Կրտսեր Էդդա (Արձակ Էդդա կամ Սնորրիի Էդդա), (իսլ.՝ Snorra Edda) միջնադարյան իսլանդացի գրող Սնորրի Սթուրլուսոնի ստեղծագործությունն է, որը գրվել է 1222-1225 թվականներին և մտահղացել է որպես սկալդական պոեզիայի դասագիրք։ Այն բաղկացած է չորս մասից, որոնք պարունակում են մեծ թվով մեջբերումներ հին բանաստեղծություններից՝ հիմնված սկանդինավյան դիցաբանության սյուժեների վրա։

Կրտսեր Էդդա
Edda.jpg
Տեսակգրական ստեղծագործություն և Norse cultural artifact?
Ժանրպոեզիա և Սկանդինավյան դիցաբանություն
ՀեղինակSnorri Sturluson
ԵրկիրFlag of Iceland.svg Իսլանդիա և Իսլանդիա
Բնագիր լեզուOld Norse? և հին իսլանդերեն
Գրվել է1225
Թվային տարբերակnorroen.info/src/snorra/

Կրտսեր Էդդան սկսվում է հերմենևտիկ ​​նախաբանով և երեք առանձին գրքերով՝ «Գյուլվիի տեսիլքը» (իսլ.՝ Gylfaginning, մոտ 20,000 բառ), «Պոեզիայի լեզուն» (իսլ.՝ Skáldskaparmál, մոտ 50,000 բառ) և «Չափածո ձևերի ցանկը» (իսլ.՝ Háttatal, մոտ 20,000 բառ)։ Էդդան պահպանվել է յոթ տարբեր ձեռագրերում, որոնք թվագրվում են 1300-1600 թվականներով՝ անկախ տեքստային բովանդակությամբ։

Աշխատության նպատակն էր Սնորրիի ժամանակակից ընթերցողներին փոխանցել ալիտերացիոն ոտանավորի նրբությունը և ֆիքսել բառերի իմաստը, որոնք թաքնված են բազմաթիվ քեննինգների տակ։

Սկզբում «Կրտսեր Էդդա»-ն հայտնի էր պարզապես «Էդդա»-ով, սակայն հետագայում ստացավ իր վերջնական անունը՝ «Ավագ Էդդա»-ից տարբերելու համար։ Վերջինիս հետ «Կրտսերը» կապվում է երկուսի կողմից մեջբերված բազմաթիվ մեջբերումներով։ Վաղ գիտնականները ունեին կասկածներ, որ ժամանակին գոյություն է ունեցել ամբողջ բանաստեղծությունների մի ժողովածու կամ տեսություն, որը հաստատվել է «Ավագ Էդդա»-յի ձեռագրերի վերագտնումով[1]։

ՍտուգաբանությունԽմբագրել

«Էդդա»-ի ստուգաբանության վերաբերյալ կան բազմաթիվ վարկածներ, սակայն որևէ հաստատված տեսություն գոյություն չունի։ Ոմանք պնդում են, որ բառը ծագել է Իսլանդիայի հարավում գտնվող Օդի բնակավայրի անունից, որտեղ մեծացել է Սնորրին։ Հետևաբար, Էդդա կարող է նշանակել «Օդի գիրք»։ Այնուամենայնիվ, այս ենթադրությունը հիմնականում մերժվում է։ Էնթոնի Ֆոլկսը «Կրտսեր Էդդայի» իր անգլերեն թարգմանության մեջ մեկնաբանում է, որ դա «հավանական չէ թե՛ լեզվաբանության, թե՛ պատմության առումով»[1], քանի որ Սնորրին այլևս չէր ապրում Օդիում, երբ ստեղծում էր իր աշխատությունը։

Մեկ այլ կապ է հաստատվել óðr բառի հետ, որը հին սկանդինավյան թարգմանությամբ նշանակում է «պոեզիա կամ ոգեշնչում»[1]։ Ըստ Ֆոլկեսի, թեև իմաստային առումով նման կապը խելամիտ է, սակայն քիչ հավանական է, որ «Էդդա»-ն կարող էր ստեղծվել 13-րդ դարում «óðr»-ի հիման վրա, քանի որ նման զարգացումը «պետք է աստիճանաբար տեղի ունենար». իսկ Էդդան «պոետիկայի» իմաստով, ամենայն հավանականությամբ, գոյություն չի ունեցել նախաքննական շրջանում[2]։

Էդդա նաև նշանակում է «մեծ պապիկ», բառ, որը հանդիպում է «Պոեզիայի լեզվում», որը կերպարներից մեկի անունն էր Rigsthula պոեմում և այլ միջնադարյան տեքստերում։

Վերջնական վարկածը բխում է լատիներեն edo-ից, որը նշանակում է «գրում եմ»։ Այն հիմնված է այն փաստի վրա, որ «kredda» բառը (նշանակում է «հավատք») վավերացված է և գալիս է լատիներեն «credo» բառից, որը նշանակում է «Ես հավատում եմ»։ Էդդան այս դեպքում կարելի էր թարգմանել որպես «Պոետիկ արվեստ»։ Սա այն իմաստն է, որը այդ բառը ստացել է միջնադարում[1]։

Հեղինակության հարցԽմբագրել

Հաճախ ենթադրվում է, որ տեքստը գրվել կամ գոնե որոշ չափով կազմվել է Սնորի Սթուրլուսոնի կողմից։ Այս նույնականացումը հիմնականում հիմնված է Codex Upsaliensis-ից մի հատվածի վրա՝ 14-րդ դարի սկզբի ձեռագիր, որը պարունակում է Էդդա.

Այս գիրքը կոչվում է Էդդա։ Սնորի Ստուրլուսոնը այն կազմել է այնպես, ինչպես դասավորված է այստեղ։ Սկզբում պատմվում է Æsir-ի և Ymir-ի, այնուհետև Skáldskaparmál-ի («Պոեզիայի լեզուն») և (բանաստեղծական) շատ անվանումնեի մասին, վերջապես՝ Háttatal («Չափածո ձևերի ցանկը»), որը Սնորրին ստեղծել է թագավոր Հակոնի և կոմս Սկուլիի մասին[3]։

Գիտնականները նշել են, որ այս վերագրումը, մյուս հիմնական ձեռագրերի հետ մեկտեղ, անորոշ է դարձնում հարցը, թե արդյոք Սնորրին ավելին է, քան աշխատության կազմողը և մասնակի հեղինակը, թե՞ նա ամբողջ Էդդայի հեղինակն է[4]։ Ֆոլկսն ամփոփում է արձակ Էդդայի հեղինակության շուրջ գիտական զրույցի հարցը հետևյալ կերպ.

Արձակ Էդդայի Սնորրիի հեղինակությունը հաստատվել է վերածննդի գիտնական Արնգրիմուր Յոնսոնի կողմից (15681648), և նրա ժամանակներից ի վեր այն ընդհանուր առմամբ ընդունվել է առանց կասկածի։ Սակայն պահպանված ձեռագրերը, որոնք բոլորը գրվել են Սնորրի մահից ավելի քան կես դար անց, զգալիորեն տարբերվում են միմյանցից, և հավանական չէ, որ դրանցից որևէ մեկը պահպանի գործը այնպես, ինչպես նա գրել է։ Հատկապես Skáldskaparmál-ի մի շարք հատվածներ համարվել են ինտերպոլացիաներ, և աշխատանքի այս հատվածը ակնհայտորեն ենթարկվել է տարբեր տեսակի վերանայումների ձեռագրերի մեծ մասում։ Նաև վիճարկվել է այն, որ Gylfaginning-ի նախաբանը, առաջին պարբերությունը և վերջին պարբերության մի մասը Սնորրիի կողմից չեն գրվել, առնվազն իրենց պահպանված ձևերով[5]։

Պահպանված ձեռագրերըԽմբագրել

Մինչ օրս պահպանվել է Կրտսեր Էդդայի յոթ ձեռագիր. վեց օրինակ միջնադարյան ժամանակաշրջանից, ևս մեկը թվագրվում է 1600-ականներով։ Ոչ մի ձեռագիր ամբողջական չէ, և յուրաքանչյուրն ունի տարբերություններ։ Բացի երեք հատվածներից, չորս հիմնական ձեռագրերն են՝ Codex Regius, Codex Wormianus, Codex Trajectinus և Codex Upsaliensis[6]:

Name Current location Dating Notes
Codex Upsaliensis (DG 11) Ուփսալա Համալսարանի գրադարան, Շվեդիա 14-րդ դարի առաջին կես.[7] Տրամադրում է որոշ տարբերակներ, որոնք չեն գտնվել երեք այլ հիմնական ձեռագրերում, ինչպես օրինակ Gylfaginning (Գյուլվիի տեսիլքը) անունը։
Codex Regius (GKS 2367 4°) Առնի Մագնուսսոնի իսլանդական հետազոտությունների ինստիտուտ, Ռեյկյավիկ, Իսլանդիա 14-րդ դարի առաջին կես.[7] Այն չորս ձեռագրերից ամենաընդգրկունն է և գիտնականների կողմից ընդունվել է՝ բնօրինակ ձեռագրին առավել մոտ լինելու համար։ Ահա թե ինչու այն հիմք է հանդիսանում Արձակ Էդդայի հրատարակությունների և թարգմանությունների համար։ Անվանումն առաջացել է Դանիայի թագավորական գրադարանում մի քանի դար պահպանվելուց։ 1973-1997 թվականներին հարյուրավոր հին իսլանդական ձեռագրեր Դանիայից վերադարձվեցին Իսլանդիա, այդ թվում՝ 1985 թվականին Codex Regius-ը, որն այժմ պահպանվում է Առնի Մագնուսսոնի իսլանդական հետազոտությունների ինստիտուտի կողմից։
Codex Wormianus (AM 242 fol) Առնամագնյան ձեռագրերի հավաքածու, Կոպենհագեն, Դանիա 14-րդ դարի կես[7] Առկա չեն
Codex Trajectinus (MSS 1374) Ուտրեխտի Համալսարանի գրադարան, Նիդերլանդներ Գրված 1600-ականներին[7] 13-րդ դարի երկրորդ կեսին գրված ձեռագրի արտատպում։

