Էնրիկո Բետտի (իտալ.՝ Enrico Betti, հոկտեմբերի 21, 1823(1823-10-21)[1][2][3][…], Պիստոյա, Տոսկանա, Իտալիա[4] - օգոստոսի 11, 1892(1892-08-11)[1][2][3][…] կամ օգոստոսի 13, 1892(1892-08-13)[4][4], Տերիչոլա, Պիզա, Տոսկանա, Իտալիա[4]), իտալացի մաթեմատիկոս և ֆիզիկոս։ Հայտնի է տեղաբանության վերաբերյալ իր աշխատանքներով, զբաղվել է նաև ընդհանուր հանրահաշվով և մաթեմատիկական վերլուծությամբ։

Էնրիկո Բետտի
իտալ.՝ Enrico Betti
Betti Enrico.jpg
Ծնվել էհոկտեմբերի 21, 1823(1823-10-21)[1][2][3][…]
Պիստոյա, Տոսկանա, Իտալիա[4]
Մահացել էօգոստոսի 11, 1892(1892-08-11)[1][2][3][…] (68 տարեկան) կամ օգոստոսի 13, 1892(1892-08-13)[4][4] (68 տարեկան)
Տերիչոլա, Պիզա, Տոսկանա, Իտալիա[4]
ԳերեզմանCampo santo
ՔաղաքացիությունFlag of Italy (1861–1946).svg Իտալիայի թագավորություն
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս, տոպոլոգ, պրոֆեսոր և քաղաքական գործիչ
Հաստատություն(ներ)Պիզայի համալսարան և Բարձրագույն նորմալ դպրոց
Գործունեության ոլորտՏեղաբանություն
Պաշտոն(ներ)Բարձրագույն նորմալ դպրոցի տնօրեն[5], Բարձրագույն նորմալ դպրոցի տնօրեն[5], Իտալիայի թագավորության սենատոր, Իտալիայի թագավորության դեպուտատների պալատի անդամ[6], Իտալիայի թագավորության դեպուտատների պալատի անդամ[6] և Իտալիայի թագավորության դեպուտատների պալատի անդամ[6]
ԱնդամակցությունՇվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա, Լինչեի ազգային ակադեմիա, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա և Թուրինի գիտությունների ակադեմիա[4]
Ալմա մատերՊիզայի համալսարան
Գիտական աստիճանդափնեկիր[6]
Տիրապետում է լեզուներինիտալերեն
Գիտական ղեկավարՋուզեպպե Դովերի[7]
Եղել է գիտական ղեկավարՈւլիսս Դինի, Չեզարե Արցելա, Լուիջի Բիանկի[8], Վիտո Վոլտերա[8], Գրեգորիո Ռիչչի-Կուրբաստրո և Ֆեդերիգո Էնրիկես[9]
Հայտնի աշակերտներAdolfo Campetti?
Enrico Betti Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծնվել է տոսկանական Պիստոյա քաղաքում, վաղ տարիքից զրկվել է հորից։ 1846 թվականին ավարտել է Պիզայի համալսարանը։ Մասնակցություն է ունեցել Իտալիայի միավորման համար մղվող զինված պայքարին, այնուհետև դասախոսել է Պիզայի համալսարանում։

  • 1857 թվականին բարձրագույն հանրահաշվի պրոֆեսոր, այնուհետև փոխադրվել է վերլուծության բարձրագույն երկրաչափության ամբիոն
  • 1864 թվականին Մաթեմատիկական ֆիզիկայի պրոֆեսոր
  • 1870 թվականին Երկնային մեխանիկայի պրոֆեսոր

Բետտին դասավանդել է նաև Պիզայի Բարձրագույն նորմալական դպրոցում, իսկ 1864 թվականից դառնում է նրա տնօրենը։ Այդ տարիներին Բարձրագույն նորմալական դպրոցը դարձել է Իտալիայի առաջատար ուսումնական հաստատություններից մեկը։ Իտալիայի 19-րդ դարի երկրորդ կեսի շատ նշանավոր մաթեմատիկոսներ սովորել են նրա դասախոսություններով։ Սկզբնապես (1850-1860) Բետտիի հետազոտությունները վերաբերվում էին հանրահաշվին (Գալուայի տեսություն), մաթեմատիկական վերլուծությանը (Էլլիպտիկ ֆունկցիաներ), ֆունկցիաների տեսությանը։ Եվրոպայում ճամփորդությունների ժամանակ (1858) ծանոթացել է Ռիմանի հետ, տարվել է նրա գաղափարներով և շարունակել նրա աշխատանքները բազմաչափ երկրաչափության և մաթեմատիկական ֆիզիկայի վերաբերյալ։ 1871 թվականին Բետտին հոդված հրատարակեց «Կամայական թվերի տարածության չափերի վերաբերյալ» (Sopra gli spazi di un numero qualunque di dimensioni), որտեղ ի հայտ եկավ մի տերմին-հասկացություն, որը հետագայում կոչվեց «Բետտիի թվեր»։ Տերմինի անվանումը տվեց Անրի Պուանկարեն, որն էլ ավարտեց տոպոլոգիայի հիմքերի ստեղծումը։ Բետտին իր ավանդը ունեցավ պոտենցիալի տեսության, մակերեսների բազմաչափ կապակցման տեսության բնագավառում։ Ֆիզիկայի բնագավառում ուսումնասիրեց ջերմության տարածման, հիդրոդինամիկայի և մազական տեսության պրոբլեմները։ Առաձգականության տեսության մեջ բացահայտել է Բետտիի կարևորագույն թեորմը։

1862 թվականից իտալական խորհրդարանի անդամ էր, 1884 թվականին դարձել է պատգամավոր[10]։

Նշանավոր աշակերտներԽմբագրել

ԱշխատություններԽմբագրել

Բետտիի վերը հիշատակվածներից ամենանշանավորը «Կամայական թվերի տարածության չափերի վերաբերյալ» հոդվածն է։

Բետտիի ստեղծագործությունների երկհատորյակը հրատարակվել է հետմահու 1903-1913 թվականներին։

ԳրականությունԽմբագրել

  • Боголюбов А. Н. Математики. Механики. Биографический справочник. - Киев: Наукова думка, 1983.
  • Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.). Математика XIX века. - М.: Наука, 1981. - Т. 2. Геометрия. Теория аналитических функций..

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել