Բացել գլխավոր ցանկը

Իրիդիում

քիմիական միացություն

Իրիդիում (լատ.՝ Iridium), քիմիական տարր, որի նշանն է՝ Ir-ը, պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության 8-րդ խմբի քիմիական տարր: Կարգահամարը 77 է, ատոմական զանգվածը՝ 192,22, պատկանում է պլատինային մետաղների շարքին։ Ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը 5d7 6s2 է։

77 Օսմիում

Իրիդիում Պլատին

ՋրածինՀելիումԼիթիումԲերիլիումԲորԱծխածինԱզոտԹթվածինՖտորՆեոնՆատրիումՄագնեզիումԱլյումինՍիլիցիումՖոսֆորԾծումբՔլորԱրգոնԿալիումԿալցիումՍկանդիումՏիտանՎանադիումՔրոմՄանգանԵրկաթԿոբալտՆիկելՊղինձՑինկԳալիումԳերմանիումԱրսենՍելենԲրոմԿրիպտոնՌուբիդիումՍտրոնցիումԻտրիումՑիրկոնիումՆիոբիումՄոլիբդենՏեխնեցիումՌութենիումՌոդիումՊալադիումԱրծաթԿադմիումԻնդիումԱնագԾարիրԹելուրՅոդՔսենոնՑեզիումԲարիումԼանթանՑերիումՊրազեոդիումՆեոդիումՊրոմեթիումՍամարիումԵվրոպիումԳադոլինիումՏերբիումԴիսպրոզիումՀոլմիումԷրբիումԹուլիումԻտերբիումԼյուտեցիումՀաֆնիումՏանտալՎոլֆրամՌենիումՕսմիումԻրիդիումՊլատինՈսկիՍնդիկԹալիումԿապարԲիսմունտՊոլոնիումԱստատՌադոնՖրանցիումՌադիումԱկտինիումԹորիումՊրոտակտիումՈւրանՆեպտունիումՊլուտոնիումԱմերիցիումԿյուրիումԲերկլիումԿալիֆորնիումԷյնշտեյնիումՖերմիումՄենդելեևիումՆոբելիումԼոուրենցիումՌեզերֆորդիումԴուբնիումՍիբորգիումԲորիումՀասիումՄեյտներիումԴարմշտադտիումՌենտգենիումԿոպերնիցիումՈւնունտրիումՖլերովիումՈւնունպենտիումԼիվերմորիումՈւնունսեպտիումՈւնունօկտիումՔիմիական տարրերի պարբերական համակարգ
77Ir
Cubic-face-centered.svg
Electron shell 077 Iridium.svg
Իրիդիումի բյուրեղները
Ծանր, դժվարահալ, ածրաթա-սպիտակ մետաղ
Ատոմի հատկություններ
Անվանում, սիմվոլ, կարգաթիվ Իրիդիում / Iridium (Ir), Ir, 77
Ատոմային զանգված
(մոլային զանգված)
192,217(3)[1] զ. ա. մ. (գ/մոլ)
Էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիա [Xe] 4f14 5d7 6s2
Ատոմի շառավիղ 136 պմ
Քիմիական հատկություններ
Կովալենտ շառավիղ 127 պմ
Իոնի շառավիղ = (+4e) 68 պմ
Էլեկտրաբացասականություն 2,20 (Պոլինգի սանդղակ)
Էլեկտրոդային պոտենցիալ Ir←Ir3+ 1,00 В
Օքսիդացման աստիճաններ 6, 4, 3, 2, 1, 0, −1
Իոնացման էներգիա
(առաջին էլեկտրոն)
 868,1 (9,00) կՋ/մոլ (էՎ)
Պարզ նյութի թերմոդինամիկական հատկություններ
Հալման ջերմաստիճան 2739 K (2466 °C, 4471 °F)
Եռման ջերմաստիճան 4701 K (4428 °C, 8002 °F)
Հալման տեսակարար ջերմունակություն 26,0 կՋ/մոլ
Հալման տեսակարար ջերմունակություն 610 կՋ/մոլ
Մոլյար ջերմունակություն 25,1[5] Ջ/(Կ·մոլ)
Մոլային ծավալ 610 սմ³/մոլ
Պարզ նյութի բյուրեղացանց
Բյուրեղացանցի կառուցվածք խորանարդ
Բյուրեղացանցի տվյալներ 3,840
Դեբայի ջերմաստիճան 430,00 Կ
Այլ հատկություններ
Ջերմահաղորդականություն (300 Կ) 147 Վտ/(մ·Կ)
CAS համար CAS գրանցման համար?
77
Իրիդիում
192,22
4f145d76s2

Պլատինի խմբի շատ ամուր, դժվարահալ, արծաթափայլ մետաղ է։ Ունի մեծ խտություն և այդ ցուցանիշով համեմատելի է միայն օսմիումի հետ։

Բովանդակություն

ՊատմությունԽմբագրել

Իրիդիումը հայտնագործել է Սմիթսոն Թենանթը 1803 թվականին բնական պլատինի չլուծվող խառնուրդներում և նրան տվել է հունական դիցաբանության՝ հին հուն․՝ ἶρις - ծիածանն, անձնավորող Իրիս աստվածուհու անունը, իրիդիումի ծիածանափայլ աղերի համար[6]։

Բնության մեջԽմբագրել

Բնության մեջ հանդիպում է ագատ վիճակում պլատինի, ռութենիումի, օսմիումի և ռադիումի հետ։ Իրիդիում կազմում է երկրի կեղևի 1-10−7 %-ը (ըստ զանգվածի)։

ՀանքավայրերԽմբագրել

Իրիդիումի հանքավայրերը տարածված են Կանադայում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Նոր Գվինեայում, Հարավային Աֆրիկա[7]:

Երկրի վրա իրիդիումի տարեկան արտադրությունը կազմում է մոտ 3 տոննա[8]:

Ֆիզիկական հատկություններԽմբագրել

Սպիտակ-արծաթափայլ, շատ կարծր և դժվարահալ, քիմիապես կայուն մետաղ է։ Այդ հատկությունների շնորհիվ իրիդիումը դասվում է ազնիվ մետաղների շարքը։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 2410 °C է, եռմանը՝ 5300 °C (հավանաբար), խտությունը՝ 22400 կգ/մ3 (10 °C-ում), առաձգականությունը՝ 538 ԳՊա[9]:

Իրիդիումի որոշ աղերի գունավորումները
Միացություն Գույն
IrF5
Cs3IrI6
KIrF6
Na2IrBr6
Na3IrBr6·H2O
IrI3
K3IrCl6·H2O

Քիմիական հատկություններԽմբագրել

Միացություններում եռարժեք է և քառարժեք, հազվադեպ՝ միարժեք և վեցարժեք։ 600 °C-ից բարձր միանում է թթվածնին՝ առաջացնելով IrO2 օքսիդը։

 

Փոշի վիճակում և բարձր ջերմաստիճաններում միանում է հալոգեններին ծծմբին, ֆոսֆորին և այլ տարրերին։

 
 
 
 

Համաձուլվածքներ է առաջացնում մետաղների (պլատինի, օսմիումի, պղնձի, ցինկի և այլն) հետ։

Իրիդիումի միացություններԽմբագրել

Իրիդիումի երկարժեք միացություններ
Իրիդիումի եռարժեք միացություններ
  • Ir2O3 - մուգ կապույտ, կարծր նյութ։ Ջրում քիչ լուծելի։ Լուծվում են ծծմբական թթվում:
  • IrCl3 - անկայուն միացություններ, գույնը տատանվում է մուգ կանաչից մինչև բաց դեղին։ Խտությունը՝ 5,292 գ/սմ³: Ջրում, թթուներում, ալկալիներում քիչ են լուծվում։
Իրիդիումի միացությունների
օքսիդացման աստիճանները
−3 [Ir(CO)
3
]3−
−1 [Ir(CO)
3
(PPh
3
)]
0 Ir
4
(CO)
12
+1 [Ir(CO)Cl(PPh
3
)
2
]
+2 IrCl
2
+3 IrCl
3
+4 IrO
2
+5 Ir
4
F
20
+6 IrF
6
+7 [(η2
-O
2
)IrO
2
]+
+8 IrO
4
+9 [IrO
4
]+
  • IrBr3 - դեղնականաչ-կանաչ գույնի բյուրեղներ։ Լուծվում են ջրում, սպիրտներում քի են լուծվում։
  • Ir2S3 - պինդ շագանակագույն նյութ։ 1050 °C ջերմաստիճանում քայքայվում են։ Քիչ են լուծվում ջրում։ Լուծվում են ազոտական թթվում և կալիումի սուլֆիդի լուծույթում։
Իրիդիումի քառարժեք միացություններ
  • IrO2 - սև գույնի բյուրեղներ։ Խտությունը՝ 3,15 գ/սմ³: Ջրում, էթանոլում, թթուներում քիչ լուծելի։
  • IrF4 - դեղին գույնի յուղոտ հեղուկ, հալման ջերմաստիճանը՝ 106 °C:
  • IrCl4 - հիդրոսկոպիկ շականակագույն կարծր նյութ։ Լուծվում են սառը ջրում։ 600-700 °C ջերմաստիճանում ստացվում են մետաղական իրիդիումի և քլորի փոխազդեցությունից։
  • IrBr4 - կապույտ գույնի նյութ։ Լուծվում են էթանոլում։ Ստացվում են IrO2 և բրոմաջրածնական թթվի փոխազդեցությունից։
  • IrS2 - կարծր շականակագույն նյութ։ Ջրում քիչ լուծելի։
  • Ir(OH)4 (IrO2·2H2O) - մուգ կապույտ նստվածք։ Գործնականում ջրում չլուծվող։
Իրիդիումի վեցարժեք միացություններ
  • IrF6 - դեղին գույնի բյուրեղներ։ tհալ. 44 °C, tեռ. 53 °C, խտությունը՝ 6,0 գ/սմ³: Ստացվում են իրիդիումի և մթնոլորտային ֆոսֆորի փոխազդեցությունից։ Ուժեղ օքսիդիչ են, փոխազդում է ջրի և ազոտի մոնօքսիդի հետ.
 
 
  • IrS3 - մոխրագույն, ջրում քիչ լուծելի փոշի։

ԻզոտոպներԽմբագրել

Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 191Ir (38,5 %) և 193Ir (61,3 %)։ Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից արժեքավոր են 192Ir (T1/2 = 74,37 օր) և 194Ir (T1/a = 19 ժ)։

ԿիրառությունԽմբագրել

 
Իրիդիումի պաշարները

Մաքուր իրիդիումը հազվադեպ է կիրառվում։ Նրա համաձուլվածքներից պատրաստում են էլեկտրոդներ, թերմազույգի հաղորդալարեր են։ Իրիդիումը 4,5-5 անգամ թանկ է ոսկուց:

ԱրժեքԽմբագրել

2014 թվականի մարտին 1 գրամ իրիդիումի արժեքը համաշխարհային շուկայում կազմել է մոտ 17,68 ԱՄՆ դոլլար[10]:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) (en) // Pure and Applied Chemistry. — 2013. — Т. 85. — № 5. — С. 1047-1078. — doi:10.1351/PAC-REP-13-03-02
  2. «Iridium: physical properties» (անգլերեն)։ WebElements։ Վերցված է 2013-08-17 
  3. Theoretical calculation gave the following results (The lattice parameters, densities and atomic volumes of the platinum metals. Crabtree, Robert H. Sterling Chem. Lab., Yale Univ., New Haven, CT, USA. Journal of the Less-Common Metals (1979), 64(1), P7-P9. )
  4. Arblaster, J. W. (1989)։ «Densities of osmium and iridium: recalculations based upon a review of the latest crystallographic data» (PDF)։ Platinum Metals Review 33 (1): 14–16 
  5. Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 т. — Москва: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2. — С. 272. — 671 с. — 100 000 экз.
  6. Iridium
  7. Осмистый иридий
  8. Журнал "Знания Сила" 7/2013
  9. Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2. — 671 с. — ISBN 5-82270-035-5
  10. infomine.com։ «Iridium Price Charts in Different Time Ranges» (անգլերեն)։ Վերցված է 19 марта 2014 

