Ֆարինգիտ (հայտնի է նաև ըմպաբորբ անունով), կոկորդի հետին հատվածի բորբոքում, որն ավելի հայտնի է ըմպան անվանմամբ[1]։ Հաճախ դա հանգեցնում է կոկորդի ցավի և ջերմության բարձրացման[1]։ Այլ ախտանշաններից են՝ քթահոսությունը, հազը, գլխացավը և ձայնի խռպոտությունը[2]։ Ախտանշանները հաճախ պահպանվում են 3-5 օր[1]: Բարդություններն են՝ սինուսիտ և միջին ականջի բորբոքում[1] Ֆարինգիտը վերին շնչառական ուղիների վարակի տեսակ է[3]։

Ֆարինգիտ
Pharyngitis.jpg
Բժշկական մասնագիտությունականջաքթակոկորդաբանություն
Pharyngitis Վիքիպահեստում

մեծ մասամբ պատճառը վիրուսային վարակն է[1]։ Բակտերիալ վարակը կոկորդի ցավի պատճառ է հանդիսանում 25% երեխաների և 10% մեծահասակների մոտ[1]։ Հազվադեպ պատճառներն են՝ գոնոռեան, սնկերը, տարբեր տեսակի գրգռիչներ, օր․՝ ծուխը, ալերգիան և գաստրոէզոֆագիալ ռեֆլյուքս հիվանդությունը[1][4]։ Յուրահատուկ թեստերը խորհուրդ չի տրվում կատարել այն մարդկանց, ովքեր ունեն վիրուսին բնորոշ ակնհայտ ախտանշաններ, օր․՝ հարբուխ[1]։ Հակառակ դեպքում խորհուրդ է տրվում կատարել արագ անտիգենային թեստ կամ կոկորդի քսուքի հետազոտություն[1]։ Այլ հիվանդություններ, որոնք կարող են առաջացնել հետևյալ ախտանշանները դրանք են՝ էպիգլոտիդ (մակկոկորդի բորբոքում), թիրեոդիտ, հետըմպանային թարախակույտ և երբեմն որոշ սրտային հիվանդությունների ժամանակ[1]։

Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղերը (ՈՍՀԲ), օր, իբուպրոֆեն կարող է կիրառվել ցավը մեղմելու նպատակով[1]։ Լիդոկայինը կարող է նույնպես դրական էֆեկտ ունենալ[4]։ Կոկորդի ցավը հաճախ բուժվում է հակաբիոտիկներով՝ պենիցիլին կամ ամոքսացիլին [1]։ Դեռ մինչև վերջ պարզաբանված չէ արդյոք ստերոիդները ունեն դրական ազդեցություն սուր ֆարինգիտի բուժման ժամանակ[5][6]:

Մոտավորապես մարդկանց 7,5%-ը գանգատվում է կոկորդի ցավից ցանկացած եռամսյա ժամանակահատվածում[7]։ Ոչ հազվադեպ դիտվում է ցավի 2-3 էպիզոդ մեկ տարվա ընթացքում[2]։ Դա բերեց նրան, որ ԱՄՆ-ում 2007 թվականին հիվանդանոց դիմեցին տվյալ գանգատով 15 միլիոն պացիենտ[4]։ Ֆարինգիտը հանդիսանում է կոկորդի ցավի առաջացման ամենահաճախակի պատճառ[8]։ Հիվանդության անվանումը առաջացել է հունարեն -pharynx բառից, որը նշանակում է ըմպան և -itis վերջածանցից, որը նշանակում է բորբոքում[9][10]։

ԴասակարգումԽմբագրել

 
Նորմալ կոկորդ

Ֆարինգիտը դա բորբոքման տեսակ է՝ հարուցված վերին շնչառական ուղիների վարակով։ Այն լինում է սուր կամ քրոնիկ։ Սուր ֆարինգիտը կարող է լինել կատառալ, թարախային կամ խոցային՝ կախված հարուցչի տեսակից և մարդու իմուն համակարգից։ Քրոնիկ ֆարինգիտը լինում է կատառալ, գերաճական (հիպերտրոֆիկ) և ապաճական (ատրոֆիկ)։

Նշիկաբորբը (տոնզիլիտ) հանդիսանում է ֆարինգիտի ենթատեսակ[11]։ Եթե հիվանդությունը ընդգրկում է նշիկները և ըմպանը միասին այն անվանվում է ֆարինգոտոնզիլիտ (ըմպանանշիկաբորբ)[12]։ Այլ դասակարգմամբ անվանում են նազոֆարինգիտ (հարբուխ)[13]։

ՊատճառներԽմբագրել

մեծ մասամբ հիվանդությունը տարածվում է հիվանդ մարդու հետ անմիջական շփման ճանապարհով։

ՎիրուսԽմբագրել

Մոտ 40–80% դեպքերում հիվանդության առաջացման պատճառը վիրուսներն են, նրանք կարող են լինել նաև այլ վիրուսային վարակի նշան[8][14]։

  • Ադենովիրուս-վիրուսներից ամենատարածվածն է։ Այս դեպքում հաճախ դիտվում է պարանոցային լիմֆատիկ հանգույցների մեծացում։ Մեծ մասամբ կոկորդը չի լինում հիպերեմիկ (կարմիր), չնայած որ ընդգրկված է գործընթացի մեջ։
  • Օրտոմիքսովիրիդե, գրիպ առաջացնող վիրուս է, սկզբում դիտվում է կտրուկ ջերմության բարձրացում, գլխացավ և թուլություն։ Կարող է դիտվել նաև ցավ կոկորդում։
  • Ինֆեկցիոն մոնոնուկլեոզի «գեղձային տենդ» հարուցիչը Էպշտեյն-Բարր վիրուսն է։ Դրա հետևանքով կարող է շոշափվել պնդացած լիմֆատիկ հանգույցներ, առաջանալ էքսուդատիվ նշիկաբորբ, կոկորդի այտուց և կարմրություն։
  • Հասարակ հորպես վիրուսը կարող է առաջացնել բազմաթիվ բերանի խոցեր։
  • Կոքսակի վիրուս
  • Հարբուխ՝ Ռինովիրուս, Կորոնավիրուս, Ռեսպիրատոր սինցիտիալ վիրուս (ՌՍՎ, RSV) կարող են առաջացնել կոկորդի, ականջի և թոքերի բնորոշ ախտանշաններ, որոնք դիտվում են հարբուխի ժամանակ, ինչպես նաև հաճախակի ցավեր։.

ԲակտերիաԽմբագրել

Մի շարք տարբեր բակտերիաներ կարող են ըմպանաբորբի պատճառ հանդիսանալ: Առավել տարածված են՝ A խմբի ստրեպտոկոկը (Թարախածին ստրեպտոկոկը), Ստրեպտոկոկուս պնևմոնիան, Հեմոֆիլուս ինֆլուենսը, Բորդետելա պերտուսիսը, Բացիլուս անտրացիսը, Կորինուբակտերիում դիֆթերիան, Նեյսերիա գոնոռեան, Խլամիդիա պնևմոնիան, Միկոպլազմա պնևմոնիան և Ֆուզոբակտերիում նեկրոֆորումը[15]։

Ստրեպտոկոկային ֆարինգիտԽմբագրել

 
Կոկորդը՝ ստրեպտոկոկային ֆարինգիտի ժամանակ

Ստրեպտոկոկային ֆարինգիտը կամ սուր ֆարինգիտը հարուցում է А խմբի ß-հեմոլիտիկ ստրեպտոկոկը[16]։ Սա բակտերիալ ֆարինգիտի ամենատարածված պատճառն է (15–30%)[15]։ Ախտանշաններն են՝ ջերմություն, կոկորդի ցավ, լիմֆատիկ հանգույցների մեծացում։ Սա կոնտագիոզ վարակ է, փոխանցվում է հիվանդ մարդու հետ շփումից։ Վերջնական ախտորոշումը դրվում է կոկորդից վերցված նմուշի արդյունքների հիման վրա: Հակաբիոտիկները օգտակար են ինչպես բուժման, այնպես էլ բարդությունների կանխարգելման համար[17]։

Ֆուզոբակտերիում նեկրոֆորումԽմբագրել

Ֆուզոբակտերիում նեկրոֆորումը համարվում է բերանըմպանային ֆլորայի նորմալ բնակիչ և կարող է որոշ դեպքերում առաջացնել հարնշիկային թարախակույտ։

400 չբուժված դեպքից մեկը բերում է Լեմիրի սինդրոմի (Lemierre's syndrome) առաջացման[18]։

ԴիֆթերիաԽմբագրել

Դիֆթերիան համարվում է պոտենցիալ վտանգավոր վարակ վերին շնչուղիների համար՝ հարուցված Կորինոբակտերիա դիֆթերիայի կողմից։ Հանդիպման հաճախականությունը նվազել է ի հաշիվ պատվաստումների, սակայն դեռևս պահպանվում է երրորդ կարգի երկրներում՝ հաճախ Արևելյան Եվրոպայի որոշ շրջաններում։ Հակաբիոտիկները օգտակար են սկզբական փուլերում, բայց լավացումը հաճախ դանդաղ է ընթանում։

ԱյլԽմբագրել

Այլ պատճառները հազվադեպ են հանդիպում, բայց կարող են նաև մահվան պատճառ հանդիսանալ։ Վարակը կարող են տարածվել դեպի հարըմպանային տարածություն, առաջացնել հարնշիկային թարախակույտ, դեպի ստորին ծնոտ՝ Լյուդվիգ նշիկաբորբ (Ludwig's angina), մակկոկորդաբորբ[19][20][21]։

ՍունկԽմբագրել

Ֆարինգիտ կարող են առաջացնել նաև սնկերը, օր․ Կանդիդա ալբիկանսը, առաջացնելով բերանի խոռոչի տեսանելի լորձաթաղանթների փառակալում։

Ոչ ինֆեկցիոնԽմբագրել

Ֆարինգիտը կարող է առաջանալ նաև մեխանիկական, քիմիական կամ ջերմային գրգռումից, օր․ ռեֆլյուքս։ Որոշ դեղամիջոցներ նույնպես կարող են առաջացնել ֆարինգիտ, օր․ պրամիպեքսոլը և հակադեպրեսանտները[22][23]։

ԱխտորոշումԽմբագրել

Դժվար է տարբերակել բակտերիալ և վիրուսային ծագման ֆարինգիտները, քանի որ երկուսի դեպքում են ախտանշանները նույնն են

Սենթորի սանդղակ
Միավոր Ստրեպտոկոկային վարակի

առկայության հավանականություն

Վարում
1 կամ քիչ <10% Անհրաժեշտություն չկա հակաբիոտիկների

կամ քսուքի նմուշառման

2 11–17% Հակաբիոտիկի անհրաժեշտություն՝

ելնելով քսուքի պատասխանից

3 28–35%
4 կամ 5 52% Էմպիրիկ հակաբիոտիկ

[24]։ Այդ ժամանակ կոկորդից վերցվում է քսուք բակտերիալ վարակը բացառելու նպատակով[25]։

Սենթորի սանդղակը ցույց է տալիս ստրեպտոկոկային վարակի հավանականությունը՝ հիմնվելով 5 չափորոշիչների վրա[17]։

Յուրաքանչյուր չափորոշիչի համար տրվում է մեկ միավոր[17]։

  • Հազի բացակայություն
  • Պարանոցային լիմֆատիկ հանգույցների մեծացում
  • Ջերմության բարձրացում 38.0 °C (100.4 °F) և ավել
  • Էքսուդատ կամ այտուց նշիկներում
  • 15 տարեկան կամ ավելի փոքր (չափորոշիչը հանվում է եթե տարիքը գերազանցում է 44-ը)

Ամերիկայում բժիշկները գտնում են, որ չպետք է անցկացնել փորձարարական (էմպիիկ) բուժում և հակաբիոտիկները պետք է նշանակել միայն թեստի դրական արդյունքից հետո[24]։ Թեստավորում կարիք չկա կատարել մինչև 3 տարեկան երեխաներին, քանի որ նրանց մոտ А խմբի ստրեպտոկոկ և ռևմատիկ տենդ հազվադեպ է հանդիպում, բացառությամբ այն դեպքերի եթե նրանք ունեն հարազատ քույր կամ եղբայր այդ հիվանդությամբ[24]։

ՎարումԽմբագրել

մեծ մասամբ բուժումը սիմպտոմատիկ է։ Յուրահատուկ բուժումը օգտակար է բակտերիալ, սնկային վարակի և Հասարակ հերպես վիրուսով ախտահարման ժամանակ։

ԴեղորայքԽմբագրել

  • Ցավազրկողները՝ ՈՍՀԲ և ացետամինոֆեն (պարացետամոլ) մեղմում են կոկորդի ցավը։ Ասպիրինը կարող են օգտագործել մեծահասակները, սակայն երեխաներին խորհուրդ չի տրվում, հաշվի առնելով Ռեյի սինդրոմի առաջացման ռիսկը[26]։
  • Ստերոիդները՝ դեքսամետազոնը կարող է կիրառվել ֆարինգիտի բարդացած դեպքերում[6][27]։ Այն ունի բազմակի կողմնակի էֆեկտներ[5]։
  • Lիդոկայինը նվազեցնում է ցավը` այտուցը նվազեցնելու միջոցով[28]։
  • Հակաբիոտիկները անհրաժեշտ է կիրառել, եթե ֆարինգիտի պատճառը բակտերիալ ֆլորան է[29][30]։ Վիրուսային վարակի ժամանակ հակաբիոտիկները չեն օգնում։ ԱՄՆ-ում այն օգտագործում են դեպքերի 25%-ում[31]։
  • Պերօրալ ցավազրկողներ, որոնց ակտիվ բաղադրիչը սովորաբար ֆենոլն է, ավելի հազվադեպ բենզոկայինը, ցեtիլպիրիդինիումի քլորիդը և / կամ մենթոլը: Քլորաsեպտիկ և ցեպասոլ համարվում են այս տեսակի ցավազրկողների երկու օրինակ են:

ԱյլընտրանքայինԽմբագրել

Հաճախ առաջարկվում են այլընտրանքային մեթոդներ մրսածությունը բուժելու համար։ Օր․՝ կոկորդը ողողել աղաջրով, սակայն օգտակարությունը դեռ ապացուցված չէ[4]։ Ալտերնատիվ դեղորայքը օգտագործվում է անգինան բուժելու համար[32]։ Այնուամենայնիվ ապացուցողական տվյալներ դեռևս չկան[32]։

ՀամաճարակաբանությունԽմբագրել

Սուր ֆարինգիտը հանդիսանում է անգինայի առավել տարածված պատճառ։ Հազի հետ միասին այն ախտորոշվում է ԱՄՆ-ում տարվա ընթացքում ավելի քան 1,9 միլիոն մարդու մոտ[8]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 Hildreth AF, Takhar S, Clark MA, Hatten B (September 2015)։ «Evidence-Based Evaluation And Management Of Patients With Pharyngitis In The Emergency Department.»։ Emergency medicine practice 17 (9): 1–16; quiz 16–7։ PMID 26276908 
  2. 2,0 2,1 Rutter Paul Professor, Newby David (2015)։ Community Pharmacy ANZ: Symptoms, Diagnosis and Treatment (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 19։ ISBN 9780729583459։ Արխիվացված օրիգինալից սեպտեմբերի 8, 2017-ին 
  3. «Pharyngitis»։ National Library of Medicine։ Արխիվացված օրիգինալից մայիսի 20, 2016-ին։ Վերցված է օգոստոսի 4, 2016 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Weber R (March 2014)։ «Pharyngitis.»։ Primary care 41 (1): 91–8։ PMID 24439883։ doi:10.1016/j.pop.2013.10.010 
  5. 5,0 5,1 Principi N, Bianchini S, Baggi E, Esposito S (February 2013)։ «No evidence for the effectiveness of systemic corticosteroids in acute pharyngitis, community-acquired pneumonia and acute otitis media.»։ European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases 32 (2): 151–60։ PMID 22993127։ doi:10.1007/s10096-012-1747-y 
  6. 6,0 6,1 Hayward G, Thompson MJ, Perera R, Glasziou PP, Del Mar CB, Heneghan CJ (հոկտեմբերի 17, 2012)։ «Corticosteroids as standalone or add-on treatment for sore throat.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 10: CD008268։ PMID 23076943։ doi:10.1002/14651858.CD008268.pub2 
  7. Jones Roger (2004)։ Oxford Textbook of Primary Medical Care (անգլերեն)։ Oxford University Press։ էջ 674։ ISBN 9780198567820։ Վերցված է օգոստոսի 4, 2016 
  8. 8,0 8,1 8,2 Marx John (2010)։ Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice (7th ed.)։ Philadelphia, Pennsylvania: Mosby/Elsevier։ Chapter 30։ ISBN 978-0-323-05472-0 
  9. Beachey Will (2013)։ Respiratory Care Anatomy and Physiology, Foundations for Clinical Practice,3: Respiratory Care Anatomy and Physiology (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 5։ ISBN 0323078664։ Արխիվացված օրիգինալից սեպտեմբերի 8, 2017-ին 
  10. Hegner Barbara, Acello Barbara, Caldwell Esther (2009)։ Nursing Assistant: A Nursing Process Approach – Basics (անգլերեն)։ Cengage Learning։ էջ 45։ ISBN 9781111780500։ Արխիվացված օրիգինալից սեպտեմբերի 8, 2017-ին 
  11. «Tonsillitis»։ Արխիվացված օրիգինալից մարտի 25, 2016-ին։ Վերցված է օգոստոսի 4, 2016 
  12. «Airway Infectious Disease Emergencies»։ Pediatric Clinics of North America 53 (2): 215–242։ 2006։ PMID 16574523։ doi:10.1016/j.pcl.2005.10.001 
  13. «www.nlm.nih.gov»։ Արխիվացված օրիգինալից նոյեմբերի 17, 2015-ին 
  14. Acerra JR։ «Pharyngitis»։ eMedicine։ Արխիվացված օրիգինալից մարտի 17, 2010-ին։ Վերցված է ապրիլի 28, 2010 
  15. 15,0 15,1 Bisno AL (January 2001)։ «Acute pharyngitis»։ N Engl J Med 344 (3): 205–11։ PMID 11172144։ doi:10.1056/NEJM200101183440308 
  16. Baltimore RS (February 2010)։ «Re-evaluation of antibiotic treatment of streptococcal pharyngitis»։ Curr. Opin. Pediatr. 22 (1): 77–82։ PMID 19996970։ doi:10.1097/MOP.0b013e32833502e7 
  17. 17,0 17,1 17,2 Choby BA (March 2009)։ «Diagnosis and treatment of streptococcal pharyngitis»։ Am Fam Physician 79 (5): 383–90։ PMID 19275067։ Արխիվացված օրիգինալից փետրվարի 8, 2015-ին 
  18. Centor RM (դեկտեմբերի 1, 2009)։ «Expand the pharyngitis paradigm for adolescents and young adults»։ Ann Intern Med 151 (11): 812–5։ PMID 19949147։ doi:10.7326/0003-4819-151-11-200912010-00011 
  19. «UpToDate Inc.»։ Արխիվացված օրիգինալից հունիսի 27, 2009-ին  (registration required)
  20. «Severe soft tissue infections of the head and neck: a primer for critical care physicians»։ Lung 187 (5): 271–9։ Sep–Oct 2009։ PMID 19653038։ doi:10.1007/s00408-009-9153-7 
  21. «Otolaryngologic critical care»։ Crit Care Clin 19 (1): 55–72։ January 2003։ PMID 12688577։ doi:10.1016/S0749-0704(02)00062-3 
  22. «Mirapex product insert» (PDF)։ Boehringer Ingelheim։ 2009։ Արխիվացված օրիգինալից հունիսի 14, 2010-ին։ Վերցված է հունիսի 30, 2010 
  23. «Mosby's Medical Dictionary, 8th edition»։ Elsevier։ 2009։ Վերցված է հունիսի 30, 2010 
  24. 24,0 24,1 24,2 «Clinical Practice Guideline for the Diagnosis and Management of Group A Streptococcal Pharyngitis: 2012 Update by the Infectious Diseases Society of America.»։ Clinical Infectious Diseases 55 (10): e86–102։ սեպտեմբերի 9, 2012։ PMID 22965026։ doi:10.1093/cid/cis629 
  25. Del Mar C (1992)։ «Managing sore throat: a literature review. I. Making the diagnosis»։ Med J Aust 156 (8): 572–5։ PMID 1565052 
  26. Baltimore RS (February 2010)։ «Re-evaluation of antibiotic treatment of streptococcal pharyngitis»։ Current Opinion in Pediatrics 22 (Curr. Opin. Pediatr. 22 (1)): 77–82։ PMID 19996970։ doi:10.1097/MOP.0b013e32833502e7 
  27. «Corticosteroids for pain relief in sore throat: systematic review and meta-analysis»։ BMJ 339: b2976։ 2009։ PMC 2722696։ PMID 19661138։ doi:10.1136/bmj.b2976 
  28. «LIDOCAINE VISCOUS (Xylocaine Viscous) side effects, medical uses, and drug interactions.»։ Արխիվացված օրիգինալից ապրիլի 8, 2010-ին 
  29. Kocher JJ, Selby TD (հուլիսի 1, 2014)։ «Antibiotics for sore throat.»։ American Family Physician 90 (1): 23–4։ PMID 25077497 
  30. Spinks A, Glasziou PP, Del Mar CB (նոյեմբերի 5, 2013)։ «Antibiotics for sore throat.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 11: CD000023։ PMID 24190439։ doi:10.1002/14651858.CD000023.pub4 
  31. Urkin J, Allenbogen M, Friger M, Vinker S, Reuveni H, Elahayani A (November 2013)։ «Acute pharyngitis: low adherence to guidelines highlights need for greater flexibility in managing paediatric cases.»։ Acta Paediatrica 102 (11): 1075–80։ PMID 23879261։ doi:10.1111/apa.12364 
  32. 32,0 32,1 «Sore throat: Self-care»։ Mayo Clinic։ Արխիվացված օրիգինալից սեպտեմբերի 29, 2007-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 17, 2007 

Արտաքին հղումներԽմբագրել