Վժեսնյայի դպրոցականների ընդվզում

Վժեսնյայի դպրոցի երեխաներ

Վժեսնյայի դպրոցականների ընդվզում, Լեհաստանի Վժեսնյա (լեհ.՝ Września) քաղաքի լեհ երեխաների ընդվզում կաթոլիկ դպրոցի բարձր դասարաններում կրոնի դասաժամին գերմաներենի ներմուծման դեմ: Այս ընդվզումը շարունակվել է 1901 թվականի ապրիլից մինչև 1902 թվականի նոյեմբերը և իր բարձրակետին է հասել 1901 թվականի ապրիլի 20-21-ին, երբ քաղաքում անկարգություններ են սկսվել: Այս իրադարձության պատամականությունն ու առանձնահատկությունն այն էր, որ այն նմանատիպ առաջին դիմադրությունն էր Պրուսիայի լեհական շրջաններում ընդդեմ դպրոցներում գերմանականացման:

ՆախապատմությունԽմբագրել

Երբ 1772, 1793 և 1795 թվականներին, երբ Ռեչ Պոսպոլիտան բաժանվել է, Պրուսիայում լեհախոս բազմաթիվ մարդիկ են հայտնվել: 1871 թվականին Գերմանիայի միավորման ժամանակ Պրուսիայի 24 միլիոն բնակիչներից 2.4 միլիոնը եղել են լեհեր, որը կազմել է ընդհանուր բնակչության մոտ 10 %-ը: Ամբողջ կայսրության մասշտաբով, որն ուներ 41 միլիոն բնակիչ, լեհերը կազմել են բնակչության մոտ 6 %-ը[1]: Նրանցից շատերն ապրել են պրուսական գավառներում՝ Արևմտյան և Արևելյան Պրուսիայում, Սիլեզիայում, Պոզնանում: Այս գավառներում քիչ գերմանացի է ապրել. որոշ տեղերում բնակչության ավելի քան 60 %-ը միատարր չի եղել:

Երբ 19-րդ դարի 20-ական թվականներին կրթության ոլորտում ընդունվում են հումբոլդտյան բարեփոխումները, պրուսական դպրոցները բաժանվում են երկու մասի՝ տարրական ժողովրդական դպրոցներ (Volksschule) և միջնակարգ գիմնազիաներ (Gymnasium): Կրթությունն այնտեղ մինչև 1860-ական թվականները տարվել է դպրոցականների մայրենի լեզվով, այսինքն գերմանացի երեխաները սովորել են գերմաներենով, իսկ լեհ երեխաները՝ լեհերենով: Սա ամրագրված էր կառավարության հատուկ որոշումներով[2]: Համաձայն 1842 թվականի մայիսի 24-ի որոշման՝ լեհ երեխաները գերմաներենով պետք է ուսումնասիրեին դասավանդվող առարկաներից միայն մեկը:

Գիմնազիաները 1842 թվականից մինչև կայսրության ձևավորումը 1871 թվականինԽմբագրել

1871 թվականին Պոզնանի գավառն ունեցել է 13 գիմնազիա (3 կաթոլիկ, 5 ավետարանական և 5 խառը) և մոտ 2.300 ժողովրդական դպրոց[3]: Լեհ երեխաները հաճախել են բացառապես կաթոլիկ դպրոցներ: Հարկ է նշել, որ հրեա երեխանենը առանց խնդիրների հաճախել են քրիստոնեական գիմնազիաներ, որտեղ նրանց թիվը եղել է անհամաչափ մեծ[4]:

Գերմաներենը՝ որպես դասավանդման լեզու, սկսել են ներառել կաթոլիկ գիմնազիաներում: 1842 թվականի վերոնշյալ որոշումը սահմանել է, որ ավագ դասարաններում դասերը, բացի կրոնի դասերից, պետք է դասավանդվեն գերմաներենով, այդ իսկ պատճառով ամրապնդվել է գերմաներերնի ուսուցումը տարրական դասարաններում: 1856 և 1860 թվականների որոշումները հաստատել են այս ուղղությունը[5]: 1863 թվականին փակվել է Տշեմեշնոյի կաթոլիկ գիմնազիան այն պատճառաբանությամբ, որ այնտեղի սովորողները մասնակցել են 1863 թվականի լեհական ապստամբությանը: Գիմնազիան բացվել է Բիսմարկի միջամտությունից հետո, իսկ 1872 թվականին գիմնազիա է փակվել Վոնգրովեցում, որտեղ ուսումնառությունն ավագ դասարաններում, բացառությամբ կրոնի, կատարվում էր գերմաներենով[6]:

Ժողովրդական դպրոցները 1860-ական թվականներինԽմբագրել

Ժողովրդական դպրոցներում իրավիճակը փոխվել է 1865 թվականի հոկտեմբերին, երբ կրթության նախարարի հրամանով ներդրվել է գերմաներենը, որպեսզի բարձր դասարանների աշակերտների դասերը դասավանդվեն գերմաներենով, իսկ լեհերենը կիրառվի միայն դժվար բացատրելի արտահայտությունների մեկնաբանման ժամանակ[7]: Այդ ժամանակ գերմաներենի իմացությունը դպրոցականների շրջանում պարզագույն մակարդակի է եղել, ինչը մասամբ պայմանավորված է եղել դասարաններում սովորողների մեծ թվաքանակով և ուսուցիչների պակասով: Այսպես, Պոզնանի գավառում 1882 թվականին դասարանների 48 %-ը բաղկացած է եղել 81-150 աշակերտից[8]: Գավառական մի խորհրդական 1858 թվականի հունիսի 10-ի իր հաշվետվության մեջ գրել է.

  Լեհական դպրոցներում դասավանդում են գերմաներեն, սակայն արդյունքները գրեթե բոլոր տեղերում աննշան են: Սովորողների կարողությունները հազվադեպ են անցնում տեքստերի մեխանիկական ընթերցումից: Գերմաներեն բառերի իմացությունը գյուղում այնքան ցածր է, որ երեխաները չեն կարողանում անվանել իրենց շրջապատող իրերն անգամ: Նրանք չեն կարողանում նույնիսկ թարգմանել իրենց կարդացած բառերը՝ հայր, մայր, քույր, ուսուցիչ, տուն և այլն: Նրանք չեն կարողանում դրանք ասել գերմաներեն, եթե փորձեն լեհերենից թարգմանել:
- [9]
 


Գերմաներենի ներմուծումը 1872 թվականից հետոԽմբագրել

1872 թվականի հոկտեմբերին Պոզնանի գավառի դպրևոցներում գերմաներենը ներմուծվել է կրոնի դասերին[10]: Ընդ որում, դա հակասել է եկեղեցական իրավունքին, որով հաստատվում է, որ երեխաները կրոնական կրթություն պետք է ստանան իրենց ծնողների լեզվով[11]:

Ժողովրդական դպրոցներում գերմաներենը դարձել էր բոլոր առարկաների դասավանդման լեզուն՝ բացի կրոնից ու եկեղեցական երգեցողությունից նախ Վերին Սիլեզիայում, ապա Արևմտյան ու Արևելյան Պրուսիայում և Պոզնանում: Լեհերենը դառնում է միայն դասավանդվող առարկաներից մեկը: Նշվել էր, որ երբ երեխաները բավականաչափ հասկանան գերմաներեն, ապա կրոնի ուսուցումը ևս կկատարվի գերմաներենով[12]: Արդյունքում դա կարևոր նշանակություն ունեցավ:

Մշակույթի նախարարի՝ 1887 թվականի սեպտեմբերի 7-ի որոշմամբ դպրոցներից ընդհանրապես հանվել է լեհերենի ուսուցումը[13]: Նոր հրամանը (11.4.1891) հաստատում էր, որ հատուկ խնդրանքով դպրոցական շենքերում կարող են թույլատրվել լեհերենի մասնավոր դասեր[14]: Այդ որոշումը, սակայն, չեղարկվել էր 1894 թվականին, երբ լեհերենի մասնավոր դասերն անգամ արգելվել են[15]: Դպրոցական ծրագրի մեջ ընդգրկել են լեհերենի գրության ու ընթերցանության վարժություններ: Այդ 1-2-ժամանոց պարապմունքները նախատեսվել են միջին ու բարձր դասարանների այն սովորողների համար միայն, որոնք կրոնի դասերն անցել էին լեհերենով: Այսպիսի հանգուցալուծում էր նախատեսվել[16]:

Ժողովրդական դպրոցներում գերմաներենի ներմուծումը կրոնի դասաժամերինԽմբագրել

1900 թվականի հուլիսին գերմաներենը Պոզնանի միջին ու բարձր դասարաններում ներմուծվել է կրոնի դասաժամերին (այդպիսի հնարավորություն ընձեռում էին դեռրս 1873 թվականի որոշումները, սակայն դա գրեթե չէր կիրառվել)[17]: Դրան ի պատասխան՝ 12 աշակերտներ հրաժարվել են դասին պատասխանելուց: Պոզնանից հետո գերմաներենն աստիճանաբար ներմուծվում էր ողջ գավառում[18]: Դա նշանակում էր, որ դպրոցում վերացել է լեհերեն սովորելու հնարավորությունը: Այս որոշումը հանգեցրել էր նրան, որ ակտիվացել էին մասնավոր դասերը, որոնք արգելված էին 1894 թվականից, և պետությունը այս օրենքին չենթարկվող ուսուցիչներին պատժում էր դրամային տուգանքով ու բանտարկությամբ[19]:

Վժեսնյայի դպրոցականների բոյկոտը 1901-1902 թվականներինԽմբագրել

 
Վժեսնյայի դպրոցի շենքը

1901 թվականի մարտի 4-ին որոշվել է, որ ուսումնական տարվա սկզբից Վժեսնյայի դպրոցի ավագ դասարաններում կրոնի դասերը պետք է դասավանդվեն գերմաներենով[20]: Այս քաղաքը գտնվում է Պոզնանից 20 կմ արևելք: 1901 թվականին այնտեղ հաշվվում էր 5.536 բնակիչ, որոնց մոտ 70 %-ը եղել են լեհեր: Քաղաքում եղել է չորս դպրոց. կաթոլիկ դպրոցն ունեցել է 9 ուսուցիչ, 641 աշակերտ, ավատարանական դպրոցը՝ 3 ուսուցիչ, հրեական դպրոցը՝ մեկ դասարան և ևս մեկ միջին դպրոց, որտեղ կրոնն արդեն իսկ դասավանդվում էր գերմաներենով: Կաթոլիկ դպրոցի ավագ դասարաններում, որտեղ պատրաստվում էին ներմուծել գերմաներենը, սովորում էին 110 աշակերտ՝ 12-14 տարեկան[21]:

Մինչև նոր ուսումնական տարվա սկիզբը ապրիլի 11-ին նորամուծությունը գաղտնի էր պահվում: Նոր կիսամյակի առաջին օրերին երեխաներին բաժանում են կրոնի գերմաներեն դասագրքեր: Տարբեր խոսակցությունների հետո երկու աշակերտներ հրաժարվում են դասագրքերը տուն տանել, որոնց համար նրանք ստանում են պատիժ՝ մտրակի վեց հարված: Պատժի այդպիսի տեսակն ընդունված էր այդ ժամանակաշրջանում ոչ միայն Պրուսիայում, այլև տարբեր երկրներում[22]: Հաջորդ օրը որոշ ծնողներ դասագրքերը հետ են վերադարձրել, իսկ մայիսի 4-ին ևս երկու աշակերտ պատժվել է մտրակի չորսական հարվածներով, քանի որ նրանք ծաղրել էին այն աշակերտներին, որոնք ընդունել էին դասագրքերը: Մինչև մայիսի 16-ը պատժվում են ևս 20 աշակերտներ, քանի որ վերջիններս հրաժարվել էին դասին գերմաներեն պատասխանելուց: Որոշ աշակերտներ պատժվել են մտրակի երեքական հարվածներով ձեռքներին, իսկ որոշ աշակերտների էլ դասերից հետո որպես պատիժ որոշ ժամանակ պահել են դպրոցում: Մինչև մայիսի կեսերը եղել են դիմադրության առանձին դեպքեր, ինչը դեռևս բոյկոտի չէր նմանվում:

Մայիսի 20-ին 20 աշակերտներ դասերից հետո պահվել են դպրոցում այն բանի համար, որ նրանք հրաժարվել են գերմաներեն կարդալուց[23]: Ժամը 12-ին մոտ որոշ աշակերտներ բաց են թողնվել, մնացել են 14-ը: Նրանք ստացել են մտրակի (1.5 սմ տրամագիծ, 60 սմ երկարություն) 2-4 հարված, որի արդյունքում սովորողների ձեռքերն ուռել են ու արյունահոսել[24]: Երբ նրանք բաց են թողնվել, սպառնալիքներ հնչեցնելով ու գոռալով դպրոց է ներխուժել ամբոխը, սակայն շուտով դուրս է եկել: Դրսում հորդ անձրև է եղել, և ելույթը տևել է մեկ ժամից ոչ ավել: Այնուհետև քաղաքում հավաքվել են ագրեսիվ տրամադրված մարդիկ, որոնք, սակայն, ժամը 17:00-ին մոտ ցրվել են: Ոչ մի բախում չի եղել: Միայն մեկ ուսուցչի տան ապակիներն են կոտրել քարով: Գավառի փոխնախագահը հուլիսի 3-ին գրել է. «Այս բոլոր իրադարձությունները բավական անմեղ են թվում»:

Դրանից հետո բոյկոտը շարունակվել է և ավելի է տարածվել, ինչի համար երեխաները դարձյալ պատժվել են: Մեկ տարի անց՝ 1902 թվականի ապրիլին, մի քանի տասնյակ երեխայի չեն փոխադրել հաջորդ դասարան, սակայն մինչև 1902 թվականի նոյեմբերը բոյկոտը դադարեցվել է, և նրանք փոխադրվել են հաջորդ դասարան: Բացի սրանից՝ եղել են աննշան դիմադրության այլ դեպքեր ևս և ցույցեր ուրիշ քաղաքներում, որտեղ 1901 թվականին գերմաներենը սահմանվել էր կրոնի առարկայի լեզու[25]: Վժեսնյայի բոյկոտը կարևորվել է այն բանի համար, որ այն դպրոցներում գերմանականացման դեմ առաջին դիմադրությունն է եղել[26]:

ԴատԽմբագրել

1901-1902 թվականներին տեղի են ունեցել մի շարք դատավարություններ՝ կապված ազգային պայքարի հետ[27]: Դատավարություններ են կատարվել Պոզնանում, Թորունում, Գոստինում: Դրանց արդյունքում ընդվզած աշակերտները դատապարտվել են մինչև չորս ամիս ազատազրկման: Հետաքրքիր է, որ Գոստինում բոլոր մեղադրյալներն արդարացվել են:

1901 թվականի սեպտեմբերի կեսերին Գնեզնոյում տեղի է ունեցել երկու դատավարություն Վժեսնյայի ընդվզման մասնակիցների գործով այն դեպքում, երբ բոյկոտը դեռ շարունակվում էր: Մեղադրվում էր 25 մարդ (6 կին, 18 տղամարդ, 2 դեռահաս): Նրանք մեղադրվում էին հետևյալ կետերով.

  • բռնի ներթափանցում տուն
  • ճնշում աստիճանավորի նկատմամբ՝ նրա պաշտոնեական ծառայությունները դադարեցնելու պահանջով
  • ընդվզում
  • ղեկավարությանը անհնազանդություն
  • քրեական հանցագործության դրդում
  • վիրավորանք
  • խուլիգանություն:

Դատարանը որոշել է ցուցադրական պատիժ սահմանել և մեղադրյալների համար ծանր պատիժներ է հայտարարել.

  • 2.5 տարվա ազատազրկում - մեկ կնոջ նկատմամբ
  • 2 տարվա ազատազրկում - 2 մարդ
  • 1.3 տարվա ազատազրկում - 1 մարդ
  • 1 տարվա ազատազրկում - 5 մարդ
  • 9 ամսվա ազատազրկում - 6 մարդ
  • 1-4 ամսվա ազատազրկում մնացածների համար
  • արդարացված - 4 մարդ:

ՀետևանքներԽմբագրել

Այս իրադարձություններից լեհական մամուլը մեծ աղմուկ է բարձրացրել, այնպես որ նույնիսկ ժամանակի պատմաբանների աշխատություններում փաստերն աղավաղված են[28]: Լեհ լուսանկարիչը բացիկ է պատրաստել մայիսի 20-ի 14 պատժվածներով, որոնց թվում է նաև գլխավոր մեղադրյալը՝ 41-ամյա Նեպոմուցևա Պյասեցկան (դատապարտվել էր 2.5 տարի ազատազրկման), որը, սակայն, ամուսնու ու երեխաների հետ կարողացել է փախչել Լվով (այն ժամանակ Ավստրիայի տարածք)[29]: Այս բացիկը տարածում է գտել Եվրոպայի շատ քաղաքներում: Այժմ այն կարելի է տեսնել լեհերեն վիքիպեդիայի էջին: Այդ ժամանակներում ընդունված չէր ապստամբներին պատկերել բացիկներին: 1902 թվականի ապրիլին դատարանը լուսանկարչին տուգանել է 200 մարկով և դատապարտել 40 օր ազատազրկման[30]:

Բացի նրանից՝ 1901 թվականի սեպտեմբերին 100 մարկով տուգանվել է նաև Ռոզա Լյուքսեմբուրգը, որն այդ ժամանակ 30 տարեկան էր, քանի որ նա իր «W obronie narodowości» գրքույկում կրթության նախարարին մեղադրել էր հոգեկան անդամալույծներ դաստիարակելու համար: Հետագայում տուգանվել են ևս մի քանի մարդիկ[31]:

Դատավարությունից անմիջապես հետո Պոզնանում ձևավորվել է մեղադրյալների օգնության կոմիտե, որը սկսել է դրամական միջոցներ հանգանակել: Մինչև 1902 թվականի հունիսը հանգանակվել է 183.306 մարկ, որից 15.000-ը հավաքվել էր Ամերիկայում, որտեղ Չիկագոյում կար լեհական ամուր համայնք: Գումարն այնքան շատ է հավաքվել, որ ոչ միայն ապահովվել են դատավարության արդյունքում մեղադրվածներն ու նրանց ընտանիքները, այլ նաև շատ ուրիշ մարդիկ, որոնք տուժել էին նմանատիպ դատական գործընթացներից[32]:

Վժեսնյայի իրադարձությունները նշանավորվել են նաև նրանով, որ լեհ գրող Հենրիկ Սենկևիչը (1846-1916) 1901 թվականի աշնանը «Czas» անսագրում կոչ է տեղադրել գումար հանգանակելու մեղադրվածների համար, իսկ գրող Մարիա Կոնոպնիցկան (1842-1910) գրել է բանաստեղծություն՝ «O Wrześni»[33]: Ընդհանրապես թե՛ պրուսական, թե՛ ավստրիական և թե՛ ռուսական տարածքներում, որտեղ շատ լեհեր են եղել, հսկայական աղմուկ է բարձրացել. տեղի են ունեցել ցույցեր, անկարգություններ, նոր դատավարություններ: Այս իրադարձությունների մասին գրել է եվրոպական, նույնիսկ արգենտինական մամուլը: Ստորագրահավաք է սկսվել՝ ի պաշտպանություն լեհերի[34]:

1906-1907 թվականների համընդհանուր դպրոցական ընդվզումԽմբագրել

Երբ 1906 թվականին Պոզնան գավառի 203 ժողովրդական դպրոցներում գերմաներենը ներմուծել են որպես կրոնի դասաժամերի դասավանդման միջոց, հոկտեմբերին սկսվել է համընդհանուր դպրոցական ընդվզում, որին մասնակցել են Պոզնանի 755 դպրոցների 46.886 և Արևմտյան Պրուսիայի 563 դպրոցների 14.290 աշակերտներ: Սա շարունակվել է մինչև 1907 թվականի ամառային արձակուրդը[35]: Կառավարությունն այդ ցույցերին արձագանքել է դրամական ծանր տուգանքներով, որոշ դեպքերում տեղական դատական իշխանությունները որոշ ծնողների զրկել են ծնողական իրավունքից այն բանի համար, որ նրանք երեխաներին լավ չեն դաստիարակել: Սակայն ծայրահեղ այս միջոցը Բեռլինի Գերագույն դատարանի կողմից ապօրինի է ճանաչվել, և որոշումը չեղարկվել է[36]:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Wehler, стр. 229.
  2. текст напечатан у Baske стр. 242—245; о нём стр. 145; Korth, стр. 38.
  3. Baske, стр. 143—145, 164—165, 169.
  4. Baske, стр. 171—173.
  5. Baske, стр. 163—164.
  6. Baske, стр. 165—169.
  7. Baske, стр. 164.
  8. Balzer, стр. 153; об этом также Neugebauer, стр. 707—708; Baske, стр. 160—161; Korth, стр. 32-34.
  9. текст доклада напечатан у Baske, стр. 245—246.
  10. Balzer, стр. 152; Korth, стр. 40.
  11. Korth, стр. 97.
  12. Balzer, стр. 152—153; Korth, стр. 41-42.
  13. Korth, стр. 46-49.
  14. Korth, стр. 49.
  15. Korth, стр. 50-51, 60.
  16. весь абзац по Balzer, стр. 155.
  17. Balzer, стр. 166 и далее; Korth, стр. 63-65.
  18. Korth, стр. 65-70.
  19. подробно об этом Korth, стр. 72-82.
  20. Korth, стр. 84 и делее; Balzer, S. 166 и делее.
  21. статистические данные из Korth, стр. 84.
  22. об этом Gotthold Rhode в книге Korth, стр. XI.
  23. про эти события Korth, стр 89 и далее.
  24. Korth, стр 97.
  25. Korth, стр. 86-87, 92-93.
  26. Korth, стр. 82.
  27. об этом Korth, стр. 95-101.
  28. об этом Gotthold Rhode в книге Korth, стр. X и Korth, стр. 83.
  29. Korth, стр. 104.
  30. Кorth, стр. 101—102.
  31. Korth, стр. 102—103.
  32. Korth, стр. 103—105.
  33. Korth, стр. 106.
  34. Korth, стр. 106—108.
  35. Balzer, стр. 233 и 172—180.
  36. Korth, стр. 152—155; Balzer, стр. 177.

ԳրականությունԽմբագրել

  • Balzer, Brigitte: Die preußische Polenpolitik 1894—1908 und die Haltung der deutschen konservativen und liberalen Parteien (unter besonderer Berücksichtigung der Provinz Posen), 1990.
  • Baske, Siegfried: Praxis und Prinzipien der preußischen Polenpolitik vom Beginn der Reaktionszeit bis zur Gründung des Deutschen Reiches, in: Forschungen zur Osteuropäischen Geschichte 9 (1963), S. 7-268.
  • Korth, Rudolf: Die preußische Schulpolitik und die polnischen Schulstreiks. Ein Beitrag zur Polenpolitik der Ära Bülow, Phil. Diss., Würzburg 1963.
  • Neugebauer, Wolfgang: Das Bildungswesen in Preußen seit der Mitte des 17. Jh, in: Handbuch der preußischen Geschichte, hg. v. Otto Büsch, Bd. 2, 1992, S. 605—798.
  • Wehler, H.-U.: Die Polenpolitik im deutschen Kaiserreich, 1871—1918, in: Politische Ideologien und nationalstaatliche Ordnung, Festschrift für Theodor Schieder, hg. v. K. Knixen und W. J. Mommsen, München 1968, S. 297—316.