Հակոբ Բ Նալյան

հայ մատենագիր, մանկավարժ, մեկնիչ, եկեղեցական գործիչ

Հակոբ Բ Նալյան 1706[1], Տևրիկ, Սիվասի մարզ, Թուրքիա - հուլիսի 19, 1764(1764-07-19), Կոստանդնուպոլիս), XVIII դարի հայ մատենագիր, մանկավարժ, մեկնիչ, եկեղեցական գործիչ։ 1741–48, 1762–64 թթ. գլխավորել է Պոլսո Հայոց պատրիարքարանը։ Նալյանի ապրած ժամանակահատվածում պոլսահայության մեջ բազմաթիվ վեճեր էին տեղի ունենում հայ և կաթոլիկ եկեղեցիների միջև, որոնք առիթ ու պատճառ էին դառնում կաթոլիկ հայերին հալածելու համար։ Հայտնի է եղել նաև «Զիմարացի», «Ակնեցի» անուններով։

Հակոբ Բ Նալյան
Ծնվել է1706[1]
ԾննդավայրՏևրիկ, Սիվասի մարզ, Թուրքիա
Մահացել էհուլիսի 19, 1764(1764-07-19)
Մահվան վայրԿոստանդնուպոլիս
Մասնագիտությունքահանա, մատենագիր և մանկավարժ

Կենսագրություն խմբագրել

Հակոբ Նալյանը ծնվել է Ակնա, հետագայում Զիմարրա գյուղաքաղաքում, որը գտնվում է Տիվրիկից դեպի հյուսիս արևելք ընկած Եփրատ գետի աջ ափին։ Ծննդավայրի հին անվան հետ է կապված այն փաստը, որ Նալյանը աղբյուրների մեջ հիշատակվում է նաև որպես «Ակնեցի»[2]։ Ծննդյան թվականի մասին կան երկու տարբերակներ։ Համաձայն Սարգիս դպիր Սարրաֆ-Հովհաննիսյանի[3]՝ Նալյանը ծնվել է 1701 թվականին, իսկ Մաշտոցյան Մատենադարանի թիվ 4575 ձեռագրի /թ.12 բ./՝ 1706 թվականին։ Նալյանի հայրն է եղել Պողոս Նալօղլին, իսկ մայրը՝ Թամամը։ Նալյանը մինչև 14 տարեկանը մնացել է իր ծննդյավայրում, իսկ այնուհետև եկել Պոլիս և իր ուշիմության պատճառով ընդունվել Կոլոտ պատրիարքի կողմից հիմնած Սկյուտարի դպրատունը։

Ձեռնադրություն և հոգևորական կյանք խմբագրել

Նալյանի աբեղա ձեռնադրության թվականը հայտնի չէ, իսկ վարդապետության թվականը հայտնի է շնորհիվ կենսագիր Աբրահամ Այվազյանի[4]՝, 1728 թվական։ Նալյանն իբրև եպիսկոպոս առաջին անգամ հիշատակվում է 1730 թվականին։ Չորս տարի անց, Կոլոտ պատրիարքի կողմից Նալյանն ուղևորվում է Երուսաղեմ, որպեսզի օգնի Շղթայակակիր պատրիարքին, ով դժվարությամբ էր կարողանում հաղթահարել Երուսաղեմի Հաննա արքեպիսկոպոսի մահվան վիշտը։ Այս կապակցությամբ Նալյանին շնորհիվում է վարդապետության ծայրագույն աստիճանը՝ «Աստվածաբան» կոչումը[5]։

Աշակերտել է Հովհաննես Կոլոտ Բաղիշեցուն։ 1741-1749, 1752-1764 թվականներին՝ Պոլսի հայոց պատրիարք, 1749-1752 թվականներին՝ Երուսաղեմի հայոց պատրիարք։ Պայքարելով կաթոլիկ եկեղեցու ազդեցության դեմ՝ ձգտել է հայությանը համախմբել Հայոց եկեղեցու շուրջը։ Հիմնադրել է Կ. Պոլսի Գումգափու թաղի Մայր դպրատունը և դասավանդել այնտեղ։ Աշխատություններն ունեն աստվածաբանական-դավանաբանական բնույթ[6]։ Առանձնակի արժեք ունի Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»-ը և ներբողներին նվիրված լուծմունքը, որտեղ փորձ է արված բանասիրական-աղբյուրագիտական և աստվածաբանական առումով քննել նրա գրական ժառանգությունը։ Հակոբ Նալյան Զմարացու առաջաբանով, առաջին անգամ հրատարակվել է Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոց»-ը (1762

Պոլսո Պատրիարք խմբագրել

1741 թվականին, երբ մահանում է Հովհաննես Կոլոտ պատրիարքը, համաձայն վերջինիս կտակի, Նալյանը գլխավորում է Պոլսո հայոց պատրիարքությունը։ Դառնալով պատրիարք՝ Նալյանը գահակալում է մինչև 1749 թվականը։ Գահակալման ընդհատման պատճառ է դառնում 1749 թվականի մարտի 26-ին տեղի ունեցած իրադարձությունները, երբ Երուսաղեմի միաբան Պրոխորոն վրդ. Սիլիստրեցին կամ Ռուսճուքցին մի քանի հայ իշխանների համաձայնությամբ, ինչպես նաև արքունի սպասավորների հովանավորությամբ մայր եկեղեցի է գալիս, որպես պատրիարք և բռնությամբ պարտադրում հեռանալ Նալյանին։ Երկրորդ անգամ Կ. Պոլսի պատրիարք Նալյանն ընտրվել է 1762 թվականին ու գահակալել միայն երկու տարի՝ 1764 թվականը։ Երկրորդ պատրիարքության կարճ ժամանակահատվածը պատճառաբանվում է Նալյանի հիվանդությամբ։ 1764 թվականին գումարված եկեղեցական ժողովում, Հակոբ Նալյանն ինքնակամ հրաժարվում է պատրիարքության աթոռից։ Նալյանը մահանում է 1764 թվականի հուլիսի 19-ին և թաղվում Պոլսո Պերա (Բերա) թաղամասի գերեզմանատանը, Հակոբ Դ Ջուղայեցու գերեզմանի հարևանությամբ։

Երկեր խմբագրել

  • Գիրք կոչեցեալ վէմ հաւատոյ, ԿՊ, 1733։
  • Գրքուկս կոչեցեալ հոգեշահ, ԿՊ, 1746։
  • Գրքուկս կոչեցեալ ճրագ ճշմարտութեան. ԿՊ. 1756:
  • Գիրք կոչեցեալ Գանձարան Ծանուցմանց, ԿՊ, 1758։

Գրականություն խմբագրել

Ծանոթագրություններ խմբագրել

  1. 1,0 1,1 http://am.hayazg.info/index.php?curid=12643
  2. Հ. Մրմըրեան - Ստուերք հին դէմքերու (1635-1900), Կ. Պոլիս, 1907, էջ 23
  3. Գ. Բամբուճեան, Հակոբ Պատիարք Նալյան, Առաջաբան գրված Շնորհք արքպսկ. Գալուստեանի կողմից, Ստամպուլ, 1981
  4. Ա. Այվազյան, Նալեան պատրիարքէ կյանքէն,- «Արևելյան մամուլ», Իզմիր, 1894 թվական, թիվ 15
  5. Գ. Բամբուճեան, Հակոբ Պատիարք Նալյան, Առաջաբան գրված Շնորհք արքպսկ. Գալուստեանի կողմից, Ստամպուլ, 1981, էջ 19
  6. Հակոբ, Քյոսեյան, (2005 թ․ մարտի 31). «Հակոբ Նալյան Պատրիարքը՝ գրոց գյուտի և թարգմանչաց մասին». echmiadzin.asj-oa.am. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 26-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)(չաշխատող հղում)
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 69