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ընդհանուր ֆիզիկայի և աստղագիտության բաժնի ակադեմիկոսի քարտուղար, ապա Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի նախագահի խորհրդական և ռուս ֆիզիկոսների ազգային կոմիտեի նախագահ: Կելդիշը երկար տարիներ եղել է «Ֆիզիկա և կիսահաղորդիչ տեխնոլոգիաներ»,, «Solid State Communications» ամսագրերի խմբագրական խորհուրդների անդամ, 2009 թվականի դեկտեմբերի 29-ից մինչև իր կյանքի ավարտը աշխատել է որպես «Ֆիզիկական գիտությունների հաջողություններ» ամսագրի գլխավոր խմբագիր:

Լեոնիդ Կելդիշը վախճանվել է 2016 թվականի նոյեմբերի 11-ին՝ սրտի հիվանդությունների պատճառով[5]։

Գիտական ձեռքբերումներԽմբագրել

Կելդիշը գրել է աշխատություններ կիսահաղորդչային ֆիզիկայի և քվանտային ռադիոֆիզիկայի վերաբերյալ։

1950-ականների երկրորդ կեսին նա ստեղծեց կիսահաղորդիչների մեջ թունելային երևույթների տեսությունը։ 1957 թվականին առաջին անգամ կատարեց թունելային հանգույցի հավանականության ճիշտ հաշվարկը, հաշվի առնելով նյութի շղթայի կառուցվածքը և կանխատեսեց այսպես կոչված անուղղակի թունելային ազդեցությունը։ 1958 թվականին նա կանխատեսեց էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ կիսահաղորդչային բյուրեղներում կլանման գոտիների տեղափոխումը։ Այս արդյունքները չափազանց կարևոր էին կիսահաղորդիչների ֆիզիկայի զարգացման համար: 1962 թվականին նա առաջարկել է օգտագործել տարածական-պարբերական դաշտի կառավարման էլեկտրոնային ազդեցությունը և էլեկտրոնային բյուրեղների հատկությունները։

1964 թվականին Կելդիշը ցույց տվեց, որ բազմաֆունկցիոնալ ֆոտոէլեկտրական ազդեցությունը և բարձր հաճախականությամբ թունելային ազդեցությունը նույն պրոցեսի տարբեր սահմանափակումային դեպքերն են։

1964 թվականին վիճակի տեսական բնութագրման և ուժեղ քվանտային համակարգերի կինետիկայի համար Կելդիշը մշակեց հատուկ դիագրամային տեխնիկա: Այս մոտեցումը ընդհանուր առմամբ լայնորեն կիրառվում է ֆիզիկայի տարբեր ճյուղերում, մասնավորապես` լազերային ճառագայթման խտացված համակարգերի փոխազդեցության նկարագրության մեջ:

Նույն թվականին՝ 1964 թվականին, Կելդիշը Յուրի Կոպաևի հետ միասին առաջարկել է մետաղական կիսահաղորդչային ֆազային անցման հայտնի մոդել:

ԸնտանիքԽմբագրել

Մրցանակներ և անդամակցությունԽմբագրել

  • Լենինյան մրցանակ (1974)
  • Եվրոֆիզիկա մրցանակ (1975)
  • Աշխատանքային կարմիր դրոշ (1975)
  • Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (1985)
  • ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի օտարերկրյա անդամ (1995)
  • Ամերիկյան ֆիզիկական հասարակություն անդամ (1996)
  • Հայրենիքի ծառայությունների համար IV աստիճանի շքանշան (1999)՝ ռուս գիտության զարգացման գործում ունեցած մեծ ներդրման, բարձր որակավորում ունեցող անձնակազմի պատրաստման և Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի 275-ամյակի կապակցությամբ[6]։
  • Մոլդովայի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ (2001)[7]
  • 2003 թվականին կրթության ոլորտում Նախագահական մրցանակի դափնեկիր
  • Սերգեյ Վավիլովի անվան ոսկե մեդալ (2005)
  • Միջազգային մրցանակ Նանոտեխնոլոգիայի բնագավառում (RUSNANOPRIZE) (2009)՝ կիսահաղորդիչների մեջ գերակշռող և թունելային ազդեցությունների ուսումնասիրման համար[8]
  • Եվգենի Ֆինբերգի հուշամեդալ (2001)
  • Իսահակ Պոմերանչուկի մրցանակ (2014)
  • Լոմոնոսովի մեծ ոսկե մեդալ (2015)

Հիմնական հրատարակություններԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Келдыш Леонид Вениаминович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-65.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12
  3. http://www.ras.ru/win/db/award_dsc.asp?P=id-1.ln-ru
  4. Цитируемость статей по данным Scientific.ru
  5. Умер академик Леонид Келдыш // Индикатор, 11 ноября 2016
  6. Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук». // Официальный сайт Президента России. Проверено 18 августа 2016.
  7. Membrii Academiei de Ştiinţe a Moldovei: Dicţionar (1961—2006) / Ch.: Î.E.P. Ştiinţa, 2006
  8. Лауреаты премии Rusnanoprize 2009

ԳրականությունԽմբագրել

  • Леонид Вениаминович Келдыш (07.04.1931—11.11.2016) // УФН. — 2016. — Т. 186. — С. 1265—1266. — doi:10.3367/UFNr.2016.11.037979
  • Capasso F., Corkum P., Kocharovskaya O., Pitaevskii L., Sadovskii M.V. Leonid Keldysh // Physics Today. — 2017. — Vol. 70(6). — P. 75. — doi:10.1063/PT.3.3605

Արտաքին հղումներԽմբագրել