Անցումային արդարադատություն

Անցումային արդարադատություն, մարդու իրավունքների լայնամասշտաբ խախտման ժամանակաշրջանի հետ կապված ժառանգության հաղթահարման դատական և ոչ դատական մեխանիզմներ (միջոցառումներ): Նման միջոցառումները ընդգրկում են քրեական հետապնդում, իսկության պարզման հանձնաժողովներ, փոխհատուցման (en) ծրագրեր և բազմաթիվ ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ[1]: Անցումային արդարադատությունը ընդունվում է բռնության և հալածանքների համակարգից սոցիալական կայունության համակարգ քաղաքական անցման ժամանակահատվածում և ուղեկցվում է հասարակական վստահությունը և արդարադատության տապալված համակարգը վերականգնելու, կառավարման ժողովրդավարական համակարգը կառուցելու հասարակության ձգտումով: Անցումային արդարադատության հիմնական արժեքն է ինքնին արդարադատության հասկացությունը, որը պարտադիր չէ, որ ենթադրի քրեական արդարադատություն: Այդպիսով, այս հասկացությունը և ռեժիմի փոփոխության կամ հակամարտությունից անցման նման քաղաքական տրանսֆորմացիաները կապված են ավելի խաղաղ, հստակ և ժողովրդավարական ապագայի հետ:

Այն ունի երկու գլխավոր նպատակ․

Այս նպատակներին հասնելու համար անցումային արդարադատության գործիքակազմն իր մեջ կարող է պարունակել քրեական, վերականգնողական և հասարակական արդարադատության էլեմենտներ: Անցումային արդարադատությունը արդարադատության հատուկ եղանակ չէ: Այն հարմարեցվում է այն եզակի դեպքերին, երբ հասարակությունների անցումային փուլերում լինում է ժամանակշրջան, որտեղ մարդու իրավունքների մասսայական խախտումներ են գրանցվում: Որոշ դեպքերում այդ անցումային ժամանակաշրջանը միանգամից է գալիս՝ ունենալով խորը հետևանքներ, իսկ որոշ դեպքերում այն կարող է տեղի ունենալ տասնամյակներով[2]։

Անցումային արդարադատության կիրառումըԽմբագրել

Անցումային արդարադատությունը կիրառվում է, երբ հասարակության վերափոխման անհրաժեշտություն է առաջանում: Հասարակությունները, որտեղ կիրառվում է անցումային արդարադատությունը նախկինում ավտորիտար համակարգի ներքո են գործել և այդ համակարգից անցումային փուլում գտնվելով՝ կարիք ունեն արդարության վերականգման: Այն ունի նպատակ ուղղելու անցյալի սխալները՝ տուժողներին տալով փոխհատուցման հնարավորություն, որը կարող է լինել դրամական աջակցության կամ ծառայությունների (օրինակ կրթություն, հոգեբանական և առողջապահական աջակցության) տեսքով: Անցումային արդարադատությունը կիրառվում է դատական կամ ոչ դատական եղանակներով, կարող է վերաբերվել անհատին կամ բազմաթիվ անհատների: Անցումային արդարադատության գործընթացները մեծամասամբ քաղաքական են, քանի որ դրա գործիքակազմը կիրառելու համար անհրաժեշտ են որոշակի քաղաքական լծակներ: Որոշումները, որոնք լինում են անցումային արդարադատության արդյունքում համարվում են քաղաքական և հազվադեպ են խնդրին չեզոք կողմերի միջոցով կատարվում: Անցումային արդարադությունից չի սպասվում խնդիրների ամբողջական լուծում, փոխարենը այն տրամադրում է միջոցներ, որոնք կարող են մեղմացնել խնդիրը: Գլխավոր նպատակը արդարության զգացումը հասարակության մեջ վերականգնելն է[3]։

Անցումային արդարադատության հետևանքներըԽմբագրել

Այս պահին անցումային արդարադատության հետևանքների վերաբերյալ համակարգային հետազոտությունները այդքան էլ շատ չեն:Սակայն փորձագետները պնդում են,որ անցումային արդարադատությունը կարող է դրական ազդեցություն ունենալ բռնի ընդհարումների ենթարկված հասաարակության վերականգնման համար:Վերականգնում թե՛ հարաբերությունների,թե՛ հոգեբանական տեսանկյունից,ինչը կօգնի հաստատել մարդու իրավունքների և օրենքի գերակայություն,որը ժողովրդավարական կառավարության կարևորագույն նախապայմաններից է:Փորձագետների մեկ այլ խումբ պնդում է,որ անցումային արդարադատության գործիքակազմերից շատերը կարող են թուլացնել բանակցային գործընթացները և սրել տարաձայնությունները:Անցումային արդարադատության վերաբերյալ լայնածավալ հարցումները (որոնք կենտրոնացած են եղել դատավարությունների և ճշմարտության հանձնաժողովների գործունեության վրա) ցույց են տվել,որ փորձագիտական տվյալները բավարար չեն,որպեսզի անցումային արդարադատության դրական կամ բացասական կողմերը երկրների վրա ամբողջովին փաստարկված լինեն:Նախնական տվյալները բավարար չեն,որպեսզի ըստ դրա անցումային արդարադատության քաղաքականությունը մշակողները որոշումներ կայացնեն :Անգամ երբ անցումային արդարադատությունը բարեհաջող գործարկվում է,տեղեկությունը,որը այժմ կա՝ բավարար չէ հասկանալու համար թե երբ կամ ինչպես այն կաշխատի:Վերլուծությունը,որը հավաքել է տվյալներ այն երկրներից,որտեղ 1970-2007 թվականների ընթացքում օգտագործվել են անցումային արդարադատության գործիակազմերից,ցույց է տվել,որ գործիքակազմերի ճիշտ համակցությունը իրար հետ կարող է դրական ազդեցություն ունենալ մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության հաստատման համար:Դատավարությունները կարող են տրամադրել օրենսդրական հիմք,իսկ համաներումը կայունություն ՝ամրապնդելով ժողովրդավարությունը և մարդու իրավունքները:Ճշմարտության հանձնաժողովը կարող է զարգացնել հաշվետվողականությունը՝ բացահայտելով նախկինում եղած համակարգային չարաշահումները,սակայն այն առանձին կիրառելը կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ մարդու իրավունքների վրա:Հաշվի առնելով ճշմարտության հանձնաժողվի կիրառման Չիլիի,Բրազիլյայի,Նեպալի,Հարավային Աֆրիկայի և Հարավային Կորեայի փորձը ՝ուսումնասիրությունները ցույց են տաիս,որ ճշմարտության հանձնաժողովի կիրառումը առանց այլ մեխանիզմների չի կարող մարդու իրավունքների բարելավման հիմք հանդիսանալ:Այն բարեհաջող գործում է,երբ այն համատեղվում է քրեական հետապնդումների և համաներման հետ[3]։

Անցումային արդարադատության գործիքակազմըԽմբագրել

Միջազգային քրեական դատարանԽմբագրել

Միջազգային քրեական դատարանը հիմնադրվել է 1998 թվականին Հռոմի ստատունի հիման վրա: ՄՔԴ-ն բազմաթիվ հանցագործություններ կատարած անձանց անպատժելիությանը վերջ տվող առաջին միջազգային քրեական դատարանն է: Այն հիմնադրվել է ցեղասպանության, պատերազմական հանցագործությունների, մարդկության դեմ հանցագործությունների կազմակերպիչների քրեական հետապնդության համար այն դեպքերում, երբ պետությունները հնարավորություն չունեն կամ չեն ցանկանում այդ ամենը իրագործել[4]:

Հիբրիդային դատարաններԽմբագրել

Հիբրիդային դատարանները և տրիբունալները դարձել են մարդու իրավունքների խախտման ոլորտում հետաքննության և դատական հետապնդության համար հիմնադրված «երրորդ սերնդի» դատարաններ[5]: Դրանք հաջորդել են «առաջին սերնդի» Նյուրնբերգի և Տոկիոյի դատավարությանը, «երկրորդ սերնդի» Միջազգային քրեական դատարանին, Ռուանդայի միջազգային քրեական տրիբունալին (en) և Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի (en): Այս դատարանները կազմված են ինչպես «տեղական»՝ տվյալ երկրի դատավորներից, այդպես էլ արտասահմանյան: Նման դատարանների նպատակն է իրագործել արդարադատությունը, որի իրականացմանը պատրաստ չի տվյալ երկրիր դատական համակարգը քաղաքական կամքի կամ ներուժի բացակայության պատճառով: Բացի այդ, հիբրիդային դատարանների նպատակներից է միջազգային իրավական փորձի և հմտությունների փոխանցման միջոցով ամրապնդել մարդու իրավունքների խախտման դատական հետապնդության տվյալ պետության ներքին հնարավորությունները: Նման հիբրիդային դատարանների օրինակ են Սիերա Լեոնեյի հատուկ դատարանը (en) և Կամբոջայի դատարանների արտառոց պալատները (en)[6]:

ՓոխհատուցումներԽմբագրել

Փոխհատուցումները ուղղված են մարդու իրավունքների խախտման զոհերի տանջանքների հատուցմանը: Փոխհատուցումները նպատակաուղղված են օգնել խախտումների զոհերին հաղթահարել չարաշահումների հետևանքները և ապահովել վերականգնումը: Դրանք կարող են ընդգրկել ֆինանսական վճարումներ, սոցիալական ծառայություններ, այդ թվում՝ բժշկական կամ կրթական ծառայություններ, ինչպես նաև սիմվոլիկ փոխհատուցումներ, օրինակ, հրապարակային ներողություն խնդրելու տեսքով[7]: Փոխհատուցման օրինակներից մեկն է բնիկ հնդկացիներին Կանադայի կառավարության հրապարակայնորեն ներողություն խնդրելը՝ 1883-1998 թվականներին երեխաներին ընտանիքներից ստիպողաբար անջատելու և եկեղեցուն կից հնդկացիական դպրոցներում տեղավորելու համար: Երկրի կառավարություն նաև $350 միլիոն ԱՄՆ դոլար կարողությամբ հիմնադրամ է ստեղծել՝ նման պրակտիկայից տուժածներին աջակցելու համար:

Ճշմարտության հանձնաժողովԽմբագրել

Կառուցվածքային և քաղաքական խնդիրները, որոնք առաջացել են պատերազմական հանցագործությունների դատավարությունների հետևանքով ստիպել են մասնագետներին կիրառել անցումային արդարադատության այլ գործիքակազմ :Ամենակարևորը՝ նմանատիպ իրավիճակներում համարվել է, որ նպատակահարմար է ստեղծել ճշմարտության հանձնաժողով, որի շնորհիվ կբացահայտվի ճշմարտությունը: Ճշմարիտության հանձնաժողովի հատկանիշներից են․

  1. 1-Անցյալի վերլուծությունը
  2. 2-Չարաշահումների շարունակական մեթոդների բացահայտումը
  3. 3-Առավելագույնը երկու տարվա գործունեությունը և հաշվետվությունների հրապարակումը
  4. 4-Հիմնականում պաշտոնական մարմին լինելը

Ճշմարտության հանձնաժողովի հիմնական նպատակերն են անցյալի չարաշահումների բացահայտումն ու պաշտոնական գնահատական տալը, տուժողների կարիքներին արձագանք տալը,և ձեռնարկել համակարգային բարեփոխումներ, որի արդյունքում տարիների ընթացքում ընդհարումները կմեղմվեն: Չնայած ճշմարտության հանձնաժողովները ավելի քիչ լծակներ ունեն քան դատարանները՝ նրանք ունեն անցյալում չարաշահումների բացահայտման կարևոր գործառույթ, որը դատական համակարգին հնարավորություն կտա նմանատիպ դատավարություններում բարոյական և իրավական խնդիրներ լուծել:

ԼուստրացիաԽմբագրել

Լուստրացիան այն գործընթացն է, որը քննության է առնում նախկին պաշտոնյաների գործունեությունը, ինչը թույլ կտա որոշել արդյոք նրանք կարող են տեղ զբաղեցնել կառավարական և սոցիալական համակարգերում: Լուստրացիան ներառում է նախկինում օրինախախտում գործած պաշտոնյանների ախտորոշումը և հեռացում գործող ժողովրդավարական կառավարության հանրային պաշտոններից: Մեթոդը սերում է հին հռոմեական արարողակարգերից: Լուստրացիան հաճախ համարվում է որպես ավտորիտար համակարգից ժողովրդավարական համակարգի անցման միջոց:

Համակարգային բարեփոխումներԽմբագրել

Անցումային արդարադատության երեք տարրերն են ՝ճշմարտության բացահայտումը,դատավճիռները, և վնասի վերականգնումը:Վերջին՝չորրորդ տարրը համակարգային բարեփոխումներն են միտված ապագային:Անցյալի վերաբերյալ բացահայտված ճշմարտությունը պետք է օգտագործվի,որպես հիմք իրավական և համակարգային բարեփոխումների համար:Նպատակը ապագայում անցյալի իրավախախտումները չկրկնելն է: Ոլորտները,որտեղ անհրաժեշտ են այս բարեփոխումները հետևյալն են[8]՝

Միջազգային փորձԽմբագրել

ԱրգենտինաԽմբագրել

Արգենտինայում բռնատիրական կարգերից հետո տեղի ունեցան դատավարություններ, որոնք վերաբերում էին ռազմական հանցագործություններին: Այս փորձը անցումային արդարադատության լավագույն օրրինակներից է համարվում: Չնայած տուժողների պահանջները արդարադատության հասնելու շարունակվում էին՝ դատական համակարգը պատվով կատարեց դատաքննությունները արդար անցկացնելու գործը: 1983 թվականին Արգենտինայի բռնատիրական կարգերի տապալումով ավարտվեց ահաբեկչության ու խոշտանգումների ժամանակաշրջանը: Դրան հաջորդեց հազարավոր տուժողների պահանջը հասնելու արդարադատության: Արգենտինան բարեհաջող նախաձեռնեց քրեական գործերի մեկնարկը և բազմաթիվ մարդիկ համատարած խոշտանգումներ իրականացնելու համար ենթարկվեցին պատասխանատվության: Բացահայտվեց նաև ճշմարտությունը ավելի քան 30 հազար անհետացած մարդկանց վերաբերյալ : [9]

Հարավային ԱֆրիկաԽմբագրել

1995 թվականին Հարավային Աֆրիկայում հաստատվեց ճշմարտության հանձնաժողով, որի նպատակն էր բացահայտել չարաշահումները, որոնք կատարվել էին ստրակտիրական կարգերի ժամանակ: Այդ ժամանակահատվածում ավելի քան տասնյակ երկրներ գտնվում էին անցումային փուլում և այնտեղ նույնպես նմանատիպ գործընթացներ էին ընթանում, որի նպատակն էր անցումը բռնատիրական կարգերից ժողովրդավարականին: Շուտով, երբ Հարավային Աֆրիկայում մեկնարկեց ճշմարտության հանձնաժողովի աշխատանքները, բազմաթիվ քաղաքացիներ պահանջեցին բացահայտել քաղաքական ակտիվիստների մահվան հանգամանքները, ովքեր մահացել էին կասկածելի պայմաններում: Չնայած ճշմարտության հանձնաժողովը որոշ դեպքերում հերքեց մահացած ակտիվիստների ընտանիքի անդամների մեղադրանքները՝ բացահայտվեցին մեծաքանակ դեպքեր, որոնք ստացան հանրության հավանությունը :Միաժամանակ հանրային հարցումները ցույց տվեցին,որ այս գործընթացների վերաբերյալ կա կարծիքների էական տարբերություն սպիտակամորթ և սևամորթ քաղաքացիների միջև:Ըստ հարցումների սևամորթ քաղաքացիների մեծամասնությունը ավելի միտված էր հաշտեցման,իսկ սպիտակամորթ քաղաքացիները ավելի անհանդուրժող էին[10]։

ԻնդոնեզիաԽմբագրել

1965 թվականին գեներալ Սուհարտոն լայնատարած հակակոմունիստական բռնությունների արդյունքում եկավ իշխանության,որի պատճառով սպանվեց հինգ հարյուր հազարից մինչև մեկ միլիոն մարդ: Շուրջ 32 տարի Սուհարտոյի բռնատիրական ռեժիմը մարդու իրավունքների մասսայական խախտումների պատճառ դարձավ:Բռնաճնշումները և ռազմական խոշտանգումները հազարավոր զոհերի հանգեցրին:1998 թվականին Սուհարտուին հեռացրին իշխանությունից և արագորեն սկսվեցին բարեփոխումները :1999 թվականին նոր կառավարությունը ընդունեց բազմաթիվ օրենքներ,որոնք միտված էին օրինական համակարգի ստեղծմանը և մարդու իրավունքների գերակայությանը:Այս ժամանակշրջանում գործարկվեց անցումային արդարադատությունը: Չնայած ճշմարտության հանձնաժողովը հաստատվեց միայն 2013 թվականին իսկ աշխատանքները սկսվեցին 2016-ին՝ Ինդոնեզիայի կառավարությունը ցույց չի տվել քաղաքական կամք բացահայտելու նախորդ կառավարության ժամանակաշրջանում կատարված համատարած մարդու իրավունքների խախտումները և խոշտանգումները:Խոշտանգումներիենթարկված քաղաքացիները,ովքեր ողջ են մնացել ակտիվորեն կիսվում են իրենց պատմություններով տարբեր մեդիահարթակներում և պահանջում են արդարադատություն այն քաղաքացիների համար,ովքեր Ինդոնեզիայում մարդու իրավունքների խախտումների պատճառով զոհ են դարձել[11]։

Նախկին ՀարավսլավիաԽմբագրել

1990-ականներին երկրները,որոնք լքեցին նախկին Հուգոսլավիան տնտեսապես ու քաղաքապես ծանր պայմաններում էին հայտնվել:Պատճառը պատերազմներն ու խոշտանգումներն էին:Տարածաշրջանում տեղի էին ունեցել մարդու իրավունքների լայնատարած խախտումներ և պատերազմական հանցագործություններ:Ընդհարումները ներառում էին համատարած հարձակումներ ընդդեմ քաղաքացիների,բնակչությունների տարհանումներ,բռնաբարություններ և համակենտրոնացման ճամբարների կիրառում: Ընդհարումների ընթացքում շուրջ 140000 մարդ մահացավ և գրեթե 4 միլիոն մարդ տարհանվեց:Ընդդեմ Պատերազմական հանցագործությունների հետապնդումները դարձավ անցումային արդարադատության ամենաօգտագործված մեխանիզմը տարածաշրջանում:Բոսնիայում սկսվեցին լայնատարած քրեական հետապնդումները,իսկ 2005 թվականին բացվեց Պատերազմական հանցագործություններով զբաղվող դատարան:Խորվաթիայում 2003 թվականին նույնպես հաստատվեցին պատերազմական հանցագործություններով կենտրոնացած պալատներ:Սերբիան նմանատիպ հաստատություններ ստեղծեց 2003-ին,իսկ Կոսովոյում միջազգային դատավարություններ և քրեական հետապնդումները ծավալվեցին սկսած 2000 թվականից: Կառավարություններից ոչ ոք բազմակողմանի քննություն չենթարկեց ու էթնիկական բոլոր խմբերի նկատմամբ կատարված խոշտանգումները ամբողջովին չբացահայտվեցին:Այնուամենայնիվ տարածաշրջանում մեծածավալ բարեփոխումներ կատարվեցին:Ամենամեծածավալը տեղի ունեցավ Բոսնիայում,որտեղ 2002-2004 թվականներին բոլոր դատավորները հեռացվեցին պաշտոնից,և պաշտոններին վերադարձան միայն նրանք,ովքեր համապատասխանում էին վեթինգի պայմաններին[12]։

ՌազմավարությունԽմբագրել

Անցումային արդարադատությունն արդյունավետ լինելու համար անցումային արդարադատության միջոցները պետք է լինեն ամբողջական մոտեցման մաս: Գոյություն ունի անցումային արդարադատության հինգ խոշոր ռազմավարություն կամ ձևաչափ.

  1. Քրեական հետապնդում
  2. Ճշմարտության հաստատման հանձնաժողով
  3. Փոխհատուցման ծրագրեր
  4. Անվտանգության համակարգի բարեփոխումներ
  5. Հուշարձանացում:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել