Հակոբավանք հայկական վանական համալիր, որը գտնվում է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Մեծ Առանք (հետագայում կոչվել է նաև Ներքին Խաչեն) գավառում: Ներկայումս Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի, Քոլատակ գյուղից 1,5 կմ հյուսիս ընկած մի անտառոտ լեռնաբազուկի վրա: Պատմական գրականության մեջ հայտնի է նաև Մեծառանից վանք անունով:

Հակոբավանք
Վանքային համալիր

Վանքային համալիրը

ՏեղադրությունԼՂՀ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան, Քոլատակ
ԱշխարհԱրցախ
ԵրկիրԱրցախ Արցախ
ԿրոնադավանանքՀայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Ճարտարապետություն
ԿարգավիճակԿիսավեր
Ճարտարապ. ոճՀայկական
Կառուցման սկիզբ7-րդ դար
Կառուցման ավարտ853 թ.
##Հակոբավանք (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
Set01-church1.svg
##Հակոբավանք (Մեծ Հայք)
Set01-church1.svg
40°0′56″ հս․ լ. 46°36′02″ ավ. ե. / 40.01556° հս․. լ. 46.60056° ավ. ե. / 40.01556; 46.60056Կոորդինատներ: 40°0′56″ հս․ լ. 46°36′02″ ավ. ե. / 40.01556° հս․. լ. 46.60056° ավ. ե. / 40.01556; 46.60056
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում

ՊատմությունԽմբագրել

Վանքի հիմանդրման և առաջին շենքերի կառուցման ժամանակը հայտի չէ: Արձանագրություններից ամենհինը փորագրված է մի խաչքարի պատվանդանի վրա, որը հետագայում տեղադրվել է եկեղեցու պատի մեջ որպես շինքար և վերաբերում է 853 ( ՅԲ ) թվականին[1]: Մյուս գրավոր տեղեկությունը գտնվում է Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանի մի հիշատակարանում: Այստեղ մագաղաթում գրված է այն մասին, որ Սուրբ Հակոբա վանքի եկեղեցու կառուցողները եղել են Հասան–Ջալալի ծնողները՝ Վախտանգն ու Խորիշահը:

Խորիշահն իր արձանագրությամբ պատմում է[2][3].

  «…վերստին շինեցի զեկեղեցին Մեծառանից ի փրկութիւն հոգոյ իմոյ, ի բարէխաւս յիշեցէք>>:  


Հակոբավանքը Խոխանաբերդի ճյուղի հոգևոր կենտրոններից է եղել: Այստեղ «վերստին շինեցի» արտահայտությունը օգտագործված է վերակառուցման, նորոգման իմաստով: Նորոգողները նախկին շինությունների քարերը ցաքուցրիվ տեղադրել են. գերեզմանաքարերը՝ պատերի մեջ, խաչքարերը առաստաղին: Արձանագրություն պարունակող, հղկված քարերը՝ անկյուններում: Շինությունները կարկատանի տպավորություն են թողնում: Հակոբավանքը, բացի 1212 թվականի վերակառուցումից, հետագայում, մոտավորապես 17-18-րդ դարերում, նույնպես նորոգվել է: Այդ է հաստատում արձանագրություններից մեկը.

  «Նորոգեցաւ ի թուին հայոց: ՌՃԽ (1691 թվական), ձեռամբ Գրիգոր եպիսկոպոսին»
- Դիվան հայ վիմագրության, էջ 11
 


Վանքի հարավային եկեղեցուն արևելքից կից բնակելի շինությունն ըստ արձանագրության կառուցվել է 1725 (ՌՃՀԴ) թվականին: Հակոբավանքի կառուցման հիմնական ժամանակագրական փուլերը իրար են հաջորդում 9-րդ (գուցե և 7-րդ ) դարի սկզբներից մինչև 18-րդ դարի վերջը: Վանական համալիրի կառույցների մեծ մասը ստեղծվել է 12-13-րդ դարերում:

ՃարտարապետությունԽմբագրել

Հակոբավանքի համալիրի առաջին եկեղեցին երկարավուն (7,80 մետր X 3,20 մետր չափերով) ուղղանկյուն միանավ դահլիճի ձևի շինություն է: Իր տեսքով այն շատ մոտ է Ղևոնդաց անապատին: Եկեղեցում բեմը սովորականից շատ բարձր է և այնտեղ կարելի է բարձրանալ միայն հարավային կողմի աստիճանով: Աբսիդի բարձրանալու անհրաժեշտությունը թելադրվել է եկեղեցու հյուսիսային կողապատի ետևում գտնվող չորս փոքրիկ (1,30 մ X 1,30 մ) քառակուսի խցերի՝ ճգնարանների և դրանց դեպի աղոթասրահ բացվող մուտքերի առկայությամբ: Ճգնարաններից արևելյանը մտնելու համար պետք է անցնել ավագ խորանի տակով: Այդ պատճառով էլ բեմը բարձրացվել է: Ճգնարանների (գուցե և գաղտնարանների) գոյությունը բավարար հիմք է տալիս ասելու, որ այստեղ եղել է հնագույն կառուցվածք, որը «վերստին շինվեց» 13-րդ դարում: Եկեղեցու մուտքի բարավորի արձանագրությունը, որն առավել արժեքավորն է վանքի արձանագրությունների մեջ.

  «ՈԿԱ (1212) թիւ ես Խորիշահ ամուսին Վախտանգա տեր Խաչենոյ, դուստր մեծին Սարգսի, քոյր Զաքարի և Իւանոյ, վերստին շինեցի զեկեղեցիս Մեծարանից…»
- Խ. Դադեան, Մեծարանց, որ և ս. Հակոբա վանից, արձանագրութիւնները, «Բանասէր», 1901 թվական, Փարիզ, էջ 143
 


Եկեղեցու արևմտյան ճակատապատը դարձել է եռակամար սրահ- գավթի հարդարանքի կենտրոնը: Դադի վանքի , Տաթևի համանման սրահների պես առջևի պատի փոխարեն ունի եռակամար բացվածք: Ընդ որում երկու սյուները և դրանք իրար ու պատերի հետ կապող կամարները սրբատաշ են, հետաքրքիր, և ընդհանուրի մեջ թողնում են հաճելի տպավորություն:

Գավթի սրահն աչքի է ընկնում բազմաթիվ խաչքարերի, ավելի քան երկու մետր մեծությամբ գերեզմանաքարերի ու վիմագիր սալաքարերի օգտագործմամբ: Այստեղի խաչքարերը վարդագույն են, տապանաքարերը՝ մոխրագույն պատերը՝ կապտավուն, վիմագիր սալերը՝ կաթնագույն, իսկ արևի ժամացույցը քանդակված է բաց նարնջագույն քարի վրա:

Եռակամար սրահի հյուսիսային ամբողջ երկարությամբ ձգվում է երկորորդ եկեղեցին: Այն նույնպես պարզ, միանավ, ուղղանկյուն (8,00 մ X 3,4 մ) դահլիճ է: Տաճարն ունի ներքին մի ընդհանուր, ոչնչով չջլատված տարածություն՝ արևելքից տարփակված աբսիդով:

Եկեղեցին հարավային մուտքով կապված է եռակամար սրահին, իսկ արևմտյան բացվածքով միացած է գավիթ-ժամատանը: Եռակամար սրահն ընդհանուր է երկու եկեղեցիների համար և իր բարձրությամբ հավասար է նրանց: Գավիթ-սրահը դառնում է եկեղեցիների ծաալային հորինվածքի օրգանական մասը, իսկ սրահի եռակամար ճակատը՝ եկեղեցիների գլխավոր ճակատը: Այդ տեսակետից ս. Հակոբա վանքը ճարտարապետական որոշակի հետաքրքրություն ներկայացնող հուշարձան է:

Համալիրի մեջ, նրա տարբեր կառուցվածքների շարքում իր հատուկ տեղն է գրավում գավիթ–ժամատունը: Հայտնի է, որ հայկական ճարտարապետության մեջ գավիթները սկսեցին հանդես գալ 10-րդ դարից: Կարելի է վստահորեն ասել, որ Հակոբավանքի գավիթ-ժամատունը հնագույններից մեկն է: Սովորաբար գավիթները, որոնք գոյություն ունեն բոլոր վանքերում, կից են գլխավոր եկեղեցու արևմտյան ճակատին: Սակայն այս գավիթը կից է փոքր եկեղեցուն և միացած է նրան երկու և կես մետր երկարությամբ միջանցքով: Եկեղեցու և գավթի արանքում գտնվող միջանցքը եզակի կառուցվածք է, ուրիշ ոչ մի վանքում չհանդիպող: Ինչպես գավիթը, նույնպես էլ միջանցքը եկեղեցու հետ օգտագործվում էր ծիսակատարությունների համար, քանի որ աղոթասրահը փոքր է և չի բավարարում նրա ներքին տարածությունը: Ուստի միջանցքն ու գավիթը դառնում էին այդ տարածության շարունակությունը: Գավիթը ծառայել է որպես ժողովատեղի, դամբարան: Այդ են վկայում գավթի տապանաքարերը: Գերեզմանաքարեր կան նաև եռակամար սրահ-գավթում: Խոշոր, կանոնավոր հարդարված մահարձանների տապանագրերից երևում է, որ այստեղ թաղված են «Ոհանէս… Առըստակէս… Սիմէոն» կաթողիկոսները և «Սիմէոն, Վարդան » եպիսկոպոսները:

Պատմական գրականությունից, ձեռագիր աղբյուրներից հայտնի, որ Հակոբավանքը Հայոց արևելից կողմանց հեղիանակավոր ուխտատեղիներից էր, եղել է եպիսկոպոսանիստ և երբեմն էլ կաթողիկոսանիստ (որը և ապացուցվում է հիշյալ գերեզմանաքարերով): Այն նաև եղել է Խաչենի ուսումնական ու գրչական կարևոր կենտրոններից մեկը:

Գավթի երկու կողմերում դրված են մեկական շքեղ խաչքար: Հյուսիսային պատին կից խաչքարը, համաձայն արձանագրության, կանգնեցվել է 1223 թվականին, իսկ հարավայինը մեկ տարի անց՝ 1224 թվականին: Չորս խաչքար էլ օգտագործված է միջանցքի արևմտյալ լուսամուտի կողապատերում որպես շիանաքար: Դրանք նույնպես զարդաքանդակված, վիմագրված են: Ու թեև չեն պահպանվել խաչքարերի թվագրությունները, այդուհանդերձ քանդակազարդեր, խաչթևերի հարդարումը , փորագրությունները աղերս ունեն 12-13-րդ դարերի համանման հուշարձանների հետ:

Գավիթն անսյուն, խաչվող կամարներով կառուցվածք է՝ համարյա քառակուսի (7,00 մ X 7,6 մ) սրահով: Ներսից հյուսիսային և հարավային կողապատերի հարթությունները ջլատված են որմնամույթերով: Բացի արևելյան լայն բացվածքից գավիթը մուտք ունի նաև հարավարևմտյան մասում: Լուսամուտները երեքն են, երկուսը՝ հարավային, մեկը՝ արևմտյան կողապատերում: Հյուսիսային պատը խուլ է, այմ միաժամանակ հանդիսանում է պարսպապատի հավելվածը: Գավթի պատի մեջ ագուցված մի խաչքարի արձանագրությունն ունի 1212 թվականը, իսկ երկրորդ եկեղեցու հարավային մուտքի ճակատաքարի վիմագիրը՝ 1293 թվական:

Քարգործական արվեստի նմուշներ առանձին արժեք ունեն խաչքարերը, գերեզմանաքարերը, քիվերը, դռների, լուսամուտների, պատուհանների, բուխարիների երեսակալները, կամարները, բեմաճակատները: Ու թեև վանական կառուցվածքները իրականացված են ճարտարապետական զուսպ և պարզ ոճով, կիսակոփածո քարերով, ապա նույնը չի կարելի ասել ճարտարապետական փոքր ձևերի մասին: Դրանք անցյալից մեզ հասած անգնահատելի գանձեր են, ճարտարվեստի կատարյալ ստեղծագործություններ:

Սակայն վանքը միայն եկեղեցներից ու գավիթներից չի բաղկացած: Պարսպապատերի պարագծում ներառված վանական տարածքի մեջ գրատներ են եղել, մագաղաթյա ձեռագրեր պահող մատենադարան, բուխարիներով տաքացվող բնակարաններ, ինչպես Տաթևի վանքում՝ անդունդի վրա կախված պատշգամբներով մենախցեր: Եղել է սեղանատուն, խոհանոցով հանդերձ, ձիթհանք՝ քնջութի յուղ ստանալու համար: Ապա եղել են բազմաթիվ մթերանոցներ, ախոռներ, պահաակետեր, ջրավազաններ և, վերջապես թոնիրներ: Այսօր էլ կարելի է տեսնել այդ շինությունները՝ կանգուն, խաթարված և ավերված վիճակում: Տնտեսական և բնակելի կառուցվածքները, անշուշտ վկայում են ս. Հակոբա վանքի մեծաթիվ միաբանության մասին:

Վանականների կացարանները տերաբաշխված են եկեղեցիների արևելյան ցածրադիր մասում: Դրանք ըստ արձանագրությւնների և ոճական առանձնահատկությունների կառուցվել են 17-18-րդ դարերում: Բնակելի մասը բաղկացած է մի շարք սենյակներից, որոնք համախմբված են մի ընդհանուր միջանցքի շուրջը: Վերջինիս դիմաց, պարսպապատի հարավարևելյան անկյունում է գտնվում սեղանատունը: Այն արդեն փլված է, բայց կողապատերը դեռ պահպանվում են: Սեղանատան հարավային մուտքը միաժամանակ ծառայել է իբրև պարսպի երկրորդ՝ օժանդակ դարպաս: Երկհարկ սենյաների հաջորդ խումբը, որոնց մի մասը ամբողջական տեսքով պահպանվում է, կառուցված է գլխավոր դարպասի աջ և ձախ կողմերում: Դարպասից սկսած (ավելի քան 10 մետր) միջանցքը ձգվում է թաղակապ շենքերի տակով:

Վանքի հյուսիսարևմտյան կողմում, թավուտ անտառի մեջ է գտնվում վանքի աղբյուրը: Մյուս՝ «Թթու ջուր» հանքային աղբյուրը վանքաբլրի ստորոտում է՝ Թբլղու գյուղի մոտ: Լեռնաբազուկի (որի վրա է վանքը) գագաթին Նատարին բերդն է:

ԱրձանագրություններԽմբագրել

Վիմագրագետները այս վանքից ընդօրինակել և հրատարակել են 41 մեծ ու փոքր արձանագրություն:

ՊատկերասրահԽմբագրել

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Շ. Մկրտչյան, Լեռնային Զարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձաններ, Երևան, 1980 թվական, էջ 26
  2. Մ. Բարխուդարյան, Արցախ, էջ 171
  3. «Բանասեր», 1901 թվական, էջ 142