Տխուպտեն Գյացո, (տիբ. ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ , Վայլի` thub bstan rgya mtsho, փետրվարի 12, 1876(1876-02-12), Samye, Zhanang County, Shannan, Տիբեթի ինքնավար շրջան, Չինաստան - դեկտեմբերի 17, 1933(1933-12-17), Պոտալա, Լհասա, Չինաստան27 մայիսի 1876[1], 17 դեկտեմբերի 1933), տասներեքերորդ Դալայ Լամա, Տիբեթի հոգևոր առաջնորդ 1895-1933 թվականներին: Ներքին քաղաքականության մեջ իրեն դրսևորեց որպես կարկառուն բարենորոգիչ, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ որպես հմուտ դիվանագետ, իր երկրի անկախության համար պայքարող մարտիկ: Նրա կառավարման տարիներին Տիբեթը դարձավ ինքնիշխան պետություն:

Դալայ Լամա 13
տիբեթերեն՝ ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ
13th Dalai Lama Thubten Gyatso.jpg
 
Մասնագիտություն քաղաքական գործիչ
Ծնունդ փետրվարի 12, 1876(1876-02-12)
Samye, Zhanang County, Shannan, Տիբեթի ինքնավար շրջան, Չինաստան
Մահ դեկտեմբերի 17, 1933(1933-12-17) (57 տարեկան)
Պոտալա, Լհասա, Չինաստան
Դինաստիա՝ Langdun family

Դալայ Լամա 13-րդը հայտնի է նաև, որպես, Կենտրոնական Ասիայի մասում «Մեծ խաղի» ականավոր ներկայացուցիչ` 19-րդ դարի վերջից 20-րդ դարի սկզբին Ռուսական, Բրիտանական և Ցին կայսրությունների դիվանագիտական և զինվորական հակամարտությունում, որում նա երկար ժամանակ պաշտպանում էր ռուսական կողմին[2]:

Վաղ տարիներ. Անցում իշխանությանԽմբագրել

Դալայ Լամա 13-րդ ծնվել է 1876 թվականի մայիսի 27-ին Ու-Ցանգի Դագպո Լանգդունում: Մի քանի ամիս անց նա ճանաչվեց որպես Դալայ Լամա 12-րդ Տրինլեյա Գյացոյի մարմնացում և շուտով գահակալեց Լհասայի Պոտալա պալատում:

Արտաքին քաղաքականությունԽմբագրել

1904 թվականին, երբ տեղի ունեցավ բրիտանական արշավը Տիբեթ, Դալայ Լաման փախավ Մոնղոլիայի մայրաքաղաք Ուրգան, որտեղ ռուսական հյուպատոսության միջոցով, Աղվան Դորժիևի, հայտնի ճանապարհորդ Պ.Կ. Կոզլովի և ժամանած գիտնականնների`արևելագետների, միջոցով բանակցությունների մեջ մտավ կայսերական ղեկավարության հետ` Ռուսաստանում բնակվելու հնարավորություն ստանալու համար: Այդ ծրագիրը չընդունվեց Ռուսաստանի կողմից` չցանկանալով վատթարացնել հարաբերությունները Ցին կայսրության հետ, մերձեցումը Մեծ Բրիտանիայի հետ, ռուս-ճապոնական պատերազմում պարտությունը և հետագայում Ռուսաստանը հրաժարվեց մարզում ակտիվ ներկայությունից: Սակայն բանակցությունների փաստը ինքնին Բրիտանիային և Ցին կայսրությանը հասկացնել տվեց, որ Տիբեթը ընդունակ է քաղաքական անկախ քայլերի:

Չգտնելով լիակատար փոխըմբռնում աստվածպետական Մոնղոլիայի առաջնորդի շրջապատի հետ (տիբեթ Բոգդո-Գեգեն VIII) և ստանալով խիստ պահանջ վերադառնալ Լխաս, Դալայ Լաման մեկնեց Կորեա, սկզբում Ուտայշան լեռան վրա գտնվող վանական համալիր: Այդ ժամանակ քննարկվում էր նաև նրա այցը Ճապոնիա, պաշտոնական հավանություն է ստացել արտգործ նախարար Կոմուր Ձյուտարի և նախկին վարչապետ Օկումա Սիգենոբի կողմից: Պատվիրակության հետ գալով Ուտայշան, միացավ Ճապոնիայի խոշորագույն բուդդայական առաջնորդ Օտան Սոնձյուին: Բայց 1908 թվականի վերջին այդ ծրագիրը ևս չեղարկվեց: Ճապոնացիները 1904 թվականից սկսած կնքեցին խաղաղության պայմանագիր Մեծ Բրիտանիայի հետ, և նրանց միջոցով բրիտանական դիվանագետները ստացան հնարավորություն հասնելու Դալայ Լամային[3]:

1908 թվականի մայիսին Ուտայշանում Դալայ Լամա 13-րդը հանդիպեց Ցին կայսրությունում ճամփորդած Կ.Գ. Մաներհայմի, իսկ դրանից մեկ տարի առաջ`ռուս ճանապարհորդ Պ.Կ.Կոզլովի հետ:

Պեկինի պահանջով Դալայ Լաման այցելեց չինական արքունիք և չնայած Պեկինի նախորդ հաղորդմանը` «նրան պաշտոնից հեռացնելու» մասին, ազատ արձակվեց Տիբեթ:

