Ճակատագրական կին (ֆր.՝ la femme fatale), գրականության և կինոյի մեջ սեքսուալ (սեռապես գրավիչ) կնոջ կերպար, որը խարդավանքների է ենթարկում տղամարդուն սիրախաղի միջոցով։ Նա այն կինը չէ, ինչ հնարավոր է թվալ սկզբում։ Հերոսին դժվար է դիմադրել ճակատագրական կնոջ կախարդանքներին, որին ձգտում է անկախ իր կամքից, երբեմն էլ այդ տենչանքը հանգեցնում է հերոսի վախճանին։

ՊատմությունԽմբագրել

Թեպետ կերպարի ակունքները մասնագետները գտնում են «Աստվածաշնչում» (Դալիլա, Հեզաբել, Սալոմե)[1], ճակատագրական գայթակղողի ծանոթ կերպարի ձևավորումը կայացել է վաղ ռոմանտիզմի շրջանում[2]։ Այդ դարաշրջանում պոեմների էջերում կարելի է հանդիպել հերոսի համար կործանարար սիրո կրողների այնպիսի կերպարներ, ինչպես Գյոթեի «կորնթոսյան հարսնացուն», Սամուել Քոլրիջի հանելուկային Ջերալդինան, Ջոն Քիթսի La Belle Dame sans Merci և լամիան։ Նրանք հաճախ հերոսի մոտ գալիս են անդրշիրիմյան աշխարհից։

Հետևելով ռոմանտիզմի այնպիսի հերոսուհիների, ինչպիսին կորնթոսյան հարսնացուն և լեսբուհի Կարմիլան էին, համր կինոյում ճակատագրական կինը մեկնաբանվել է որպես սեքսուալ և անհագ վամպիրուհի, որից էլ գալիս է ֆրանսերեն տերմինի ամերիկյան հոմանիշը՝ vamp։ Բառի այսպիսի կիրառության ակունքները տեսնում են ոչ միայն Ռեդյարդ Քիփլինգի «Վամպիրուհի» պոեմում, որի մոտիվներով 1915 թվականին նկարահանվել է «Կար-չկար հիմար» ֆիլմը, գլխավոր դերում՝ Թեդա Բարա։ Նրանից դեռ շատ առաջ ճակատագրական կնոջ կերպարը էկրանին մարմնավորել է Հելեն Գարդները[3][4]։

Նուար ֆիլմերԽմբագրել

Նուար ֆիլմերի համար ճակատագրական կինը անբաժանելի մաս է կազմում, ինչպես և մասնավոր խուզարկուի կերպարը, որը վարում է հետաքննություն[5]։ Գիշատչի դասական կերպարը, որը գլխավոր հերոսին քաշում է իր ստերի սարդոստայնը, ստեղծել է Բարբարա Սթենվիկը քառասունականների ֆիլմերում, ինչպես օրինակ «Երկակի ապահովագրություն» (1944)[5]։ Երբեմն ճակատագրական կնոջ արտաքինի տակ թաքնվել է տղամարդու խոցված զոհը, ավելի հաշվենկատ և զորեղ, քան նրանով տարված գլխավոր հերոսը։ Այդպիսին է օրինակ Ռիտա Հեյուորթի հերոսուհին «Գիլդա» ֆիլմում (1946)։

Մահացու կնոջ կերպարը՝ սարդ կին, նուարի աշխարհում կանացիության առավել վառ մարմնավորումներից է՝ անհաղթահարելի գայթակղիչ, երկերեսանի և անկողնում անկուշտ։ Նա մարտահրավեր է նետում հայրիշխանական հասարակությանը իր անկախությամբ, իր խելքով և ճարպկությամբ: Նա ոչ մի կերպ չի ներառվում այն սովորական պատկերացման մեջ, որ կինը ի վիճակի է լիարժեք գիտակցել իրեն միայն որպես կին և մայր: Նրա արտաքին տեսքը միշտ սեքսուալ է՝ արձակ երկար մազերով, բաց զգեստներով, որոնք ընդգծում են երկար, զգայական ոտքերը, ինչպես նաև վառ դիմահարդարմամբ[6]։

Ճակատագրական տղամարդԽմբագրել

Ճակատագրական կնոջ կերպարի հայելային անդրադարձը ռոմանտիզմի գրականության մեջ եղել է ճակատագրական տղամարդու (Բայրոնյան հերոս, l’homme fatal) կերպարը, ինչպիսիք են օրինակ Դոն Ժուանը, Պեչորինը կամ Հիթքլիֆը[8]։ Կինոգիտության մեջ այդ տերմինը նշանակում է նաև տղամարդ, որը ճակատագրական կնոջ տեղն է զբաղեցնում հոմոսեքսուալ թեմայով նեո նուար ֆիլմերում (օրինակ՝ Ֆասբինդերի «Կերելը» կամ Պեդրո Ալմոդովարի «Վատ դաստիարակությունը»)[9]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Toni Bentley. Sisters of Salome. Կաղապար:Нп3, 2005. Page 28.
  2. Adriana Craciun. Fatal Women of Romanticism. Cambridge University Press, 2003. ISBN 9780521816687. Page 16.
  3. Фелиция Фистер. Обзор фильма «Клеопатра» (1912) (անգլ.) на сайте tcm.com
  4. Джой Уоллес Дикинсон. Early Screen Queen Turns Heads Again (անգլ.) на сайте orlandosentinel.com, 25 марта 2001
  5. 5,0 5,1 Andrew Spicer. Film Noir. ISBN 9780582437128. Pages 90, 100.
  6. Andrew Spicer. Historical Dictionary of Film Noir. Scarecrow Press, 2010. Page 329.
  7. Sheri Chinen Biesen. Blackout: World War II And The Origins Of Film Noir. Կաղապար:Нп3, 2005. Page 146.
  8. Leo Weinstein. The Metamorphoses of Don Juan. Կաղապար:Нп3, 1959. Page 87.
  9. Johnson Reed (2006-12-31)։ «A leading man of the world»։ Los Angeles Times (անգլերեն)։ 0458-3035։ Վերցված է 2018-10-15 

ԳրականությունԽմբագրել

  • Dominique Mainon and James Ursini (2009) Femme fatale, 0879103698. Examines the context of film noir.
  • Giuseppe Scaraffia (2009) Femme fatale, 9788838903960.
  • Toni Bentley (2002) Sisters of Salome, 9780803262416. Salome considered as an archetype of female desire and transgression and as the ultimate femme fatale.
  • Bram Dijkstra (1986) Idols of Perversity: Fantasies of Feminine Evil in Fin-De-Siecle Culture, 0195056523. Discusses the Femme fatale-stereotype.
  • Bram Dijkstra (1996) Evil Sisters: The Threat of Female Sexuality in Twentieth-Century Culture, 0805055495.
  • Elizabeth K. Mix Evil By Design: The Creation and Marketing of the Femme Fatale, 9780252073236. Discusses the origin of the Femme fatale in 19th century French popular culture.
  • Mario Praz (1933) The Romantic Agony, 9780192810618. See chapters four, 'La Belle Dame Sans Merci', and five, 'Byzantium'.