Ութհազարականներ

Վիքիմեդիայի նախագծի ցանկ

Ութհազարականներ կամ ութհազարական լեռներ, աշխարհում ութ հազար մետրից բարձր լեռների լեռների տարածված անվանումը։

Անապուրնան առաջին ութհազարականն է, որ նվաճել է մարդը։

Աշխարհում դրանք տասնչորսն են։ Իրականում ութ հազար մետրից բարձր գագաթներ շատ կան, բայց հաշվի են առնվում միմիայն իրարից հեռու գտնվող գագաթները[1]։ Բոլոր 14 գագաթների՝ «Երկրի թագերի» նվաճումը, համաշխարհային լեռնագնացության մեծ նվաճումն է։ Բոլոր 14 գագաթները նվաճել հաջողվել է միայն 30 լեռնագնացների (27 տղամարդ և 3 կին).[2]

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

 
Ութհազարականների դիրքը քարտեզին

Բոլոր 14 ութհազարականներն էլ գտնվում են Կենտրոնական Ասիայում՝ Նեպալի, Չինաստանի (Տիբեթի ինքնավար շրջան), Հնդկաստանում և Պակիստանում (Քաշմիրի վիճելի տարածք)։

10 ութհազարականները գտնվում են Հիմալայներում, 4-ը Կարակորումում.

ՑուցակԽմբագրել

Ութհազարականների ցուցակը, ըստ բարձրության նվազման։

Տեղ Պատկեր Գագաթ Բարձրություն,
մ
Լեռնաշղթա Լեռնային
Համակարգ
Երկիր Նվաճման
տարեթիվ
1   Էվերեստ 8848 Մահալանգուր-Հիմալ Հիմալայներ   Նեպալ
  Չինաստան
1953
2   Չոգորի (K2) 8614 Բալտորո Մուզթաղ Կարակորում   Պակիստան
  Չինաստան
1954
3   Կանչենջանգա 8586 Կանչենջանգա Հիմալայներ   Նեպալ
  Հնդկաստան
1955
4   Լհոցզե 8516 Մահալանգու-Հիմալ Հիմալայներ   Նեպալ
  Չինաստան
1956
5   Մակալու 8485 Մահալանգու-Հիմալ Հիմալայներ   Նեպալ
  Չինաստան
1955
6   Չո Օյու 8201 Մահալանգու-Հիմալ Հիմալայներ   Նեպալ
  Չինաստան
1954
7   Ջհաուլագիրի 8167 Ջհաուլագիրի Հիմալայներ   Նեպալ 1960
8   Մանասլու 8156 Մանասլու Հիմալայներ   Նեպալ 1956
9   Նանգա Պարբատ 8126 Նանգա Պարբատ Հիմալայներ   Պակիստան 1953
10   Անապուրնա 8091 Անապուրնա Հիմալայներ   Նեպալ 1950
11   Հաշերբրում I (Հիդեն Պիկ) 8080 Բալտորո Մուզթաղ Կարակորում   Պակիստան
  Չինաստան
1958
12   Բրոուդ պիկ 8051 Բալտորո Մուզթաղ Կարակորում   Պակիստան
  Չինաստան
1957
13   Հաշերբրում II 8035 Բալտորո Մուզթաղ Կարակորում   Պակիստան
  Չինաստան
1956
14   Շիշա Պանգմա 8027 Լանգթանգ Հիմալայներ   Չինաստան 1964

Վերելքների պատմությունԽմբագրել

Առաջին նվաճված գագաթը Անապուրնան էր։ 1950 թվականին նրա գագաթը բարձրացան ֆրանսիացի լեռնագնացներ Մորիս Էրցոգը և Լուի Լաշանելը։

Առաջին ութհազարականի նվաճումը ցրեց նման բարձրության գագաթների շուրջ հյուսված անմատչելիության առասպելը, և նշան էր բազմաթիվ երկրների լեռնագնացներին, սկսելու իրենց ութհազարականների վերելքները։