ԳրականությունԽմբագրել

  • Cotton Simon A. (1997)։ Chemistry of Precious Metals։ New York: Springer։ ISBN 978-0-7514-0413-5 
  • Crabtree Robert H. (2005)։ The Organometallic Chemistry of the Transition Metals (4η ed.)։ Yale University, New Haven, Connecticut: Wiley-Interscience։ ISBN 0-4716-6256-9 
  • Ebbing Darrell D., Gammon Steven D. (2008)։ General Chemistry (9η ed.)։ Cengage Learning։ ISBN 0-618-85748-6 
  • Emsley J. (2003)։ Nature's building blocks: an A-Z guide to the elements։ Oxford University Press։ ISBN 0-198-50340-7 
  • Evans Anthony M. (1993)։ Ore Geology and Industrial Minerals: An Introduction (3η ed.)։ Oxford: Blackwell Science։ ISBN 978-0-632-02953-2։ Վերցված է 23 Ιανουαρίου 2014 
  • Greenwood Norman Neill, Earnshaw Alan (1997)։ Chemistry of the Elements (2η ed.)։ Oxford: Butterworth–Heinemann։ ISBN 0-7506-3365-4 
  • Hirsch Andreas, Brettreich Michael (2004)։ Fullerenes: Chemistry and Reactions (1η ed.)։ Wiley-VCH։ ISBN 978-3-527-30820-0 
  • Jollie David (2008)։ Platinum 2008։ England: Johnson Matthey։ ISSN 0268-7305 
  • Μανουσάκης Γεώργιος Ε. (1994)։ Γενική και Ανόργανη Χημεία։ Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη։ ISBN 960-343-272-5 
  • Misra Kula C. (2000)։ Understanding Mineral Deposits (14η ed.)։ Springer։ ISBN 978-0-04-553009-0 
  • Mιχαηλίδης Κλεόπας Μιχαήλ (1982)։ Κοι­τα­σμα­το­λο­γι­κή με­λέ­τη των σι­δη­ρο­νι­κε­λι­ού­χων με χρώ­μιο λα­τε­ρι­τών της πε­ρι­ο­χής Έ­δεσ­σας (Δι­δα­κτο­ρι­κή δι­α­τρι­βή)։ Θεσσαλονίκη: Α­ρι­στο­τέ­λει­ο Πα­νεπιστήμιο 
  • Morrison Robert Thornton, Boyd Robert Neilson (1988)։ Οργανική Χημεία (3 Τόμοι) (4η ed.)։ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων։ ISBN 0-1364-3669-2։ Վերցված է 28 Ιανουαρίου 2014  (μετάφραση: Σακαρέλλος, Κωνσταντίνος; Πηλίδης, Γεώργιος Α.; Γεροθανάσης, Ιωάννης Π.; κ.ά.).
  • Mπαζάκης Ιωάννης Α.։ Γενική Χημεία։ Αθήνα 
  • Oro, Luis A. & Claver, Carmen, ed. (2008)։ Iridium Complexes in Organic Synthesis։ Weinheim: Wiley-VCH։ ISBN 978-3-527-31996-1 
  • Pauling Linus (1988)։ General Chemistry (3η ed.)։ Dover Publications։ ISBN 978-04866-5622-9 
  • Tοσσίδης Ιωάννης Α. (2001)։ Χημεία Ενώσεων Συναρμογής։ Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ζήτη։ ISBN 978-96043-1754-7 
  • Ure Andrew (1808)։ A Dictionary of Art, Manufactures, and Mines (2 volumes)։ New York: D. Appleton & Company։ ISBN 1-1474-5213-X։ Վերցված է 20 Ιανουαρίου 2014  Ψηφιοποιήθηκε στις 23 Noεμβρίου 2005 από το προτότυπο στo Πανεπιστήμιο του Μίτσιγκαν. Κυκλοφορεί επανέκδοση από την General Books, 19 Μαΐου 2012, ISBN 978-123-625612-6.


Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։