Սուրհանդակ (թերթ, Թիֆլիս)

թերթ

Սուրհանդակ, գրական, քաղաքական-հասարակական, առևտրա-արդյունաբերական օրաթերթ (մինչև 1910 թվականի դեկտեմբերը՝ երկօրյա)։ Լույս է տեսել 1909-1912 թվականներին, Թիֆլիսում։ Խմբագիր՝ Ասատուր Երիցյան։

Սուրհանդակ
Սուրհանդակ
Սուրհանդակ (Թիֆլիս).jpg
Տեսակթերթ
ԼեզուԱրևելահայերեն
ԽմբագիրԱսատուր Երիցյան
ԵրկիրԹիֆլիս

ՆպատակըԽմբագրել

Պարզելով թերթի նպատակները առաջին տարվա առաջին համարում խմբագիրը հայտարարում է, որ թերթը հեռու է լինելու «կուսակցական կռիւներից և անձնական հաշիւներից»:

ԲաժիններըԽմբագրել

«Սուրհանդակի» բաժիններն էին. «Ներքին տեսութիւն», «Գաւառային կեանք», «Թղթակցութիւններ», «Առևտրա֊արդիւնաբերական», «Արտաքին տեսութիւն» և այլն: Նախորդ հասարակական-քաղաքական պարբերականներից և ոչ մեկը չի ունեցել «Առեւտրա-արդիւնաբերական» բաժինը: Այդ մասին թերթը գրում է.

  «Սուրհանդակի» մեջ մենք տալիս ենք և մի առանձին բաժին, որը ահագին կարևորութիւն ունի ազգերի տնտեսական վիճակում. դա առևտրա֊արդիւնաբերական բաժինն է, որի վրայ առանձնապէս դարձնելու ենք մեր ուշադրութիւնը, և որը մատնել էինք կամով մոռացութետն, երբեմն և աններելի արհամարհանքի, իսկ վերջերս նույնիսկ թշնամանքի:
- (1909, թիվ 1)
 

Ավետիք Արասխանյանը, ողջունելով «Սուրհանդակի» լույս ընծայումը, գրել է.

  Եթէ «Սուրհանդակը» արդարացնի իր ծրագրի այդ կէտը, նա մի նոր զարգացում տուած կլինի նաև հայկական մամուլին առհասարակ, որովհետև արդյունաբերութեանը և առևտրին իրական օգնութիւն տալու համար պէտք կլինի անընդհատ հետամտութիւն երկրի տնտեսական կեանքին, մի խնդիր, որ այդ ծավալով մեզանում չի դրած եղել և ոչ մի թերթ:
- (1909, թիվ 5)
 


ԱշխատակիցներԽմբագրել

«Սուրհանդակին» աշխատակցել են Ավետիք Արասխանյանը, Ղազարոս Աղայանը, Ջավադ Բալուղյանը, Գր. Երզնկյանը, Գարեգին Լևոնյանը, Հ. Համբարձումյանը, Սեդրակ Մանդինյանը, Մ. Մելյանը, Նար-Դոսը, Խ. Սամվելյանը, Հարություն Սոլովյանը, Խ. Տեր֊Ենոքյանը, Մուշեղ Բագրատունին (Խ. Նարիմյան) և ուրիշներ:

ԴիրքորոշումըԽմբագրել

Տնտեսական կյանքի զարգացման գործում կարևորելով վաճառականների ու արդյունաբերական ձեռնարկությունների դերն ու նշանակությունը թերթը գրում է.

  Այժմ մենք պէտք է ստեղծենք և զարգացնենք վաճառականներ և արդիւնաբերողներ: Դրանով միայն մենք նպաստած կլինենք մեր երկրի առաջադիմութեանը, մեր քանդուած տնտեսութեան վերակենդանացմանը, մեր ընչազուրկ ժողովրդի բարօրութեանը:
- (1910, թիվ 161)
 


«Ո՞ւր ենք գնում, առաջ, թէ ետ» հոդվածաշարում (1910, թիվ 98-100) զարգացվում է այն միտքը, թե կապիտալիստական հասարակարգում մարդ անհատը աշխատում է գիտություն ձեռք բերել ոչ թե ընդհանրության, այլ իր անձնական շահերին գոհացում տալու համար: Մինչդեռ գիտությունն ու կուլտուրան ստեղծված են ծառայելու ոչ թե մարդ անհատի, այլ ընդհանրության, ժողովրդի անմիջական շահերին: Եվ եզրակացվում է, որ գիտության ու մշակույթի նպատակը պետը է լինի ստեղծել մի հասարակարգ, որտեղ «ամէնքը ապրեն մէկի համար, իսկ մէկը՝ բոլորի» (1910, թիվ 98): Թերթը սոցիալական չարիքի արմատը տեսնելով գիտության անբավարար տարածման մեջ, իր քննադատական խոսքն է ասում հայ մտավորականներին, մեղադրելով նրանը այն բանում, որ տարվելով հասարակական գիտություններով, աչքաթող են արել բնական գիտությունները, բնական հարստությունների օգտագործման, արդյունաբերության զարգացման խնդիրները:

Թերթում բարձրացվել է սեփական հումքի օգտագործմամբ տեղական արդյունաբերության զարդարման խնդիրը: Միաժամանակ պահանջվել է հետևել աշխատանքի կազմակերպման այն ձևերին, որոնք վաղուց կիրառվում են քաղաքակիրթ երկրներում: Խրախուսվել է նաև կոոպերատիվ և արհեստակցական ընկերությունների, փոխատու-խնայողական բանկերի գործունեությունը: Առաջնորդողներից մեկում խմբագիրն այն կարծիքն է հայտնել, թե վաճառականական վարկի բացումը մեծ չափով կնպաստի երկրի տնտեսական ու մշակութային կյանքի առաջադիմությանը:

Թերթում գյուղական բանկի մասին հակառակ կարծիքն է հայտնել Մ. Բագրատունին: «Գիւղական բանկերը» հոդվածում (1910, թիվ 98) նա այն տեսակետն է զարգացրել, թե այդ բանկերը այն կարապետներն են, որ գալիս են երկրում հաստատելու կապիտալիստական կարգերը, ավելի ևս խորացնելու սեփականազրկվող և հարստացող դասակարգերի մեջ կատարվող բաժանումը, ինչպես բացատրում է Բագրատունին, այդ բանկերում ներդրվում են ոչ թե աղքատ գյուղացու, այլ հարուստ վերնախավի փողերը, նրանք էլ դառնում են բանկերի տերերը, կուտակում գումարներ և ավելի ուժեղացնում թույլ ու տնտեսապես աղքատ դասակարգերի կեղեքումը: Ապա նա եզրակացնում է.

  Ուրէմն իզուր է մեր գաղափարական և իդէալիստ կուլտուրտրեգերների ոգևորութիւնր գիւղական բանկերի մասին, որոնք, բարի ինքնախաբեութիւն լինելուց, դէռ նոյնիսկ մեծ չափերով վնասակար են տնտեսական հաւասարակշռութեան նժարի համար մասսաների մէջ:
- (1910, թիվ 92)
 


Թերթը համամիտ չլինելով Մ. Բագրատունու կարծիքին բանավեճ է բացել, գրելով, որ ցանկալի է մեր գյուղական շրջաններում և տեղական մանր վարկի շուրջ_ գործող կամ աշխատող մարդիկ ևս իրենց կարծիքներն արտահայտեն այս կարևոր հարցի մասին (1910, թիվ 98): Հարցի շուրջ տպագրված հոդվածների մեծ մասում այն տեսակետն է պաշտպանվել, թե սոցիալական չարիքի վերափոխման գործում առաջնությունը պետք է տալ տնտեսական աստիճանական բարեփոխումներին: Եվ այն տարիներին, երբ հեղափոխական ելույթներն ու գործադուլային շարժումները տարածում էին գտնում Անդրկովկասում, թերթը սահմանափակվում էր դրանց մասին միայն պաշտոնական հաղորդագրություններ տպագրելով: Իսկ մի շարք հոդվածներում էլ հորդորվում էր բանվորներին հետևել եվրոպական գործադուլավորներին, հարցի լուծումը ավարտել գործարանատերերի հետ փոխադարձ համաձայնության գալով: Այսպես, «Շուեդական գործադուլի շուրջը» հոդվածում (1909, թիվ 20) խրախուսվել է գործադուլների շվեդական ձևը, երբ պայքարողները շվեդական բանվորի և կապիտալիստի նման հարգելով միմյանց, գիտակցելով փոխադարձ շահերի պահպանման անհրաժեշտությունը պայքար են մղում, գործադուլ անում, և սակայն ո՛չ արյուն են թափում, ո՛չ բանտերը լցնում, ո՛չ գործարաններ այրում ու փակում:

Սոցիալական չարիքի վերացման հարցում թերթի տեսակետը մեկն էր մարդկության երջանիկ ապագային հասնելու համար դիմել խաղաղ տնտեսական բարեփոխումների դասակարգերի միջև փոխադարձ համաձայնությամբ:

«Սուրհանդակի» բազմաթիվ հոդվածներ նվիրված են ժողովուրդների բարեկամության գաղափարների ջատագովմանը, հատկապես հայ ժողովրդի կյանքում ռուս ժողովրդի ունեցած նշանակության գնահատմանը[1]

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Հայ պարբերական մամուլի պատմություն (1900-1922), հատոր 2, Ե., ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, 2017, էջ 68-71: Պատասխանատու խմբագիրներ՝ Ա. Խառատյան, Լ. Գևորգյան: