Բացել գլխավոր ցանկը

Պեդրո III (կատ.՝ Pietro III d'Aragón, 1239[1] կամ 1240[2], Վալենսիա, Իսպանիա[3] - 1285[4] կամ 1285[1], Վիլյաֆրանկա դել Պանադես, Alt Penedès), Արագոնի և Վալենսիայի թագավորը՝ 1276 թվականի հուլիսի 27-ից, 1285 թվականի սեպտեմբերի 4-ից Սիցիլիայի թագավոր (Պեդրո Առաջին անվամբ): Սերել է Բարսելոնական արքայատոհմից: Արագոնի, Վալենսիայի, Մալյորկայի թագավոր, Բարսելոնայի կոմս Խայմե Առաջին Նվաճողի և նրա երկրորդ կնոջ՝ Յոլանդա Հունգարացու որդին:

Պեդրո III
Pedro III de Aragón.jpg
Ծնվել է՝1239[1] կամ 1240[2]
ԾննդավայրՎալենսիա, Իսպանիա[3]
Մահացել է՝1285[4] կամ 1285[1]
Վախճանի վայրՎիլյաֆրանկա դել Պանադես, Alt Penedès
Սանտես Կրեուս
ՔաղաքացիությունԱրագոնյան թագ
ՏոհմRoyal house of Aragon? և Բարսելոնյան հարստություն
տրուբադուր, բանաստեղծ, գրող և կոմպոզիտոր
ՀայրԽայմե I
ՄայրՅոլանդա Հունգարացի
ԵրեխաներԱլֆոնսո III, Խայմե II, Եղիսաբեթ Պորտուգալացի, Ֆեդերիկո II Սիցիլիացի, Յոլանդա Արագոնացի, Պեդրո Արագոնացի, Jaume Pere d'Aragó i Nicolau? և Sanç d'Aragó?
Կրոնական հավատքներքրիստոնեություն

Բովանդակություն

Գահակալության առաջին տարիներԽմբագրել

Երիտասարդ տարիներին Պեդրոն մասնակցել է մավրերի դեմ հոր մղած մարտական գործողություններին: 1262 թվականի հուլիսի 13-ին Պեդրոն ամուսնացել է Սիցիլիայի թագավոր Մանֆրեդի դստեր՝ Կոնստանցիայի հետ: 1276 թվականին հաջորդեց հորը Արագոնում, Վալենսիայում, Կատալոնիայում: Բալեարյան կղզիների և հարավֆրանսիական Մոնպելե, Ռուսիլոն կոմսությունների, որոնք նույնպես պատկանում էին արագոնական տանը, դրանց հիման վրա ստեղծվել է Մայորկայի թագավորությունը, որը փոխանցվել է Խայմե Առաջին Նվաճողի երկրորդ որդի՝ Խայմե Երկրորդ Մայորկացուն: 1276 թվականին Սարագոսայում Պեդրո 3-րդը թագադրվել է, հրաժարվելով հողի տուրք վճարել Պապին (նրա պապ Պեդրո 2-րդը և հայրը՝ Խայմե Առաջինը Սրբազան Աթոռի վասալներն էին) դրանով իսկ ցանելով պապերի հետ հակամարտության սերմերը: Թագավորության առաջին տարիներին Պեդրո 3-րդը ստիպված էր պայքարել վասալների դժգոհությունների դեմ: Խայմե Առաջինը օգտվելով Ուրխելի կոմսության ժառանգման շուրջ մղվող հակամարտությունից գրավում է այդ կոմսության մեծ մասը: Պեդրո 3-րդը հորից ժառանգել է Ուրխելը, և բախվում է վերջին կոմսի որդի Արմենգոլի 4-րդի հետ: 1278 թվականին Պեդրո 3-րդը Արմենգոլ 4-րդին վերադարձնում է իր սեփականությունը Ուրխելում, իսկ կոմսը ճանաչում է թագավորի ավատիշխանությունը: 1280 թվականին կատոլոնյան ազնվականությունը ըմբոստացավ թագավորի դեմ, թագավորից պահանջելով անմիջապես տեղական խորհրդարանի նիստ գումարել և հաստատել նախկին ազատությունը-արտոնությոնները: Պեդրո 3-րդը Բալագերում շրջապատում է ապստամբներին և մեկ ամիս անց ստիպում նրանց նահանջել: Ապստամբների մեծ մասը ձերբակալվում է, բայց շուտով նրանց ներում է շնորհվում, իսկ ապստամբության ղեկավար Ռոժեր-Բերենգար 3-րդ դե Փուան ձերբակալվում է չորս տարով:

Աֆրիկյան արշավանքԽմբագրել

1277 թվականին Թունիսի Էմիր Աբու Յուսուֆ Յակուբը հրաժարվում է վասալական տուրք բերելուց: 1280 թվականին Պեդրո 3-րդը Թունիս է ուղարկում ռազմական արշավախումբ, իսկ 1281-ից 1282 թվականներին թագավորը 140 նավերից բաղկացած նավատորմ է հավաքում, որպեսզի ինքնուրույն պատժի Էմիրին: 1282 թվականին Պեդրո 3-րդը գրավում է Ալժիրական քաղաք Ալկոյլը, այն վերածելով հենակետի, Հյուսիսային Աֆրիկայում հետագա նվաճումների իրականացման համար: Բայց Սիցիլիայում սկսված ապստամբությունը Կառլ Առաջին Անժուացու դեմ (Սիցիլիան ժամասացություն) ստիպեց Պեդրո 3-րդին փոխել ծրագրերը:

 
Կառլ Անժուացի

Սիցիլիան ժամասացություն և պատերազմ Կառլ Առաջին Անժուացու դեմԽմբագրել

1266 թվականին Սիցիլիայի բնակիչները նվաճվելով Կառլ Անժուացու կողմից դեռ վաղուց էին դժգոհություն հայտնում ֆրանսիական զավթողական ռեժիմի դեմ: Կառլ Առաջին Անժուացին ի տարբերություն նախորդ սիցիլիան Օտվիլ և Շտաուֆեն թագավորների, երկիրը կառավարում էր Նեապոլից, ուշադրություն չդարձնելով կղզու կարիքներին, իսկ նրա կուսակալներն ու վասալները զբաղվում էին թալանով և բռնություններով:

Դժգոհ սիցիլիացիները համախմբվում են կոմս Ջովանի Պրոչիդի շուրջը, ով 1268 թվականին ստիպված էր փախչել երկրից, այցելում է Բյուզանդիա, Հռոմ, Արագոն, խնդրելով օգնություն ցուցաբերել սիցիլիան ազատագրական շարժմանը: Նիկոլայ 3-րդ Պապը անհանգստացած լինելով իր վասալ Կառլ Անժոյացու արտակարգ հզորացմամբ, հավանություն է տալիս Պրոչիդի ծրագրերին: Կայսր Միքայել 8-րդ Պալեոլոգոսը, որի դեմ Կառլ Առաջին Անժուացին արշավանք էր կազմակերպում, սիցիլիացիներին բավականին մեծ ֆինանսական օգնություն է տրամադրում: Պեդրո 3-րդը լինելով վերջին Շտաուֆենի փեսա, ով իրավունք ուներ տիրելու սիցիլիական գահին, նույնպես պատրաստ էր պայքարել կղզու համար: Շատ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ Պեդրո 3-րդի աֆրիկյան արշավանքը առիթ էր, նավատորմը և բանակը ամրապնդելու և հետագայում Սիցիլիայում իջեցնելու համար:

1282 թվականի մարտի 29-ին Պալերմոյում ապստամբություն սկսվեց ֆրանսիացիների դեմ՝ Սիցիլիան ժամասացություն: Ապստամբությունը շուտով տարածվեց ամբողջ կղզում, ֆրանսիացիները ջախջախվեցին: Կառլ Առաջին Անժուացին, ով պատրաստվում էր պատերազմ սկսել Բյուզանդիայի դեմ, սիտպված էր փոխել ծրագրերը և ափ իջնել Մեսինայում: Ապստամբները պատվիրակություն են ուղարկում Ալկոյլ, աղերսելով Պեդրո 3-րդին ընդունել Սիցիլիայի թագը և պաշտպանել այն Կառլ Առաջին Անժուացուց: Պեդրո 3-րդը ամենայն հավանականությամբ պատրաստ լինելով իրադարձությունների այդպիսի շրջադարձին, համաձայնեց: 1285 թվականին նա ափ է իջնում Տրապանիում, Պալերմոյի ճանապարհին սիցիլիացիները ողջունեցին նրան, իսկ արդեն 1282 թվականի սեպտեմբերի 4-ին նա թագադրվեց Պալերմոյում որպես Սիցիլիայի թագավոր (Պեդրո Առաջին):

Մարտին 4-րդ Պապը, ով ի տարբերություն Նիկոլայ 3-րդի հակաֆրանսիական տրամադրվածություն ուներ, 1282 թվականի նոյեմբերի 18-ին Պեդրո 3-րդին անջատեց եկեղեցուց: Բանադրանքի տակ ընկավ նաև բյուզանդական նոր կայսր Անդրոնիկոս 2-րդ Պալեոլոգոսը, ով իր հոր հետ աննկատելիորեն կանգնած էր սիցիլիական իրադարձությունների հետևում ինչը նշանակում էր կարճատև Լիոնյան միության ավարտը:

 
Պեդրո 3-րդը Պանիսարյան անցումում

1282 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին Պեդրոն իր իշխանության տակ վերցրեց ամբողջ Սիցիլիան, իսկ Կառլ Առաջին Անժուացին ստիպված էր հանել պաշարումը և նավարկել դեպի մայրցամաք: Հետագա ամիսներին սիցիլիան նավատորմը Ռուջերո դի Լաուրիայի գլխավորությամբ մի քանի անգամ ջախջախեց նեոպոլիտցիներին, իսկ 1283 թվականի փետրվարին Պեդրո 3-րը գրավեց Կալաբրիայի ափերի մեծ մասը:

Կառլ Առաջին Անժուացին ստիպված էր լքել Նեապոլը և ուղեվորվեց Պրովանս, որպեսզի այնտեղ նոր նավատորմ և զորք հավաքի: Նեապոլում Կառլին մնաց փոխարինելու նրա որդին, ապագա Կառլ 2-րդը: 1284 թվականի հունիսին սիցիլիացիները Ռոժեր դե Լորիայի գլխավորությամբ կեղծ նահանջով նեապոլյան նավատորմը դուրս բերեցին Սալեռնոյից և ջարդեցին այն: Ապագա Կառլ 2-րդը գերեվարվեց, և միայն Պեդրո 3-րդի կնոջ՝ Կոնստանցիայի միջամտության շնորհիվ փրկվեց մահապատժից: Ինքը Պեդրոն այդ ժամանակ գտնվում էր Արագոնում, որտեղ բախվել էր ազնվականության չտեսնված դիմադրության հետ:

Պայքար Ունիայի դեմ: Գերագույն արտոնություններԽմբագրել

Կառլ Առաջին Անժուացու հետ ընդհարումը և մոտեցող ֆրանսիական զորքը ստիպեցին Պեդրո 3-րդին 1283 թվականին կորոտես հրավիրել Տառագոնայում, ազնվականության և քաղաքների աջակցությունը ստանալու համար: Դրա փոխարեն կորոտեսները մեղադրեց թագավորին, անշրջահայացաբար վտանգավոր պատերազմ սկսելու և երկիրը ծանր հարկերի տակ դնելու մեջ: Պեդրո 3-րդը գոռոզորեն մերժում է կորտեսների քննադատությունը: Ի պատասխան ազնվականության և քաղաքների ներկայացուցիչները կազմեցին Ունյա` ավանդական ազատության պաշտպանության միություն-առանձնաշնորհություն: Նոր կորտեսները (շրջանային արտոնյալ դասակարգի ներկայացուցչական հավաքները) Սարագոսայում պահանջեցին թագավորից հաստատել առանձնաշնորհությունը: Պեդրո 3-րդը զգալով իր հպատակների կարիքը, զիջեց:

Սարագոսայում կորոտեսների արդյունքը Պեդրո 3-րդի կողմից Privilegio General` Գերագույն արտոնությունների ստորագրումն էր: Այդ փաստաթուղթը հիմնարար նշանակություն ուներ Արագոնի հաջորդող չորս թագավորություների համար ընդհուպ մինչև Պեդրո 4-րդի կառավարումը:

Գերագույն արտոնությամբ ուժեղացավ դատավոր-միջնորդի իշխանությունը թագավորի և Ունիայի միջև: Բոլոր վիճելի հարցերի վերաբերյալ խուստիսի որոշումը պարտադիր էր: Թագավորը պարտավորվում էր կորտես հրավիրել ոչ պակաս քան տարին մեկ անգամ և բոլոր ընթացիկ գործերի մասին խորհրդակցել նրանց հետ: Թագավորական խորհրդի մեջ ներգրավված էին բոլոր երեք դասերի ներկայացուցիչները, առանց այդ խորհրդի հավանության թագավորը չէր կարող ո՛չ պատերազմ հայտարարել, ո՛չ հաշտություն կնքել: Պեդրո 3-րդի մտցրած բոլոր հարկերը չեղյալ հայտարարեցին, նոր հարկերի սահմանումը առանց խորհրդի և կորտեսների համաձայնության չէր թույլատրվում:

Խաչակրաց արշավանք Պեդրո 3-րդի դեմԽմբագրել

Պեդրո 3-րդի բաժանումը եկեղեցուց ինքնաբերաբար նրան վտարանդի էր դարձնում եվրոպական միապետների մեջ և ազատում էր նրան հպատակության երդումից: Առաջինը դա զգացնել տվեց Պեդրո 3-րդի հարազատ եղբայր՝ Խայմե 2-րդ Մայորկսկին: Նա 1283 թվականին ֆրանսական թագավոր Ֆիլիպ 3-րդին ճանաչեց Մոնպելի կոմսության իշխան, ինչպես նաև թույլատրեց ֆրանսիական նավատորմին և զորքին ազատ տեղաշարժվել Ռուսսիլինով:

1284 թվականին Մարտին 4-րդ Պապը հայտարարեց Պեդրո 3-ի գահընկեցության մասին և արագոնական թագը տրամադրեց Կառլ Վալուային, Ֆիլիպ 3-րդ Ֆրանսիացու (Կառլ Վալուան իր մոր Իզաբելլա Արագոնցու կողմից Պեդրո 3-րդի զարմիկն էր) երկրորդ որդուն: Քանի որ Պեդրո 3-րդը չէր պատրաստվում ենթարկվել Պապի վճռին և հրաժարվել արագոնական և սիցիլիական թագերից, Մարտին 4-րդը թագավորի դեմ խաչակրաց արշավանք հայտարարեց:

1284 թվականին Ֆիլիպ 3-րդի և Կառլ Վալուայի զորքը անցնելով Ռոսելյոն և Պիրենեյները ներխուժեց Կատալոնիա: 1285 թվականին ֆրանսիացիները երկար պաշարումից հետո գրավեցին Խիրոնան՝ Կատալոնիայի առաջին խոշոր քաղաքը: Այստեղ պապական դեսպանը թագադրեց Կառլ Վալուաին, որպես Արագոնի թագավոր: Քանի որ ոչ բոլոր վասալներն էին աջակցում Պեդրո 3-րդին, նրա վիճակը ճգնաժամային էր: Բայց շուտով պատերազմի ընթացքը փոխվեց: Սիցիլիական նավատորմը Ռոժեր դե Լորինի գլխավորությամբ ջախջախեց ֆրանսիացիներին, ինչը Ֆիլիպ 3-րդին զրկեց Ֆրանսիայից ամրապնդում և սննդամթերք ստանալու հնարավորությունից, իսկ ֆրանսիական ճամբարում դիզինտերիայի համաճարակ սկսեց: Ֆրանսիացիները Պեդրո 3-րդից հրադադար են խնդրում, որպեսզի հնարավորություն ունենան նահանջել Պիրենեյներ: Բայց Պեդրո 3-րդը հրաժարվում է հրադադար կնքել և Պանիսսարի (Panissars) անցման մոտ դարանակալում է թշնամուն և կոտորում ֆրանսիացիներին: 1285 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Պերպինյանում Ֆլիպ 3-րդը մահանում է, նրա որդի Ֆիլիպ 4-րդ Գեղեցիկը նախընտրում է դադարեցնել մարտական գործողությունները: Պեդրո 3-րդը անցնելով Պիրենեյներ և զբաղեցնում Ռոսելյոնը, իսկ նրա եղբայր Խայմե 2-րդ Մայորսկին կրկին ճանաչում է իրեն Արագոնի վասալ, վախենալով եղբորից ֆրանսիացիների պաշտպանության տակ փախչում է Նարբոն: Պեդրո 3-րդը սկսում է նախապատրաստվել Մայորկայի արշավանքին, բայց դրա նախապատրաստության ժամանակ, 1285 թվականի նոյեմբերի 2-ին (կամ 11-ին) մահանում է: Պեդրո 3-րդի մահվան պահին Արգոնական տանը սպառնացող վտանգը անհետացել էր: Ֆիլիպ 3-րդը մահանում է, նրա որդի Ֆիլիպ 4-րդը, լինելով պրագմատիկ քաղաքական գործիչ հրաժարվում է շարունակել արկածային խաչակրաց արշավանքը: 1285 թվականի հունվարի 7-ին մահանում է Շառլ Առաջին Անժուացին, իսկ նրա որդի Կառլ 2-րդը չնայած Նեապոլում թագավոր հռչակված լինելուն 1284 թվականից գտնվում էր արագոնյան գերության մեջ:

Պեդրո 3-րդ, թագավոր-աշուղԽմբագրել

Պեդրո 3-րդը բացի քաղաքական և ռազմական տաղանդներից օժտված էր նաև բանաստեղծական տաղանդով: Նա ոչ միայն հովանավորում էր աշուղներին այլ ինքն էլ էր բաննաստեղծ: Հայտնի են նրա երկու պոետիկ ստեղծագործությունները: Անսպասելիորեն Պեդրո 3-րդի այդ տաղանդը արտացոլվում է«Աստվածային կատակերգության» մեջ: Դանթեն պատկերել է Պեդրո 3-րդին և նրա ոխերիմ թշնամի Կառլ Առաջին Անժուացուն, համաձայն Քավարանի մուտքի մոտ երգողների:

 
Պեդրո 3-րդի տապանաքարը Սանտես-Կրեուս վանքում

Ընտանիք և ժառանգներԽմբագրել

Պեդրո 3-րդը ամուսնացել է 1262 թվականի հունիսի 13-ին, Սիցիլիայի թագավոր Մանֆրեդ Շտաուֆենի (1232-26 1266 փետրվար) դստեր Կոնստանցիայի հետ:

Այս հիրավի պսակավորված ամուսնությունից ծնվել են չորս որդի (որոնցից երեքը թագավոր) և երկու աղջիկ (երկու թագուհի):

Գահակալության արդյունքներԽմբագրել

Պեդրո 3-րդի համեմատաբար կարճ գահակալությունը շատ առումներով շրջադարձային էր Եվրոպայի և Միջերկրական պատմության մեջ:

Պեդրո 3-րդը, առաջին թագավորն էր Շտուֆենից հետո, ով բացահայտ դեմ գնաց պապական իշխանությանը, հրաժարվելով ընդունել պապական ավատիշխանությունը և հաղթեց այդ պայքարում:

Պեդրո 3-րդը հայտնվելով ծանր արտաքին քաղաքական իրավիճակում ստիպված եղավ զիջել արագոնական, վալենսյան և կատալոնական ազնվականության միությանը, ուղղված թագավորի դեմ արտոնությունների պաշտպանությանը:

Պեդրո 3-րդի իրավահաջորդները ստացել են Ունիով և կորտեսներով սահմանափակված իշխանություն: Կոտրել Ունին և փոխել արագոնյան պատմությունը դեպի միապետություն հաջողվել է Պեդրո 3-րդի 4-րդ իրավահաջորդ Պեդրո 4-րդին, կատաղի պայքարից հետո 1336-ից 1387 թվականներին:

 
Պեդրո 3-րդի գրաված տարածքները

Պեդրո 3-րդը միջամտելով Կառլ Առաջին Անժուացու դեմ մղվող սիցիլիացիների պայքարին, հասավ Սիցիլիայի հզոր թագավորության անկմանը: Դա չհաջողվեց, ո՛չ Բյուզանդիային, ո՛չ պապական իշխանությանը, ո՛չ Հռոմի Սրբազան կայսրությանը: Պեդրո 3-րդից հետո Միջերկրական գերիշխանությունը աստիճանաբար Անժուական դինաստիայից անցավ Արագոնական տանը: Պեդրո 3-րդի իրավահաջորդներին հաջողվել է մինչև 14-րդ դարը իրենց տիրապետությանը միացնել Սարդինյան, Կորսիկան, Աթենքը, իսկ 15-րդ դարում Նեապոլը: Պեդրո 3-րդի կողմից Կառլ Առաջին Անժուացու ջախջախումը փրկեց Բյուզանդիան Չորրորդ խաչակրաց արշավանքից և թույլ տվեց պահպանել իր գոյությունը ևս կես դար: Միևնույն ժամանակ Արագոնյան և Անժուական տների միջև հակամարտությունը օբյեկտիվորեն շեղեց Եվրոպայի ուշադրությունը Միջերկրածովյան արևելյան մասից, ինչը հանգեցրեց Արևելքում խաչակիրներին պահող վերջին անկլավների շուտափույթ անկմաը:

Պեդրո 3-րդը, ինչպես նաև նրա հաջորդները Սիցիլիայում վերահսկողությունը պահպանելու համար ստիպված էին մի շարք զիջումներ կատարել ազնվականության համար: Արդյունքում ուժեղ կենտրոնացված պետություն Օտվիլեյը և Շտաուֆենը իր տեղը զիջեց թույլ երկպառակտված միապետությանը:

ՄշակույթումԽմբագրել

  • Թագավորը հիշատակվում է «Դեկամերոնի» պատմվածքներից մեկում (10, 7): Պաբլո թագավորը իմանալով հիվանդ Լիզայի իր հանդեպ տածած սիրո մասին, մխիթարում է նրան, հետագայում ամուսնացնում բարեկամ պատանու հետ, համբուրելով նրա ճակատը, կոչում իրեն նրա ասպետ:

Արտաքին հղումներԽմբագրել