Յուրի Հովհաննիսյան

Ռուսահայ միջուկային ֆիզիկոս
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Յուրի Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)

Յուրի Ցոլակի Հովհաննիսյան (ռուս.՝ Юрий Цолакович Оганесян, ապրիլի 14, 1933(1933-04-14), Դոնի Ռոստով, ԽՍՀՄ), ֆիզիկոս, ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1970 թ.), պրոֆեսոր ((1981 թ.), ՌԳԱ ակադեմիկոս (1997 թ., թղթակից անդամ՝ 1990 թվականից)։

Յուրի Հովհաննիսյան
Юрий Оганесян
Yuri Oganessian.jpg
Ծնվել էապրիլի 14, 1933(1933-04-14) (86 տարեկան)
Դոնի Ռոստով, ԽՍՀՄ
ՔաղաքացիությունFlag of Russia.svg Ռուսաստան
Ազգությունհայ
Մասնագիտությունմիջուկային ֆիզիկոս
Հաստատություն(ներ)Միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտՏրանսուրան տարր
ԱնդամակցությունՌուսաստանի գիտությունների ակադեմիա[1], ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա և Polish Academy of Learning?
Ալմա մատերԱզգային հետազոտական միջուկային համալսարան
Գիտական աստիճանֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն և ռուսերեն
Գիտական ղեկավարԳեորգի Ֆլյորով
Ինչով է հայտնիՄիջուկների հատկություններ և սինթեզ, միջուկային ռեակցիաներ և անջատում, արագացուցիչների ֆիզիկա, կիրառական հետազոտություններ
ՊարգևներԼիսե Մյիտների մրցանակ ԽՍՀՄ պետական մրցանակ Պատվո շքանշան Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան «Պատվո նշան» շքանշան Ի. Կուրչատովի անվան ոսկե մեդալ «Մոսկվայի 850-ամյակի հիշատակի» մեդալ Համամիութենական Լենինյան Կոմերիտմիության Մրցանակներ «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» II աստիքանի շքանշան Ernst Mach Medal? Մ. Վ. Լոմոնոսովի անվան մեծ ոսկե մեդալ[2] Q83490526? Officer's Cross of the Order of Merit of the Republic of Poland? և honorary doctor of the Yerevan State University?
Yuri Oganessian Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

1956 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ճարտարագիտաֆիզիկայի ինստիտուտը։ 1976-1989 թթ. եղել է Դուբնայի միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտի (ՄՀՄԻ) միջուկային ռեակցիաների լաբորատորիայի փոխտնօրեն, 1989-1997 թթ.՝ տնօրեն, 1997 թվականից՝ գիտական ղեկավար, միաժամանակ, 1971 թվականից՝ նույն լաբորատորիայի ծանր միջուկների հետազոտման բաժնի պետ[3]։ 1969-1970 թթ.՝ Փարիզի համալսարանի պրոֆեսոր, Երևանի պետական համալսարանի, Ֆրանկֆուրտի (Գերմանիա), Մեսինայի (Իտալիա) համալսարանների պատվավոր դոկտոր։

 
Յուրի Հովհաննիսյանին նվիրված նամականիշ, 2017[4]

2017 թվականին գործողության մեջ է դրվել Աշխարհահռչակ հայեր. Յուրի Հովհաննիսյան թեմային նվիրված «ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. YURI OGANESSIAN» նամականիշը (գինը՝ 70 դրամ, տպաքանակը` 40 000 հատ)[4]:

Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրամանագրով Յուրի Հովհաննիսյանին շնորհվել է Հայաստանի քաղաքացիություն[5]: 2018 թվականին ՀՀ-ում մարվել է ֆիզիկոսին նվիրված հատուկ ծրար (ֆիլատելիստական արտադրանք), որի վրա պատկերված է 2006 թվականին Յուրի Հովհաննիսյանի կողմից հայտնաբերված Մենդելեևի պարբերական աղյուսակը համալրող նոր՝ 118-րդ քիմիական տարրը՝ oganesson (Og)-ը[6]:

ԱնդամակցությունԽմբագրել

  • Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ, թղթակից անդամ (1990 թ.), ակադեմիկոս (2003 թ.)
  • Սերբիայի Գիտության և գեղարվեստի ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (2003 թ.)
  • ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ (2006 թ.)

ԳործունեությունԽմբագրել

Աշխատանքները վերաբերում են փորձարարական միջուկային ֆիզիկային և արագացուցչային տեխնիկային։ Հովհաննիսյանի ղեկավարությամբ կատարվել են գերծանր քիմիական տարրերի սինթեզման բազմաթիվ փորձեր, մշակվել են այդ տարրերի հատկությունների հետազոտման փորձարարական ինքնատիպ կայանքներ։ Նոր տարրերի (104-108 ատոմային կարգահամարով) արհեստական սինթեզի բնագավառում կատարված 11 հայտնագործությունների համահեղինակ է։ Ղեկավարել է ծանր միջուկների արագացուցիչների ստեղծման աշխատանքները և հետազոտել այդ միջուկների ռեակցիաների մեխանիզմը, տրոհման շարժառիթները, էկզոտիկ միջուկների հատկությունները։

Ղեկավարել է կիրառական նշանակության հետազոտություններ՝ միջուկային թաղանթների ստացման տեխնոլոգիայի, ռադիոբժշկական ախտորոշման համար մաքուր իզոտոպների արտադրության մշակման բնագավառներում, նախագծել և կառուցել է կոմպակտ էլեկտրոնային արագացուցիչներ (միկրոտոններ)՝ կարճ կյանքի տևողությամբ իզոտոպների արտադրության համար[7]։

ՄրցանակներԽմբագրել

  • ՀամԼԿԵՄ մրցանակ, 1967
  • ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ, 1975
  • Ի. Վ. Կուրչատովի անվան ԽՍՀՄ ԳԱ մրցանակ, 1989
  • Գ. Ն. Ֆլյումրովի անվան Միջուկային Հետազոտությունների Միացյալ Ինստիտուտի մրցանակ, 1993
  • Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդթի անվան մրցանակ, 1995
  • Եվրոպական ֆիզիկայի ընկերության Լիզա Մեյթների անվան մրցանակ, 2000
  • Յուրի Հովհաննիսյանի պատվին Մենդելեևի պարբերական համակարգի 118-րդ տարրը անվանվելու է նրա անունով։ Առաջարկվել է «օգանեսոն» անունը Og նշանով[8][9]
  • Պատվո շքանշան, 2016[10]
  • Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան, 2019[11]

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-615.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12
  2. http://www.ras.ru/win/db/award_dsc.asp?P=id-1.ln-ru
  3. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005 
  4. 4,0 4,1 ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏՐԱՆՍՊՈՐՏԻ, ԿԱՊԻ ԵՎ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐԻ 2017 ԹՎԱԿԱՆԻ ՄԱՐՏԻ 30-Ի ԹԻՎ 316-Ն ՀՐԱՄԱՆՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄ, 2017 ԹՎԱԿԱՆԻ ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ 23-Ի ԹԻՎ 1182-Ն ՀՐԱՄԱՆՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ԵՎ ՓՈՍՏԱՅԻՆ ՎՃԱՐՄԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՆՇԱՆԻ ՆՄՈՒՇԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՈՒ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԴՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
  5. Նիկոլ Փաշինյանը Յուրի Օգանեսովին ՀՀ քաղաքացիություն է շնորհել
  6. «Հատուկ ծրար՝ նվիրված հայազգի աշխարհահռչակ ֆիզիկոս Յուրի Հովհաննիսյանին»։ mtcit.am (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-08-14 
  7. Միջուկային ֆիզիկայի բնագավառում հայտնի գիտնական Յուրի Հովհաննիսյանը կհանդիպի ԵՊՀ ուսանողների հետ
  8. «Названия новых химических элементов 113, 115, 117 и 118» (ռուսերեն)։ ОИЯИ։ 2016-06-08։ Վերցված է 2016-06-08 
  9. «Մենդելեևի աղյուսակի նոր՝ 118-րդ տարրը կանվանվի հայազգի պրոֆեսոր Յուրի Հովհաննիսյանի պատվին»։ tert.am։ 8 Հունիս 2016։ Վերցված է 9 Հունիս 2016 
  10. «ՀՀ Նախագահի հրամանագրերը - Փաստաթղթեր - Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ [պաշտոնական կայք]»։ նախագահ.հայ։ Վերցված է 2016-09-20 
  11. «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան՝ ակադեմիկոս Յուրի Հովհաննիսյանին»։ Հայաստանի Հանրային Ռադիո (hy-AM)։ Վերցված է 2019-09-24 

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Յուրի Հովհաննիսյանի կենսագրությունը Համահայկական լրագրողական ցանցի կայքում