Ժան Դոբերվալ (ֆր.՝ Jean Dauberval, իրական անունը` Ժան Բերշե դ'Օբերվալ, ֆր.՝ Jean Bercher d'Auberval, օգոստոսի 19, 1742(1742-08-19)[1][2][3][4], Մոնպելիե[5] - փետրվարի 14, 1806(1806-02-14)[1][2][3][4], Տուր[5]), ֆրանսիացի պարող և բալետմաստեր, Թագավորական երաժշտական ակադեմիայի արտիստ (1761—1782), Ժան Ժորժ Նովերի աշակերտն ու նրա բարեփոխումների հետևորդը, կատակերգական բալետի հիմնադիրը:

Ժան Դոբերվալ
ֆր.՝ Jean Dauberval
Jean Dauberval -circa 1790.JPG
Ծնվել էօգոստոսի 19, 1742(1742-08-19)[1][2][3][4]
ԾննդավայրՄոնպելիե[5]
Մահացել էփետրվարի 14, 1806(1806-02-14)[1][2][3][4] (63 տարեկանում)
Մահվան վայրՏուր[5]
ՔաղաքացիությունՖրանսիա
Մասնագիտությունբալետի պարող, պարուսույց, պարող և բալետմայստեր
ԱմուսինMademoiselle Théodore?
Ծնողներհայր՝ Dauberval?

ԿենսագրությունԽմբագրել

Դոբերվալը եղել է Կոմեդի ֆրանսեզ[6] թատրոնի դերասան և դրամատուրգ[7] Էտիեն Դոմինիկ Բերշե Դոբերվալի (ֆր.՝ Etienne-Dominique Bercher d’Auberval) ապօրինի զավակը, այդ պատճառով երեխային մանկուց պատրաստել են բեմի համար: Նրա առաջնախաղը տեղի է ունեցել Թուրինի «Ռեջիո» թատրոնի բեմում, 1759 թվականին: Երկու տարի անց, 1761 թվականին, առաջին անգամ մասնակցել է Թագավորական երաժշտական ակադեմիայի ներկայացմանը, որպես դիվերտիսմենտ հանդես գալով Ռամոյի «Զաիս» օպերայում: Մեկ տարի անց, 1762-ական թվականներին, Դոբերվալը պարում էր Շտուտգարտում, որտեղ էլ նրան նկատում է Նովերը. բալետմաստերը երիտասարդ պարողին իր բալետներում տալիս է մենակատարի դերեր: 1763 թվականին նա կրկին Փարիզում էր, այնուհետև պարում էր Լոնդոնի Թագավորական թատրոնի բեմում, 1764 թվականի սկզբին վերադառնում է Նովերի մոտ՝ Շտուտգարտ, սակայն տարվա վերջին կրկին հայտնվում է Փարիզում:

  Պարոն Դոբերվալը Օպերայի հրդեհից հետո այստեղ չէր եղել, և ահա նա վերադարձել է իր ճամփորդություններից: Նա հայտնվել է, պարում է և ծափահարությունների արժանանում: Ճամփորդությունը նրան չի վնասել: Ասես նա ավելի շատ փայլ ու թեթևություն է ձեռք բերել:
- Լուի դե Բաշոմոն[7], «Գաղտնի հիշողություններ»
 


1763 թվականին ստացել է առաջին պարողի, 1771 թվականին՝ բալետմաստերի կոչում (Դոբերվալն իր ուժերը որպես խորեոգրաֆ սկսել է փորձել դեռ 17 տարին չլրացած, բալետային կարիերայի ամենասկզբում):

1778 թվականի հունիսի 11-ին մասնակցել է Նովերի «Մանրազարդեր» բալետի բեմադրությանը, որը Մոցարտի գրած միակ բալետն է:

Նա պարել է Փարիզի Թագավորական երաժշտական ակադեմիայի առաջին պարողներ Թեոդորի, Մարի Մադլեն Գիմարի, Մարի Ալարի, Գաետանոյի և Օգյուստ Վեստրիսի հետ:

1781-1783 թվականներին Ժան Դոբերվալը Մաքսիմիլիան Գարդելի հետ ղեկավարել է Թագավորական երաժշտության ակադեմիայի բալետային խումբը` փոխարինելով Ժան Ժորժ Նովերին, որը թողել էր այս պաշտոնը` ինտրիգների և ծրագրերը չընդունելու պատճառով:

1783 թվականին հեռանում է բալետային խմբի տնօրենի պաշտոնից և մեկնում է Իսպանիա: նրա հետ միասին Փարիզը լքում է նաև Մարի Մադլեն Կրեպեն, որը բեմ էր դուրս գալիս Մադմուազել Թեոդոր կեղծանունով. նույն թվականին նրանք պաշտոնապես ամուսնանում են:

1785 թվականին Դոբերվալը կնոջ հետ տեղափոխվում են Բորդո, որտեղ սկսում են աշխատել Մեծ թատրոնում (ֆր.՝ Grand Théâtre (Bordeaux)): Հենց այնտեղ էլ լիովին բացահայտվում է նրա՝ որպես բալետմաստերի և կատակերգային բալետի ժանրի ստեղծողի տաղանդը[8]: 1789 թվականին նա բեմադրում է իր ամենահայտնի՝ «Զուր զգուշավորություն» բալետը: Պրեմիերան կայացել է 1789 թվականի հունիսի 1-ին, Բաստիլի գրավումից երկու շաբաթ առաջ, բալետում գլխավոր դերերը կատարել են Դոբերվալն և իր կինը:

Դոբերվալի հաջորդ բեմադրությունը եղել է «Ազգային բալետ» ներկայացումը, որը հեռու էր քաղաքական ազդեցություններից և հեղափոխական մտքերից. ինչպես միշտ բալետմաստերը ցուցադրում էր իր հավատարմությունը թագավորին և թագուհուն, սակայն գլխի չէր ընկել, որ եկել է նոր քաղաքական կարգերի ժամանակը. արդյունքում բալետային ներկայացումը գնահատվել է որպես հեղափոխական շարժման դավաճանություն: Զգուշանալով Յակոբինների դատաստանից` Դոբերվալն իր կնոջ հետ ստիպված էր գնալ Անգլիա: Լոնդոնում նա նորից կրկնում է «Զուր զգուշավորություն» բալետը (Լիզայի դերում եղել է նրա կինը, իսկ Կոլենի դերում` Շարլ Դիդլոն[9]):

Շուտով Մարի Մադլենը մահանում է: Հստակ հայտնի չէ` արդյո՞ք դա տեղի է ունեցել Անգլիայում[9], թե Ֆրանսիայում, մահվան տարեթիվը տատանվում է 1796-1798[10] թվականների միջև: Այդ դժբախտությունը ծանր ազդեցություն է թողել բալետմաստերի վրա, նա այլևս չի կարողացել աշխատել: Դրան զուգահեռ, նոր ժամանակաշրջանը պահանջում էր լրիվ այլ գաղափարախոսություն: Դոբերվալը բնակություն է հաստատում փոքրիկ գավառական քաղաք Տուրում, որտեղ և 1806 թվականի փետրվարի 14-ին մահանում է:

ՆշանակությունԽմբագրել

Դոբերվալի ստեղծագործությունը նախ և առաջ բնութագրվում է նրանով, որ նա գտնվել է իր ուսուցչի` դասական արվեստը որպես թատերական արվեստ ստեղծող Նովերի, բալետային բարեփոխումների ազդեցության տակ: Դոբերվալը այդպիսով շարունակում էր զարգացնել և բեմադրել սյուժետային բալետ, որտեղ մնջախաղի և պլաստիկ պարի լեզվով ներկայացվում էր հասարակ մարդկանց կյանքը, մարդկային իրավիճակներն և կիրքը, հաճախակի հումորով ներկայացվում էր տարբեր սենտիմենտալ և կենցաղային իրավիճակներ: Նա շարունակել է իր ուսուցչի տեսական հետազոտությունները, կրկնելով նրա ոճը` հեռացրել է դիմակները, օգտագործել է թեթև կենցաղային կոստյումներ` ստեղծելով իրական կերպարներ:

Սակայն հիմնվելով իր ուսուցչի բարեփոխական մտքերի վրա` Դոբերվալը բալետ է ներքաշել նաև իր սեփական բարեփոխումները: Նրա անձնական ձեռքբերումը դարձել են կատակերգական բալետի բարեփոխումները, որն, ընդհանուր առմամբ, Նովերի գաղափարի ամբողջական զարգացումն էր: Հենց Դոբերվալն է ստեղծել կատակերգական բալետը` որպես նոր խորեոգրաֆիկ ժանրի ձև, մշակելով կերպարների որոշակի շրջանակ և յուրօրինակ գեղարվեստական հնարքներ` կատակերգական բալետի համար, որտեղ կերպարները կրում են իրական գծեր, գործում են իրական հանգամանքներից ելնելով` հույսը դնելով սեփական ուժերի և հնարամտության վրա, օգնություն չխնդրելով ո՛չ աստվածներից, ո՛չ հերոսներից: Դոբերվալը առաջին անգամ բալետային բեմ է հանել երրորդ դասին պատկանող գործող անձանց[11]: Խորեոգրաֆը չի խուսափռլ իրեն շրջապատող իրականությունից, չի վախեցել օգտագործել հրատապ թեմաներ. այսպես, «Դասալիք» բալետի բեմադրության մեջ նա բարձրացրել է աղքատ գյուղացիների` որպես զինվոր վարձվելու սոցիալական խնդիրը[12]: Նրա ներկայացումները բալետային բեմում հաստատել են ոչ միայն նոր հերոսների. նա նաև կյանքի է կոչել նոր թատերական գեղագիտություն[8]:

Իդեալական, վեհ կերպարներից և 18-րդ դարի հերոսներից նա անցում է կատարել իրենց հատուկ թերություններով իրական մարդկային կերպարների: Նրա բեմադրություններում ներկայացվել են ազգային պարը, մնջախաղը և բնական մարդկային ժեստերը: Ներկայացումների ստեղծման գործում Դոբերվալը հիմնվել է ոչ միայն առասպելական և ֆանտաստիկ, այլ նաև` ռեալիստական սյուժեների վրա, որտեղ կատակերգական իրավիճակները տրամաբանորեն հետևում են մեկը մյուսին[8][11][12]:

Դոբերվալի աշակերտներն ու հետևորդներն են եղել Կառլո Բլազիսը[13], Սալվատորե Վիգանոն, Շարլ Դիդլոն, Ժան Պիեր Օմերը և Մարիա Մեդինան:

ԲեմադրություններԽմբագրել

  • 1778 թվականի օգոստոսի 27, Փարիզ` Ալցիմադուր (Alcimadure)
  • 1780 թվական, Փարիզ` «Դոն Կիխոտ» (բեմադրել է Նովերի հետ համատեղ)
  • 1785 թվական` «Երջանիկ հանդիպում կամ Գոլկոնդի թագուհի» (L' Heureuse rencontre ou la Reine de Golconde)
  • 1785 թվական, Լոնդոն` «Դասալիք» (երաժշտությունը` Պ. Մոնսինյիի համանուն կատակերգական օպերայից (1784 թվական, Լոնդոն))
  • 1786 թվական, Բորդո` «Թեթևամիտ պաժը» (Le Page inconstant (ըստ հավաքական երաժշտության)
  • 1787 թվական` «Գյուղական փորձություն», (L’Epreuve villageoise)
  • 1788 թվական, Բորդո` «Պսիքե», (Psyché et l’Amour)
  • 1788 թվական, Բորդո` «Դորոթեա»
  • 1789 թվականի հուլիսի 1` «Բալետ ծղոտի մասին, կամ վատից դեպի լավը ընդամենը մեկ քայլ», ըստ հավաքական երաժշտության[11]:
  • 1789 թվական` «Մոմուսի հաղթանակը» (Momus vaincu)
  • 1791 թվականի մարտ, Լոնդոն` «Տելեմաքոսը Կալիպս կղզու վրա» (Télémaque dans l’île de Calypso)
  • 1791 թվականի մայիս, Լոնդոն` «Ցիտերի պաշարումը»:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Доберваль Жан // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  6. «César — calendrier électronique des spectacles sous l’ancien régime et sous la révolution»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-10-16-ին։ Վերցված է 2013-04-25 
  7. 7,0 7,1 В. М. Красовская. Западноевропейский балетный театр. Очерки истории: Преромантизм. Л.: Искусство, 1983
  8. 8,0 8,1 8,2 Балет — искусство танца Արխիվացված է Մարտ 5, 2016 Wayback Machine-ի միջոցով:
  9. 9,0 9,1 «100 великих мастеров балета», лист 4, Издательство: Вече, 2010 г., ISBN 978-5-9533-4373-2
  10. источник: Mademoiselle Théodore
  11. 11,0 11,1 11,2 Жан Доберваль Արխիվացված է Մարտ 30, 2012 Wayback Machine-ի միջոցով:
  12. 12,0 12,1 Хореография, искусство
  13. Большая советская энциклопедия