Հետագայում նա ստիպված էր Բրիտանական Հնդկաստանում փախչել ցինական զորքերից, իսկ 1913 թվականի հունվարին Կորեայի Սինհայական հեղափոխությունից հետո, վերադառնալով Հնդկաստանից հռչակեց Տիբեթի[4][5] անկախությունը:

Տխուպտեն Գյացոյի ժամանակ նոր կյանք ստացավ Մեծ Տիբեթի ավանդական հայացքների համակարգը, Դալայ Լամայի հոգևոր և քաղաքական իշխանությունը տարածվեց բոլոր տարածքների վրա, որոնք բնակեցված էին էթնիկ տիբեթցիներով[6]:


Ներքին քաղաքականությունԽմբագրել

Տխուպտեն Գյացոն գտնում էր, որ անհրաժեշտ է «Ձյան երկրում» անցկացնել տնտեսական, հասարակական և այլ բարեփոխումներ: Տիբեթը անկախ հռչակելուց հետո` 1912 թվականին, փաստորեն, անկախ Տիբեթյան պետությունը ձեռնամուխ եղավ գործողությունների` կարգավորեց և ճշգրտեց տիբեթական օրենսդրությունը, որպեսզի դիմակայեր վարչական միջավայրում առկա կաշառակերությանը` սահմանեց ազգային հարկադրման համակարգ` ստեղծեց ոստիկանական ուժեր: Բացի այդ, բուդդայական հոգևորականը օժանդակեց տիբեթական եկեղեցիներում կարգապահության ամրապնդմանը և ավելացրեց աշխարհիկ պաշտոնյաների թիվը, որպեսզի խուսափեր կուսակրոնների ձեռքում ավելորդ իշխանության կենտրոնացումից:

Դալայ Լաման հետաքրքրություն ցուցաբերեց արևմուտքի գիտության և տեխնոլոգիաների նկատմամբ: Այդ ժամանակ Լխասում ի հայտ եկան էլեկտրականությունն ուհեռագիրը, սկսեցին տպել դրամ և նամականիշ: Կանխատեսելով զինված բախում Տիբեթի և Կորեայի միջև, հմուտ քաղաքական գործիչը իր կառավարման տարիներին անցկացրեց մի շարք բարեփոխումներ ուղղված տիբեթական բանակի արդիականացմանը` խորհրդակցելով ռուսական, բրիտանական և ճապոնական զինվորական գործի մասնագետների հետ: 1916 թվականին լխասյան կառավարությունը մի քանի զինվորների և սպաների ուղարկեց Հնդկաստան` թնդանոթից և ավտոմատ զենքից կրակել սովորելու համար:

ԺառանգությունԽմբագրել

Կյանքի վերջին`1933թվականին,Դալայ Լաման կանխագուշակեց, որ Տիբեթում մուգ դարաշրջան է սկսվում.

«Շատ շուտով այս երկրում (կրոնի և քաղաքականության ներդաշնակ համադրությամբ) դավաճանություն տեղի կունենա, ինչպես դրսից, այնպես էլ ներսից: Այդ ժամանակ, եթե մենք չպաշտպանենք մեր տարածքը, մեր հոգևոր ինքնությունը, ներառյալ Անպարտելի Հոր և Որդու (Դալայ Լամա և Պանչեն Լամա), հնարավոր է անհետ ոչնչանա, մեր Լականգների (լամ նստավայր )սեփականությունն ու իշխանությունը և կուսակրոնները կարող է խլվեն: Բացի այդ, մեր քաղաքական համակարգը, մշակված Դհարմայի Երեք Հզորագույն Տերերի կողմից, կանհետանա անմնացորդ: Բոլոր մարդկանց սեփականությունը` վերին և ստորին, կխլվի, իսկ մարդկանց կստիպեն դառնալ ստրուկ: Բոլոր կենդանի արարածները ստիպված կլինեն քարշ տալ անթիվ տառապանքի օրեր և լցված կլինեն վախով: Այդպիսի ժամանակներ կգան»:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Шакабпа В. Д. Тибет: политическая история. — СПб.: Нартанг, 2003. С. 204. — ISBN 5-901941-10-1
  2. См.: Андреев А. И. Тибет в политике царской, советской и постсоветской России. — СПб.: СПбГУ, Нартанг, 2006. — ISBN 5-288-03813-9, ISBN 5-901941-16-0; Россия и Тибет: сб. рус. арх. док., 1900—1914. — М.: Вост. лит., 2005. — ISBN 5-02-018440-3
  3. Narangoa L., Cribb R. B. Imperial Japan and National Identities in Asia, 1895—1945. — Routledge, 2003. P. 74. — ISBN 0-7007-1482-0
  4. Кузьмин С.Л. Материалы Ф.И. Щербатского о причинах бегства Далай-ламы XIII в Индию в 1910 г. – В кн.: Тибетология и буддология на стыке науки и религии – 2018 (Тр. Института востоковедения РАН, 2019, вып. 23). М., с. 142-166.
  5. McKay A. The History of Tibet. — Routledge, 2003. P. 171. — ISBN 0-415-30844-5
  6. Богословский В. А. Политика XIII Далай-ламы в Тибете. — М.: ИВ РАН, 2002. С. 6. — ISBN 5-89282-203-6

ԳրականությունԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել