Մասաչուսեթս

(Վերահղված է Մասսաչուսեթսից)

Մասաչուսեթս (անգլերեն՝ Լսել Massachusetts), նահանգ ԱՄՆ-ի հյուսիսարևելյան մասում։ Մասաչուսեթսը երկրորդ հայաշատ նահանգն է Կալիֆորնիայից հետո. այնտեղ բնակվում է 150.000-200.000 հայ։

Picto infobox map.png
Մասաչուսեթս
անգլ.՝ Massachusetts
flag of Massachusetts? Զինանշան
Flag of Massachusetts.svg
Coat of arms of Massachusetts.svg
Seal of Massachusetts.svg
USA Cape Cod 3 MA.jpg
ԵրկիրԱմերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Մասն էՄայրցամաքային նահանգներ
ԿարգավիճակԱՄՆ-ի նահանգ
Մտնում էԱՄՆ
ՎարչկենտրոնԲոստոն
Ամենաբարձր կետMount Greylock?
ԲԾՄ150 մետր
Օրենսդրական մարմինՄասաչուսեթսի գլխավոր խորհուրդ
Դատական մարմինMassachusetts Supreme Judicial Court?
Միության մուտքփետրվարի 6, 1788 (6-րդ)
Պաշտոնական լեզուներանգլերեն
Բնակչություն
6 794 422 մարդ (2015)[1] (14 տեղ)
Տարածք27 336 կմ²  (44 տեղ)
Massachusetts in United States (zoom).svg
Հիմնադրված էփետրվարի 6, 1788 թ.
Սահմանակցում էՌոդ Այլենդ, Կոնեկտիկուտ, Նյու Յորք, Վերմոնտ և Նյու Հեմփշիր
Ժամային գոտիհյուսիսամերիկյան ժամային գոտի և Ամերիկա/Նյու Յորք
ՀապավումMA և Mass.
ՓոխարինեցՄասաչուսեթսյան ծոցի գավառ
ISO 3166-2 կոդUS-MA
Անվանված էGreat Blue Hill?
ՄականունThe Bay State
Միության մուտքփետրվարի 6, 1788 (6-րդ)
mass.gov(անգլ.)

ՊատմությունԽմբագրել

Գաղութը ստացել է իր անունը տեղական մասաչուսեթ ցեղից, որը նշանակում է «մեծ լեռնային տարածք» («masa»՝ «մեծ» և «wachusett»՝ «լեռ»): Առաջինն ափ է հասել անգլիացի ծովագնաց Բարտոլոմյու Գոսնոլդը 1602 թվականին: 1620 թվականին Քեյփ-Քոդի ափերին հաստատվել են «Մեյֆլաուեր» նավի ուղևորները, որոնք լքել են Անգլիան կրոնական հանգամանքերի պատճառով: Հենց նրանք են Մասսաչուսեթսի տարածքում հաստատել առաջին եվրոպական բնակավայրը՝ Պլիմուտյան գաղութը: Վերջնականապես հաստատվելուց առաջ՝ Պլիմուտում կնքել են հայտնի Մեյֆլաուերյան պայմանագիրը, որը համարվում է առաջին ամերիկյան սահմանադրությունը: Այդ փաստաթղթի հիմքում ընկած է քաղաքական համաձայնության գաղափարը՝ մեծամասնության կամքին ենթարկվելը: Իսկ 150 տարի հետո հենց ազատատենչությունը և անհնազանդությունն օգնեցին Ամերիկային անկախանալ: Նոր վայրում հարմարվելուն օգնեցին հնդկացի-վամպանոագները: 1621 թվականի առաջին բերքահավաքի ժամանակ անգլիացիները հնդիկների համար կազմակերպեցին 3-օրյա կերուխում: Այդպես էլ առաջացել է տոնը, որն այսօր կոչվում է Երախտագիտության օր: Շուտով հայտնվեցին նոր գաղթականներ: 1623 թվականին ստեղծվեց Գլոսթեր գաղութը, 1626 թվականին՝ Նոմկիգը, որը հետագայում վերափոխվեցէ Սեյլեմ քաղաքի: 1630 թվականին ժամանեց առաջին մաքրակրոն խումբը՝ Ջոն Ուինթրոփի գլխավորությամբ, որն էլ դարձավ Բոստոնի հիմնադիրը: 1636 թվականին բացվեց Հարվարդի համալսարանը՝ այդպիսի աստիճանի առաջին ուսումնական հաստատությունը երկրում: Մաքրակրոնները տարբերվում էին կրոնական անհանդուրժողականությամբ։ 1692 թվականին սկսվեց «վհուկների դեմ որս» Սեյլեմ քաղաքում: Սեյլեմյան դատավորությունում 156 մեղադրանք է ներկայացվել։ 30 մարդ ճանաչվել են մեղավոր, որոնցից 14 կին և 5 տղամարդ կախաղան են հանվել:

18-րդ դարի կեսին Մասսաչուսեթսը դարձավ բրիտանական գաղութների նավաշինության և առևտտի կենտրոնը: Նահանգի բնակիչները բողոքեցին մետրոպոլիտի կողմից հարկային ճնշման դեմ: 1770 թվականին դա վերածվեց «Բոստոնյան սպանդի»: 1773 թվականին բռնկվեց «Բոստոնյան թեյախմություն» խռովությունը՝ դառնալով Անկախության պատերազմի սկիզբը: Մասսաչուսեթս գաղութի բնակիչները, զգեստափոխվելով հնդիկների, բրիտանական նավի թեյի արկղերը վայր նետեցին՝ ի նշան գաղութի համար ոչ շահավետ հարկային քաղաքականության և մյուս երկրների հետ առևտրի սահմանափակման:

Նահանգի տեսարժան վայրերից շատերը կենտրոնացված են Բոստոնում: Պլիմուտում կարելի է տեսնել գրանիտե ժայռի մնացորդներ, որի մոտ, առասպելի համաձայն, հաստատվել են առաջին մաքրակրոնները: Պլիմության ժայռի կողքին՝ «Մեյֆլաուեր» նավի կրկնօրինակն է, որը կառուցվել է Անգլիայում 1955 թվականին:

Մասսաչուսեթսը եղել է 13 ամերիկյան գաղութներից մեկը, որն սկսել է Անհլիայի դեմ ապստամբություն: 1788 թվականի փետրվարի 6-ին Մասսաչուսեթսը վավերացրեց ԱՄՆ-ի սահմանադրությունը և դարձավ նոր պետության 6-րդ նահանգը:

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

Հյուսիսից Մասսաչուսեթսին սահմանակից են Նյու Հեմփշիր   և Վերմոնտ   նահանգները, արևմուտքից՝ Նյու-Յորքը, հարավից՝ Կոնեկտիկուտը և Ռոդ Այլենդը, Արևելքից՝ Ատլանտյան օվկիանոսը։ Նահանգի խոշորագույն քաղաքը Բոստոնն է, բայց բնակչության մեծ մասը ապրում է արվարձաններում։ Մասսաչուսեթսի հարավում գտնվում են Տակոնիկ լեռնաշղթան և Բեկշիր-Խիլս լեռը։

ԷկոնոմիկաԽմբագրել

2013 թվականին համախառն արտադրանքը կազմել է 420․7 մլն դոլար, ԱՄՆ-ում 12-րդ է։ 2012 թվականին նահանգում մարդու անձնական եկամուտը կազմել է մոտ 53 հազ դոլար[2]։ Գյուղատնտեսական հիմնական արտադրանքներն են՝ ծովամթերք, սածիլներ, կաթնամթերք, լոռամիրգ և բանջարեղեն։ Արդյունաբերական հիմնական ապրանքներ են՝ հաստոցներ, էլեկտրական սարքավորումներ, գիտական գործիքներ, տպագրություն և հրատարակչություն, ինչպես նաև զբոսաշրջությունը։ Տնտեսության մեջ կարևոր դեր են խաղում բարձրագույն կրթությունը, առողջապահուտյունը և ֆինանսական ծառայությունը։

Ժողովրդական տեղեկություններԽմբագրել

Նահանգի բնակչությունը, 2014 թվականի տվյալներով, կազմել է 6.745.408 մարդ։ Բնակչության կրոնական պատկանելիությունը՝

Վարչական կառուցվածքԽմբագրել

Նահանգում կա 14 շրջան, 50 խոշոր քաղաքներ և 301 բնակավայր։

Օրենքներ և կառավարումԽմբագրել

Նահանգի մայրաքաղաքը Բուստոն քաղաքն է։ Մասսաչուսեթսի նահանգապետը Չարլի Բեյկերն է՝ հանրապետական կուսակցության անդամ։ Նահանգի սենատորներն են Էլիզաբեթ Ուրրեն և Էդ Մարկինը: Ներքին պալատում կոնգրեսը ունի 9 ներկայացուցիչ, նրանք բոլորը դեմոկրատներ են: 2004 թվականի մայիսի 17-ի գերագույն դատարանի որոշման համաձայն՝ Մասսաչուսեթսի պատմության մեջ ԱՄՆ-ն առաջին անգամ սկսել է գրանցել միասեռ ամուսնություններ:

Կրթություն և գիտությունԽմբագրել

Չնայած այն հանգամանքին, որ Մասսաչուսեթսը զբաղեցնում է միայն 45-րդ տեղը խոշորագույն բոլոր նահանգներում, նա հավակնում է այն բանին, որպեսզի համարվի ազգային և ինտելեկտուալ ազգի կենտրոն: Դրա համար նա ունի բոլոր հիմքերը: Առաջին տպագիր հրատարակությունները, թերթերը, գրադարանը և միջնակարգ դպրոցը հայտնվել են Մասսաչուսեթսում: Ամերիկայի ամենահին՝ Քեմբրիջի Հարվարդի համալսարանը, որը գտնվում է այս նահանգում հիմնադրվել է 1636 թվականին: Առաջին պետական դպրոցը հիմնադրվել է 1647 թվականին: Հարվարդի համալսարանը և Մասսարուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտը գտնվում են Քեմբրիջում: Շատ տարիներ եղել են առաջատար համալսարաններ:

ՏրանսպորտԽմբագրել

 
Մասաչուսեթսի «Bay Transportation Authority» տրանսպորտային ընկերություն

Մասաչուսեթսում գործում են 10 տարածաշրջանային մետրոպոլիտեն սպասարկող կազմակերպություններ և երեք մետրոպոլիտենի պլանավորող կազմակերպություններ, որոնք ներառելու են պետության մնացած հատվածները[3],Պետական պլանավորումն իրականացվում է Մասաչուսեթսի տրանսպորտի վարչության կողմից:

Տարածաշրջանային հասարակական փոխադրամիջոցներԽմբագրել

Մասաչուսեթսի բեռնափոխադրող ընկերությունը (MBTA), որը նաև հայտնի է որպես «T»,[4] կազմակերպում է հասարակական տրանսպորտը տրամվայի տեսքով[5], ավտոբուսի[6] և լաստանավային[7] համակարգերը Metro Boston -ի համակարգում: Տասներկու այլ տարածաշրջանային տրանզիտային կազմակերպությունները ապահովում են հանրային տրանսպորտը ավտոբուսային ծառայությունների տեսքով[8]: Երկրում գործում են նաև Cape Cod Central Railroad և Berkshire Scenic Railway Կենտրոնական երկաթուղային կազմակերպությունները[9][10]:

ԼաստանավԽմբագրել

Վուդս Հոլ (Woods Hole), Մարթա Ուենյերդ (Martha Vineyard) և Նենտաքեթ Սթեմշիփ (Nantucket Steamship) ընկերություներն իրականացնում են բեռնափոխադրումներ և ուղևորափոխադրումներ դեպի Մասաչուսեթսի կղզիներ, այդ թվում Մարթաս Վինյերդ (Martha's Vineyard) և Նենթաքեթ (Nantucket)[11]:

Երկաթուղային բեռնափոխադրումներԽմբագրել

2015 թվականից Մասաչուսեթսում գործում է CSX բեռնափոխադրումներ իրականացնող ընկերությունը[12]: Մասաչուսեթսի երկաթուղային բեռնափոխադրումների ընդհանուր տարածությունը կազմում է892 մղոն (1,436 կմ) [13]:

Օդային ծառայությունԽմբագրել

 
Օդանավակայանի շենքը

Պետությունում գործող հիմնական օդանավակայանը Բոստոն-Լոան միջազգային օդանավակայանն է: 2015 թվականին օդանավակայանը սպասարկվել է 33,5 միլիոն ուղևորի, 2014 թ.-ի 31,6 միլիոնի փոխարեն, որտեղ աշխատում են շուրջ 40 ավիաընկերություններ, ընդհանուր առմամբ 103 ուղղություններով[14][15]: Լոգան (Logan) միջազգային օդանավակայանը ծառայում է Միացյալ Նահանգներում գտնվող բազմաթիվ քաղաքների, ինչպես նաև Կանադայում, Մեքսիկայում, Կարիբյան երկրում միջազգային կազմակերպությունների, նաև Եվրոպայի և Ասիայի ավիաընկերություններին [16].[16][17][18]:

Տեսարժան վայրերԽմբագրել

       

  • Դայտոն Րոգ- քառասուն տոննայանոց քար է, որի մակերեսին առկա են ժայռապատկերներ: Այն ընդգրկվել է Ազգային պատմական վայրերի գրանցամատյանում:

     

  • Լեքստինգոն Գրին-վայր, որտեղ բախումներ են տեղի ունեցել ամերիկյան և բրիտանական զորքերի միջև 1775 թվականի անկախության համար պատերազմի ժամանակ:

       

         

     

       

           

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Population Estimates Program
  2. «Արխիվացված պատճենը»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-12-24-ին։ Վերցված է 2017-05-21 
  3. «Massachusetts Regional Planning Agencies»։ American Planning Association։ Վերցված է ապրիլի 30, 2015 
  4. «MBTA Website»։ Massachusetts Bay Transportation Authority։ Արխիվացված է օրիգինալից ապրիլի 18, 2015-ին։ Վերցված է մայիսի 2, 2015 
  5. «Subway Map»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ Վերցված է մայիսի 22, 2010 
  6. «Bus Schedules & Maps»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ Վերցված է մայիսի 22, 2010 
  7. «Boat Map and Schedules»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ Վերցված է մայիսի 22, 2010 
  8. «Your Transit Authorities»։ Massachusetts Association of Regional Transit Authorities։ Վերցված է մայիսի 23, 2010 
  9. «Cape Cod Central Railroad»։ Cape Cod Central Railroad։ Վերցված է մայիսի 23, 2010 
  10. «2010 Scenic Train Schedule»։ Berkshire Scenic Railway Museum։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-08-28-ին։ Վերցված է մայիսի 23, 2010 
  11. «Background»։ The Woods Hole, Martha's Vineyard and Nantucket Steamship Authority։ Վերցված է մայիսի 24, 2010 
  12. «Massachusetts Passenger and Freight Rail»։ Massachusetts Department of Transportation։ Վերցված է մայիսի 2, 2015 
  13. «Rail Fast Facts For 2011»։ Association of American Railroads։ Վերցված է մայիսի 2, 2015 (չաշխատող հղում)
  14. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ LoganTraffic անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  15. «About Logan»։ Massachusetts Port Authority։ Վերցված է մայիսի 2, 2015 
  16. 16,0 16,1 «About Massport»։ Massachusetts Port Authority։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-07-07-ին։ Վերցված է մայիսի 2, 2015 
  17. «Mass Aeronautics»։ Արխիվացված է օրիգինալից մայիսի 5, 2008-ին 
  18. «About FAA»։ Federal Aviation Administration։ Վերցված է մայիսի 2, 2015 

Արտաքին հղումներԽմբագրել

  • Mass.gov – Պաշտոնական կայք