Հաջորդ հինգ տարիների ընթացքում նվաճվեցին ևս վեց հսկա՝ Ջոմոլունգմա (Նոր Զելանդիայի և Նեպալի լեռնագնացներ), Նանգապարբատը (Հերման Բուլ, Ավստրիա), Չոգորին (Իտալացի լեռնագնացներ), Չո Օյուն (ավստրիացի լեռնագնացներ), Կանչենջանգան (Միացյալ Թագավորության և Ֆրանսիացի լեռնագնացները)։

Հետագա տարիներին ութհազարականները նվաճելու ձգտումը մեծացավ։ Ավանդաբար լեռնագնացությամբ զբաղվող երկրներին, ութհազարականների նվաճման գործում, միացան Հնդկաստանի, Իտալիայի, Չինաստանի, ԱՄՆ-ի, Ճապոնիայի, իսկ ավելի ուշ՝ Բուլղարիյի, Հունգարիայի, Հունաստանի, Իռլանդիայի, Լեհաստանի, Ռումինիայի, Չեխոսլովակիայի, Հարավսլավիայի, Հարավային Կորեայի, ԽՍՀՄ-ի, իսկ նրա փլուզումից հետո Ղազախստանի, Ռուսաստանի և Ուկրաինայի լեռնագնացները։

1953 թվականին աշխարհի բարձրագույն գագաթը՝ Ջոմոլունգման բարձրացան շերփ Տենցինգ Նորգեյը և նորզելանդացի Էդմունդ Հիլարին։

Յուրաքանչյուր լեռնագնացի երազանքն է «Երկրի թագի»՝ բոլոր 14 գագաթների գրավումը։ 2012 թվականի դրությամբ դա հաջողվել է անել միայն 30 լեռնագնացների (27 տղամարդ և 3 կին)[2]։

Առաջին մարդը, որ կարողացավ նվաճել (1970—1986) բոլոր 14 գագաթները իտալացի լեռնագնաց Ռայնհոլֆ Մեսներն է։

Երկրորդը լեհ լեռնագնաց Եժի Կուկուչկան էր, որը բարձրացավ բոլոր գագաթները ութ տարում (1979—1987), այդ ռեկորդը մնաց 25 տարի, մինչև որ հարավ-կորեական լեռնագնաց Կիմ Չանգ Հոն (Kim Chang-ho) նվաճեց բոլոր գագաթները 7 տարի, 10 ամիս և 6 օրում։

Ութհազարական նվաճած առարին կինը հարավ-կորեացի Օ Ին Սոն էր (Oh Eun-Sun)[3] Նա «Երկրի թագը» նվաճողներից 14-րդն է[3] Նրանից 20 օր անց բոլոր գագաթները գրավեց իսպանուհի Էդուրնե Պասաբանը[4]։ Կասկածներ կան որ հարավկորեացի լեռնագնացուհին գագաթ չէր հասել, և այդ պատպճառով իսպանուհին նույնպես համարվում է առաջին բոլոր գագաթներ գրաված կինը[5]։ Կանանց մրցավազքին մասնակցող մյուս հարավ-կորեացի լեռնագնացուհի Միս Գոուն, Նանգապարբատից իջնելուց զոհվել է։

Ութհազարական նվաճած հայերԽմբագրել

Երեք հայազգի լեռնագնացներ եղել են Էվերեստ լեռան գագաթին[6]։ Նրանք են ամերիկաբնակներ Կարո Հովասափյանը[7][8] և Իգոր Խալաթյանը[9][10], և վրացահայ Լյովա Սարկիսովը[8]։

2012 թվականին երկու հայուհիներ Լյուբա Բալյանը և Մարիամ Մարտիրոսյանը բարձրացել են մինչև 5364 մետր[11]։

Մահվան վիճակագրությունԽմբագրել

Մահվան վիճակագրությունը 2008 թվականի հունիսի 19*ի դրությամբ, ինչ-որ չափով ցույց է տալիս ութհազարականներ բարձրանալու ուղիների դժվարությունն ու վտանգավոր լինելը[12]։

Լեռ Բարձրացող․ քանակ Իջնելուց զոհվածներ Մահացություն իջնելուց, % Ընդհանուր զոհվածներ Մահացություն, %
Անապուրնա 153 8 5,23 % 58 37,91 %
K2 (Չոգորի) 284 24 8,45 % 66 23,24 %
Նանգա պարբատ 287 5 1,74 % 64 22,30 %
Կանչենջանգա 209 8 3,83 % 40 19,14 %
Մանասլու 297 4 1,35 % 53 17,85 %
Ջհաուլագիրի 358 5 1,40 % 58 16,20 %
Մակալու 234 11 4,70 % 26 11,11 %
Հաշերբրում I 265 7 2,64 % 25 9,43 %
Շիշա Պանգմա 274 3 1,09 % 23 8,39 %
Ջոմոլունգմա 3 684 56 1,52 % 210 5,70 %
Բրոուդ պիկ 359 5 1,39 % 19 5,29 %
Լհոձե 321 3 0,93 % 11 3,43 %
Հաշերբրում II 836 4 0,48 % 19 2,27 %
Չո Օյու 2 668 8 0,30 % 39 1,46 %
Ընդամենը 10 229 151 1,48 % 711 6,95 %

ՀետաքրքիրԽմբագրել

  • Թեև Անապուրնան է մարդու կողմից նվաճված առաջին ութհազարականը, բայց այսօր Անապուրնա հաջող վերելքները ամենաքիչն են, քան այլ ցանկացած ութհազարականի վրա։ Վերելքների ժամանակ մահացության դեպքերը այստեղ ամենաշատն են։
  • Ամենացածր ութհազարականը ամենավերջինն է նվաճվել՝ 1964 թվականին, միայն այն պատճառով, որն գտնվում էր Չինաստանի փակ Տիբեթի ինքնավար շրջանում։ Առաջինը նրա վրա բարձրացել են չինացի լեռնագնացները։
  • Առաջին ութհազարականի նվաճումից (Անապուրնա) մինչև վերջինինը (Շիշա Պանգմա) անցել է 14 տարի, միջինը տարեկան մեկ գագաթ է նվաճվել։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 4sport.ua Սպորտի մասին պրոֆեսիոնալ տեսակետից
  2. 2,0 2,1 Статистика восхождений на 14 восьмитысячников на www.8000ers.com E. Jurgalski
  3. 3,0 3,1 «Мисс О - первая женщина, поднявшаяся на все 14 восьмитысячников» (ռուսերեն)։ Mountain.Ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-04-24-ին։ Վերցված է 2010-04-28 
  4. «Эдурне Пасабан – первая из европеек и вторая в мире женщина, поднявшаяся на 14 восьмитысячников» (ռուսերեն)։ Mountain.Ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-04-24-ին։ Վերցված է 2010-05-20 
  5. «Испанка покорила все 14 «восьмитысячников»» (ռուսերեն)։ Испания по-русски։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-22-ին։ Վերցված է 2011-01-10 
  6. Աշխարհի տանիքին չկորցնել մարդկությունը
  7. Մասիսը` լեռնագնացի նվաճումների պսակ
  8. 8,0 8,1 Հայերը սիրում են քյաբաբ ուտել, դիվանի վրա նստել և ֆեյսբուքել, բայց ալպինիզմ չեն սիրում
  9. Օրերս մեր մոտ հյուր էր Իգոր Խալաթյանը
  10. Իգոր Խալաթյան. «Իսկական տղամարդիկ շատ քիչ են մնացել»
  11. Ինչպես հայ կանայք առաջին անգամ բարձրացան Էվերեստ
  12. ALL 8000ers — ASCENTS vs FATALITIES

Ութհազարականների պատկերասրահԽմբագրել