Մյուս երեք ձեռագրերն են AM 748; AM 757 a 4to և AM 738 II 4to, AM le ß fol: Արձակ Էդդան բավականին անհայտ մնաց Իսլանդիայի սահմաններից դուրս մինչև Edda Islandorum-ի հրապարակումը 1665 թվականին[8]։

ԲովանդակությունԽմբագրել

ՆախաբանԽմբագրել

Նախաբանը Կրտսեր Էդդայի չորս գրքերի առաջին բաժինն է, որը բաղկացած է սկանդինավյան դիցաբանության ծագման էվեմերացված քրիստոնեական պատմությունից. սկանդինավյան աստվածները նկարագրվում են որպես մարդկային տրոյացի ռազմիկներ, ովքեր լքել են Տրոյան այդ քաղաքի անկումից հետո (ծագումը նման է 12-րդ դարում Ջեֆրի Մոնմութի կողմից ներկայացված պատմությաւնը՝ ընտրված բրիտանական ազգի ծագումնաբանության համար, և որը զուգահեռում է Վերգիլիոսի «Էնեական»-ին)։ Ըստ Կրտսեր Էդդայի՝ այս ռազմիկները բնակություն են հաստատել հյուսիսային Եվրոպայում, որտեղ նրանք ընդունվել են որպես աստվածային թագավորներ՝ իրենց բարձրակարգ մշակույթի և տեխնիկայի պատճառով։ Հետագայում նրանց թաղման վայրերում անցկացված հիշատակի արարողությունները վերածվեցին հեթանոսական ծիսակարգերի՝ վերածելով նրանց աստվածների։

Գյուլվիի տեսիլքըԽմբագրել

Գյուլվիի տեսիլքը կամ Գիլֆագիննինգ (Gylfaginning, հին իսլանդական «Գիլֆիի խաբեությունը»)[9] հաջորդում է արձակ Էդդայի նախաբանին։ Գիլֆագիննինգը պատմում է սկանդինավյան աստվածների կողմից աշխարհի ստեղծման և ոչնչացման մասին, ինչպես նաև սկանդինավյան դիցաբանության շատ այլ դրվագներով։ Բաժինը գրված է արձակով` ընդհատված էդիկական պոեզիայի մեջբերումներով։

SkáldskaparmálԽմբագրել

Պոեզիայի լեզուն կամ Սկալդսկապարման՝ Էդդայի երրորդ բաժինն է[10] և բաղկացած է ծովի մի շարք մարմնավորումներից մեկի՝ յոտուն Աեգիրի և սկալդական Բրագի աստծո միջև, որում և՛ սկանդինավյան դիցաբանությունը, և՛ պոեզիայի էության մասին խոսակցությունները միահյուսված են։ Տրվում է մի շարք քեննինգների ծագումը, և Բրագին այնուհետև ներկայացնում է տարբեր մարդկանց, վայրերի և իրերի համար նախատեսված քեննինգների համակարգված ցուցակ։ Բրագին այնուհետև շարունակում է մանրամասնորեն քննարկել բանաստեղծական լեզուն, մասնավորապես՝ Հեյթի ձևաչափը։ Այս բաժինը պարունակում է բազմաթիվ մեջբերումներ սկալդական պոեզիայից։

Չափածո ձևերի ցանկըԽմբագրել

Չափածո ձևերի ցանկը կամ Háttatal[11]՝ Արձակ Էդդայի վերջին բաժինն է։ Բաժինը կազմված է Սնորրի Սթուրլուսոնի կողմից ստեղծված ստեղծագործությունները։ Այստեղ ցույց է տրվւմ հին սկանդինավյան պոեզիայում օգտագործված չափածո ձևերի տեսակները։ Սնորրին այստեղ կիրառել է ինչպես կարգադրողական, այնպես էլ նկարագրական մոտեցում։ Նա համակարգել է նյութը՝ հաճախ նշելով, որ ավագ բանաստեղծները միշտ չէ, որ հետևել են նրա կանոններին։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Faulkes, XI։ 1982 
  2. Faulkes։ 1977։ էջեր 32–39 
  3. Faulkes, XIII։ էջ 2005 
  4. Byock, XII։ 2006 
  5. Faulkes, XIV։ 2005 
  6. Wanner, 97։ 2008 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Ross (2011:151).
  8. Gylfi։ 2019։ էջեր 73–86 
  9. Faulkes։ 1982։ էջ 7 
  10. Faulkes։ 1982։ էջ 59 
  11. Faulkes։ 1982։ էջ 165