Գաշպար Հելտաի (հունգարերեն՝ Gáspár Heltai, ծնյալKaspar Helth)[5], 1510[1][2][3][…], Cisnădie, Սիբիու, Ռումինիա - 1574[1][4][2][…], Կլուժ-Նապոկա, Ռումինիա), հունգարացի (ըստ այլ աղբյուրների՝ տրանսիլվանցի սաքս) գրող, հրատարակիչ, ավետարանչական աստվածաբան, ռեֆորմատոր (բարեփոխիչ)[6][7]։ Անունը, ամենայն հավանականությամբ, առաջացել է Heltau (հունգ.՝  Nagydisznód, ներկայիս Cisnădie, Ռումինիա) գյուղի անվանումից։ Թեև Կասպերի մայրենի լեզուն գերմաներենն էր, նա իր տպագրատանը բազմաթիվ հունգարերեն գրքեր է հրատարակել։ Նրա փեսայի եղբայրը՝ Ֆերենց Դավիդը, ունիտարիական քարոզիչ էր և Տրանսիլվանիայում ունիտարիական եկեղեցու հիմնադիրը[8], ում ազդեցությամբ էլ Կասպարը լյութերական իր դավանանքը փոխարինել է կալվինականությամբ։

Գաշպար Հելտաի
հունգ.՝ Heltai Gáspár
Ծնվել է1510[1][2][3][…]
ԾննդավայրCisnădie, Սիբիու, Ռումինիա
Վախճանվել է1574[1][4][2][…]
Վախճանի վայրԿլուժ-Նապոկա, Ռումինիա
ՄասնագիտությունLutheran pastor, թարգմանիչ, աստվածաբան, հրատարակիչ, գրող և աստվածաշնչի թարգմանիչ
Քաղաքացիություն Հունգարիայի թագավորություն
ԿրթությունՀալլե-Վիտենբերգի համալսարան
 Gáspár Heltai Վիքիպահեստում

Գործունեությունը խմբագրել

Սովորել է Վիտենբերգի համալսարանում, 1544 թվականին ՝ որպես քահանա՝ մեկնել է Կլուժ-Նապոկա շրջան, քարոզչությանը զուգահեռ զբզղվել բարեփոխիչ գործունեությամբ։ Հիմնել է առաջին տպագրատունն այդ տարածաշրջանում (նախկին Կոլոշվար, ներկայիս Կլուժ-Նապոկա, Ռումինիա), առաջին հանրային բաղնիքը, թղթի գործարանը, գարեջրի գործարանը... Իրեն դրսևորել է ոչ միայն որպես հիանալի քարոզիչ, այլև թարգմանիչ, տպագրիչ, հրատարակիչ, գրող, ձեռնարկատեր...Նա համարվում է Կոլոշվարի առաջին կրոնական բարեփոխիչը[9] և հունգարական ունիտարիական ռեֆորմացիայի շունչն ու հոգին էր[6][10]։ Գիտակների մի խմբի հետ թարգմանել է ու տպագրել Նոր կտակարանի հունգարերեն առաջին, գրեթե ամբողջական թարգմանությունը [5][11]։ Նրա շնորհիվ միաժամանակ աշխարհիկության առաջին տարրերն են մուտք գործել հունգարական գրականություն[12]։

Հելտաիի ամենաարժեքավոր գործը համարում են Անտոնիո Բոնֆինիի Rerum Hungaricum Decades ("Հունգարական իրադարձությունների տասհատորյակ") գրքի վերամշակումն ու թարգմանությունը, որը նա հրատարակել է 1575 թվականին Chronica az magyaroknak dolgairól ("Հունգարների պատմական գործերի ժամանակագրություն") խորագրով[13]։ Աշխատությունը տպագրվել է Կոլոշվարում (Կլուժ-Նապոկայում)[13]։

Նա հեղինակել է նաև պամֆլետներ, առակներ, որոնցում բացահայտ ու սուր քննադատության է ենթարկել կաթոլիկ եկեղեցին ու հասարակական արատավոր կարգերն ու բարքերը՝ մերկացնելով բուրժուազիայի ուժ հավաքող իշխանության հոռի կողմերը։

Ծանոթագրություններ խմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 NUKAT — 2002.
  3. 3,0 3,1 CONOR.SR
  4. 4,0 4,1 4,2 Post-Reformation Digital Library
  5. 5,0 5,1 Greenslade S. L. (1975)։ «The Bible in East-Central Europe»։ The Cambridge History of the Bible: Volume 3, the West from the Reformation to the present day։ Cambridge University Press։ էջ 132։ ISBN 0-521-29016-3։ Վերցված է 2008-07-06 
  6. 6,0 6,1 Kelemen Miklós (2000)։ «Short History of the Unitarian Church»։ Unitarian Church of Hungary։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-03-ին։ Վերցված է 2008-07-05 
  7. Burke Peter։ Languages and Communities in Early Modern Europe։ Cambridge University Press։ էջեր 105–106։ ISBN 0-521-53586-7։ Վերցված է 2008-07-05 
  8. 1579. Diary of the judge and townsman (Kolozsvár)
  9. Georg Daniel Teutsch, Helth, Kaspar Archived 2018-12-14 at the Wayback Machine.,Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 11. Duncker & Humblot, Leipzig 1880, pag. 711–713.
  10. «Introduction by the Rector»։ Károli Gáspár University of the Hungarian Reformed Church։ Վերցված է 2008-07-05 
  11. «The forerunners of the Hungarian Bible translation»։ Hungarian Bible Society։ Վերցված է 2008-07-05 
  12. Molnár Miklós, Anna Magyar (2001)։ «A Country Under Three Crowns, 1526-1711»։ A Concise History of Hungary։ Cambridge University Press։ էջ 111։ ISBN 0-521-66736-4։ Վերցված է 2008-07-05 
  13. 13,0 13,1 «Antonio Bonfini»։ Encyclopædia Britannica։ Encyclopædia Britannica, Inc.։ 2008։ Վերցված է 2008-07-05 

Արտաքին հղումներ խմբագրել

  • Майтинская К. Е. Венгерский язык. — М., 1955—1960. — Т. 1. — С. 39.
  • Georg Daniel Teutsch| статья = Helth, Caspar| том = 11| страница = 711—713}}
  • Jenö Sólyom: Helth, Caspar(չաշխատող հղում). // Neue Deutsche Biographie (NDB). — Bd. 8. — Duncker & Humblot, 1969. — S. 508.(գերմ.)
  • The text of the New Testament translation of Heltai in its original orthographic form is available and searchable in the Old Hungarian Corpus.