Թռչող հոլանդացի (օպերա)

Թռչող հոլանդացի (գերմ.՝ Der fliegende Holländer), գերմանացի երգահան Ռիխարդ Վագների ռոմանտիկական օպերա երեք գործողությամբ (WWV 63)։ Գերմաներեն լիբրետտոն Ռիխարդ Վագների ըստ Հայնրիխ Հայնեի ստեղծագործության։ Առաջին անգամ բեմադրվել է 1843 թ. հունվարի 2-ին Դրեզդենի օպերային թատրոնում՝ արժանանալով հանդիսատեսի ջերմ ընդունելության։ Համարվում է գերմանացի երգահանի վաղ շրջանի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը և ներկայումս էլ հաճախ բեմադրվում և ձայնագրվում է։

Picto infobox music.png
Թռչող հոլանդացի
Holländer-Dresden-1843.jpg
Տեսակօպերա
ԺանրՌոմանտիկական օպերա
ԿոմպոզիտորՌիխարդ Վագներ
Լիբրետտոյի
հեղինակ
Ռիխարդ Վագներ
Սյուժեի աղբյուրՀայնրիխ Հայնե «Պարոն ֆոն Շնաբելեվոպսկու հուշագրությունը» անավարտ նովել
Գործողության տեղՆորվեգիա
ԿերպարներThe Dutchman?, Daland?, Senta?, Erik?, Mary?, Daland's steersman? և Q63676150?
Առաջնախաղի տարեթիվհունվարի 2, 1843
Առաջնախաղի վայրԴրեզդեն
Կատալոգի համար63
Հրատարակման տարեթիվ19-րդ դար
The Flying Dutchman (opera) Վիքիպահեստում

Ստեղծման պատմությունԽմբագրել

Ծովում թափառող նավի մասին ժողովրդական լեգենդը Ռիխարդ Վագների ուշադրությունը գրավեց 1838 թվականին: Դրա հանդեպ հետաքրքրությունը մեծացավ դեպի Լոնդոն կատարած ծովային երկարատև ճանապարհորդության տպավորությունների ներքո. ահեղ փոթորիկը, նորվեգական ֆյորդերը, նավաստիների պատմությունները, այդ ամենը նրա մտքում արթնացրին հին ավանդությունները: 1840 թվականին արդեն Վագներն ուրվագծեց մեկ գործողությամբ օպերայի տեքստը, իսկ 1841 թվականի մայիսին, տասն օրում, ստեղծեց վերջնական տարբերակը՝ երեք արարով: Երաժշտությունը ևս գրվեց այդպես շատ արագ, մեկ ստեղծագործական պոռթկումով, և օպերան գրվեց-ավարտվեց յոթ շաբաթում (1841 թվականի սեպտեմբերից օգոստոս): Պրեմիերան կայացավ 1843 թվականի հունվարի 2-ին, Դրեզդենում՝ Վագների ղեկավարությամբ:

 
Ռիխարդ Վագները, 1842 թվականի դիմանկար:

Որպես «Թռչող Հոլանդացու» սյուժեի աղբյուր ծառայել է նավաստիների շրջանում տարածված լեգենդը՝ ուրվական-նավի մասին, որը, հավանաբար, վերաբերում է 16-րդ դարին՝ աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանին: Այդ լեգենդը երկար տարիներ հիացրել է Հայնրիխ Հայնեին: Նա առաջին անգամ «Թռչող Հոլանդացուն» հիշատակում է իր «Ճանապարհորդական պատկերներ» ժողովածուի մեջ (1826 թ.): «Պարոն ֆոն Շնաբելեվոպցու հուշերից» պատմվածքում (1834 թ.) Հայնեն մշակեց այդ լեգենդը՝ իրեն հատուկ երգիծական ոճով: Իսկ Վագները ժողովրդական լեգենդը տեսավ այլ՝ դրամատիզմի տեսանկյունից: Կոմպոզիտորին գրավեց իրադարձությունների խորհրդավոր, ռոմանտիկական կառուցվածքը՝ ալեկոծ ծովը, որով հավերժ, առանց նպատակակետի և անհույս թափառում է ուրվական-նավը, այդ հանելուկային կերպարը, որ կարևոր դեր է խաղում հերոսուհու ճակատագրում, իսկ ամենագլխավորը՝ հենց Թափառողի ողբերգական կերպարը: Օպերայում նաև ողջ խորությամբ կերտվել է Վագների սիրելի թեման՝ կանացի հավատարմությունը, որը շոշափվում է նրա շատ ստեղծագործություններում: Նա ստեղծել է երազկոտ, վեհացած և միաժամանակ՝ քաջ, վճռական, անձնազոհության պատրաստ աղջկա կերպարը, որն իր անձնուրաց սիրով ու հոգու անաղարտությամբ քավում է հերոսի մեղքերը, հանգեցնում նրա փրկությանը: Բախման սրացման համար կոմպոզիտորը բերում է նոր, հակապատկերային կերպարի՝ Սենտային սիրահարված որսորդ Էրիկին: Օպերայում նաև լայնորեն ներկայացված են ժողովրդական կենցաղի տեսարաններ:

ՍյուժենԽմբագրել

Մոլեգնող փոթորիկը նորվեգացի ծովագնաց Դալանդի նավը նետում է ժայռոտ ափերով խորշը: Հոգնած ղեկակալը, իզուր փորձելով իրեն ոգևորել երգելով, քնում է դիտակետում: Կայծակի փայլատակումների մեջ, հետզհետե աճող փոթորկի սուլոցի տակ հայտնվում է «Թռչող Հոլանդացին»՝ իր խորհրդավոր նավով, որ ունի արյան նման կարմիր առագաստներ ու սև կայմ: Գունատ նավապետը դանդաղ դուրս է գալիս ափ: Անեծքը կախված է նրա վրա, նա դատապարտված է հավերժ թափառելու: Իզուր է նա մահ փնտրում. նրա նավն անվնաս է մնացել փոթորիկների ու ալեկոծությունների մեջ, իսկ ծովահենները չեն խլել իր գանձերը: Ոչ ցամաքում, ոչ ալիքների վրա նա չի կարող հանգիստ գտնել: Հոլանդացին Դալանդից ապաստան է խնդրում՝ նրան խոստանալով անհամար հարստություն: Վերջինս, ուրախանալով հարստանալու առիթից, պատրաստակամություն է հայտնում ծովայինին հանձնել իր դստերը՝ Սենտային: Հույսը բռնկվում է Թափառականի հոգում. միգուցե Դալանդի ընտանիքում նա վերագտնի իր կորցրած հայրենիքը, իսկ նուրբ ու նվիրված Սենտայի սերն իրեն պարգևի իր երազած աշխարհը: Ուրախ ողջունելով համընթաց քամուն, նորվեգացի ծովայինները պատրաստվում են նավագնացության:

 
1950 թվականին Մյունխենում տեղի ունեցած բեմադրության պատկերազարդումներից:

Սպասելով Դալանդի նավի վերադարձին, աղջիկները երգում են ճախարակների առջև: Սենտան ընկղմված զննում է հին դիմանկարը, որտեղ պատկերված է մի ծովայինի գունատ և տխուր դեմքը: Ընկերուհիները խաղում են Սենտայի հոգու հետ՝ հիշեցնելով խենթի պես իրեն սիրահարված որսորդ Էրիկին, ով ատում է այս դիմանկարը: Սենտան երգում է մանկուց իր հոգին գերած բալլադը՝ Թափառականի մասին. հավերժ սլանում է խորհրդավոր նավը ծովերով, ամեն յոթ տարին մեկ նավապետը դուրս է գալիս ափ և փնտրում է այն աղջկան, ով հավատարիմ կլինի իրեն մինչև գերեզման և ով միակն է, որ կարող է վերջ դնել իր տառապանքին, Բայց ոչ մի տեղ նա չի գտնում մի հավատարիմ սիրտ, և կրկին բարձրացնում է առագաստները ուրվական-նավը: Սենտայի ընկերուհիները հուզվում են Թափառականի մռայլ ճակատագրի պատմությունից, իսկ նա, հուզմունքի պոռթկման պահին, երդվում է հանել Հոլանդացու անեծքը: Սենտայի խոսքերը խռովում են այդ պահին ներս մտնող Էրիկի հոգին, նրան համակում է տարօրինակ զգացողություն: Էրիկը պատմում է իր չարագուշակ երազը. «Մի անգամ նա խորշում նկատում է անծանոթ նավ, որից ափ են դուրս գալիս երկու հոգի՝ Սենտայի հայրը և մի անծանոթ, որ դիմանկարի ծովայինն էր: Սենտան վազում է նրանց դիմավորելու և կարոտով գրկում է անծանոթին»: Այժմ արդեն Սենտան վստահ է, որ Թափառականն սպասում է իրեն: Էրիկը հուսահատված հեռանում է: Անսպասելիորեն շեմին են հայտնվում Դալանդը և Հոլանդացին: Հայրն ուրախությամբ Սենտային է պատմում նավապետի հետ իր հանդիպման մասին և հայտնում, որ վերջինս, առանց խնայելու, իրեն նվերներ կհանձնի և կլինի լավ ամուսին: Բայց Սենտան, հուզված հանդիպումից, չի լսում հոր խոքերը: Զարմացած դստեր և հյուրի լռությունից, նա մենակ է թողնում նրանց: Հոլանդացին աչքը չի կտրում Սենտայից. նրա սերն ու նվիրվածությունն իրեն ազատություն կբերեն: Նորվեգացի նավաստիներն աղմուկով տոնում են իրենց բարեհաջող վերադարձը: Նրանք զվարճանալու են կանչում նաև հոլանդական նավի անձնակազմին, բայց այնտեղ տիրում էր խավար և լռություն: Դալանդի նավաստիները ծաղրում են խորհրդավոր անձնակազմին և վախեցնում են աղջիկներին՝ Թռչող Հոլանդացու մասին պատմություններով: Հանկարծ ծովում փոթորիկ է սկսվում, քամին սուլում է նավի վրա և պոկում առագաստները: Ուրվական-նավի տախտակամածից լսվում է վայրենի երգի հնչյուններ՝ սարսափեցնելով նորվեգացի նավաստիներին: Նրանք անհաջող կերպով ձգտում են լռեցնել այն՝ իրենց զվարթ երգերով և վախից սկսում են այս ու այն կողմ վազել: Էրիկը, տեղեկանալով կատարվածի մասին, Սենտային համոզում է ճակատագիրը չկապել անծանոթի հետ: Բայց Սենտան չի լսում նրան. չէ՞ որ ինքը երդում է տվել, իրեն սպասում է մեծ պարտականություն: Այնժամ Էրիկը նրան հիշեցնում է միասին անցկացրած օրերը և միմյանց փոխադարձ սիրո մասին կատարած մեղմ խոստովանությունները: Դա լսելով, Հոլանդացին ընկնում է հուսահատության մեջ. Սենտայի մեջ էլ ինքը չգտավ հավերժ հավատարմություն: Նա բացում է իր գաղտնիքը և շտապում դեպի նավ՝ դարձյալ դուրս գալու հավիտենական թափառումների: Իզուր են Էրիկն ու Դալանդը համոզում Սենտային, նա վճռական է Թափառականին փրկելու իր որոշման մեջ, որին հավատարմության երդում էր տվել: Բարձր ժայռից նա ծովն է նետվում՝ իր մահվամբ քավելով Հոլանդացու մեղքերը: Ուրվական-նավը խորտակվում է:

ԵրաժշտությունըԽմբագրել

«Թռչող Հոլանդացի» օպերայում միահյուսված են ժողովրդա-կենցաղային տեսարաններն ու ֆանտաստիկան: Նավաստիների ու աղջիկների զվարթ խմբերգերը ներկայացնում են ժողովրդի պարզ ու համերաշխ կյանքը: Փոթորկի, ալեկոծ ծովի, ուրվական-նավի անձնակազմի երգն արտացոլում են հին ռոմանտիկական լեգենդի կերպարներին: Երաժշտության մեջ, Հոլանդացու և Սենտայի միջև զարգացող դրամայում արտահայտվում են հուզականությունն ու զգացմունքների խորացումը: Արդեն նախերգանքում տրվում է օպերայի գաղափարը: Վալտորնայի (եղջերաշեփորի) և ֆագոտի ձայներով նախ արտահայտվում է Հոլանդացու ահեղ ճիչը, երաժշտությունն առույգությամբ ներկայացնում է փոթորկուն ծովի տեսարանը: Այնուհետև անգլիական եղջերափողը, այլ փողային նվագարանների հետ ձայնակցում է Սենտայի երգի թեթև մեղեդուն: Նախերգանքի վերջում այն ձեռք է բերում խանդավառ, հիացական երանգ՝ արտահայտելով հերոսի մեղքերի քավումն ու փրկությունը:

Առաջին արարում, փոթորկալից ծովի բնապատկերի վրա բացվում է մասսայական տեսարան, կայտառությունն ու համարձակությունը ստվերում են Հոլանդացու ողբերգական զգացումները: Անհոգություն է նշմարվում ղեկակալի երգում. «Թռցնում է ինձ օվկիանոսը փոթորկի հետ»: Մեծ արիան՝ «Ժամանակն սպառվեց», Հոլանդացու մռայլ, ռոմանտիկորեն ըմբոստացող մենախոսությունն է: Արիայի դանդաղ հատվածը՝ «Օ, ինչի՞ վրա է փրկության հույսը», ներծծված է զսպված վշտով և հանգստության մեծ երազանքով: Զուգերգի մեջ Թափառականի տխուր արտահայտություններին կարճ և աշխույժ ռեպլիկներով պատասխանում է Դալանդը: Արարն ավարտվում է ղեկակալի սկզբնական երգով, որ թեթև ու զվարթ է հնչում երգչախմբի հետ:

Երկրորդ արարն սկսվում է աղջիկների ուրախ խմբերգով. «Դե, մանիր աշխույժ, ճախարակ»: Նվագախմբի ձայնակցումն ասես սռնու անդադար բզզոցը լինի: Այս տեսարանում կենտրոնական տեղը զբաղեցնում է Սենտայի դրամատիկական բալլադը. «Հանդիպե՞լ եք ծովում դուք մի նավի», որ օպերայի կարևոր դրվագներից մեկն է: Այստեղ, ինչպես և նախերգանքում, երաժշտության մեջ մոլեգնում են տարերքն ու անեծքը, որ ծանրացել է հերոսի վրա: Դրան հակադրվում է նրա մեղքերի քավության պահին հնչող հանդարտ երաժշտությունը՝ ջերմացած սիրո զգացմունքով ու կարեկցանքով:

 
Վագների հիշեցման թերթիկը՝ ուղղված 1853 թվականին Ցյուրիխում կայանալիք ներկայացման մասնակիցներին:

Նոր հակադրություն է Էրիկի ու Սենտայի զուգերգը. «Քեզ սիրում եմ խենթի պես, Սենտա» սիրո մեղմ խոստովանությունը փոխարինվում է երազի անհանգիստ պատմությունով. «Ես պառկած էի բարձր ժայռին»: Զուգերգի վերջում, որպես համառ վճռականություն, դարձյալ հնչում է Սենտայի բալլադի երաժշտական թեման: Երկրորդ արարի զարգացման գագաթնակետը՝ Սենտայի ու Հոլանդացու երկար զուգերգը, հագեցած է կրքոտ զգացմունքայնությամբ: Այստեղ երաժշտության մեջ նշմարվում են բազմաթիվ գեղեցիկ, արտահայտիչ մեղեդիներ, որ խիստ ու ողբերգական է հնչում Հոլանդացու ձայնով, և թեթև ու խանդավառ՝ Սենտայի շուրթերից: Եզրափակիչ տերցետոն ընդգծում է այդ կենտրոնական դրվագի ռոմանտիկական վեհությունը:

Երրորդ արարում կան երկու իրար հակադրվող բաժիններ՝ համընդհանուր ուրախության տեսարանը և դրամայի ամփոփումը: Ծովայինների աշխույժ և կենսուրախ խմբերգը՝ «Ղեկակա՛լ, ցած իջիր դիտակետից», նման է գերմանական ժողովրդական ազատասիրական երգերին: Իսկ կանացի խմբերգում ընդգծվում են առավել նուրբ երանգներ: Այդ դրվագի երաժշտությունը վալս է հիշեցնում՝ մե՛րթ՝ հրահրող, մե՛րթ՝ մելամաղձոտ: Խմբերգի «Ղեկակա՛լ» կրկնակը հանկարծ ընդհատվում է ուրվական-նավի անձնակազմի չարագուշակ երգով: Հնչում է շեփորի զորեղ ձայնը, նվագախմբի կատարման մեջ ընդգծվում են փոթորկի ձայները: Եզրափակիչ տերցետտոն թողնում է միմյանց հաջորդող զգացմունքերի տպավորություն: Էրիկի «Ախ, հիշիր օրն առաջին հանդիպման» նուրբ քնարական կավատինայի հնչյունների մեջ մխրճվում են Հոլանդացու պոռթկուն, դրամատիզմով հարուստ բացականչությունը և Սենտայի հուզական ֆրազները: Օպերայի նվագախմբային հանդիսավոր եզրափակիչ նվագը միավորում է Հոլանդացու հիացական ճիչն ու Սենտայի հանդարտեցնող երգի մեղեդին: Սերը հաղթում է չար ուժերին:

ԱղբյուրներԽմբագրել

"100 Опер", издательство "Музыка", Ленинград, 1973.