Անհեսենամոն (եգիպ.՝ ˁnḫ-s-n-imn, «Նա ապրում է Ամոնի համար»[2], հայտնի է նաև որպես Անհեսենպամուն[3], Անհեսենպատոն, Անհեսենպաամոն, Անհեսենաթոն, մ. թ. ա. 1347, Թեբե, Լուքսոր, Եգիպտոս - մ.թ.ա. 14-րդ դար կամ մ. թ. ա. 1323, Մեմփիս, Ալ-Գիզա, Եգիպտոս), XVIII դինաստիայի հին եգիպտական արքայադուստր, Թութանհամոնի Մեծ թագուհին, Էխնաթոն փարավոնի և նրա կնոջ Նեֆերտիտիի երրորդ դուստրը:

Անհեսենամոն
Դիմանկար
Ծնվել էմ. թ. ա. 1347
ԾննդավայրԹեբե, Լուքսոր, Եգիպտոս
Մահացել էմ.թ.ա. 14-րդ դար կամ մ. թ. ա. 1323
Մահվան վայրՄեմփիս, Ալ-Գիզա, Եգիպտոս
ԳերեզմանԱրքաների հովիտ
ՔաղաքացիությունՀին Եգիպտոս
Մասնագիտությունքաղաքական գործիչ
ԱմուսինԹութանհամոն[1]
Ծնողներհայր՝ Էխնաթոն, մայր՝ Նեֆերտիտի
Զբաղեցրած պաշտոններՓարավոն
ԵրեխաներAnkhesenpaaten Tasherit? և 317a and 317b mummies?
Ankhesenamun Վիքիպահեստում

ԱնհեսենաթոնԽմբագրել

 
Թալաթ Տիայի՝ արքայադստեր Անհեսենաթոնի ստնտուն[4]

Անհեսենաթոնը Էխնաթոնի և նրա գլխավոր կնոջ՝ Նեֆերտիտիի վեց հայտնի դուստրերից երրորդն էր: Նրա հարազատ քույրերն են` Մերիթաթոնը, Մակեթաթոնը, Նեֆերնեֆրուաթոն-Թաշերիթը, Նեֆերնեֆրուրան, Սետեպենրան[5]:

Արքայադուստրը ծնվել է Էխնաթոնի կառավարման 6-րդ տարվանից հետո (հնարավոր է՝ 7 կամ 8-ում) և ստացել Անհեսենաթոն անունը («Նա ապրում է Ամոնի շնորհիվ»): Նրա կյանքի վաղ տարիների մասին քիչ բան է հայտնի։ Ի տարբերություն հարազատ քույրերի՝ միայն Անհեսենաթոնի ստնտուի անունը պահպանվել է։ Նրա անունը Տիա էր (թալաթաթ Մետրոպոլիտեն թանգարան)[4][6]:

Կրոնական բարեփոխում իրականացնելով՝ Էխնաթոնը կառուցել է Էլ–Ամառնա նոր մայրաքաղաքը, որտեղ էլ անցել է արքայադստեր մանկությունը։ Հավանաբար նա ապրել է իր մոր՝ Նեֆերտիտիին պատկանող Գլխավոր, կամ Հյուսիսային պալատում։

Մինչև նոր մայրաքաղաք Էլ–Ամառնայի շինարարության ավարտը ծնված Անհեսենաթոնը ներկայանում է ամառնական ռելիեֆներում և կրում է արքայադստեր ավանդական տիտղոսը. «Փարավոնի դուստրը նրա մարմնից, նրա սիրելին՝ Անհեսենաթոն՝ ծնված թագավորի մեծ կնոջից՝ նրա սիրելի Նեֆեր-նեֆերու-Աթոն-Նեֆերտիտիից, ապրիր հավերժ, հավիտյան» (եգիպ.՝ nsw-sn.t h.t-f mr.t-f ˁnḫ-s-n-itn-rˁ ms-n nsw-tḫm.t-wr.t mr.t-f nfr-nfr.w-itn-nfr.t-jty ˁnḫ-ti ḏt-nḫḫ[7]:

M23t
G34
n
F32
t
f
N18
t
f
S34S29
n
G40it
n
ra
mss
n
M23N41
t
t
G36
r
N37
t
f
<
F35F35F35F35M17X1
N35
N5
F35M18X1
Z4
B1
>anxU33I10
t
N18
V28raV28

Էխնաթոնի կառավարման վերջին տարիների հուշարձաններում արքայադուստր Անհեսենաթոնը ներկայանում է Անհեսենաթոն-Թաշիրեթին ձեռքին։ Արձանագրությունները տեղեկացնում են, որ դա փարավոնի երեխան էր։ Այս փաստը պատճառ է հանդիսացել եզրակացնել, որ Նեֆերտիտիի հեռացումից, երկրորդ կնոջ՝ Կիայի և դստեր Մակեթաթոնի մահից հետո, Էխնաթոնը ժառանգ ունենալու հույսով ամուսնացել է երիտասարդ Անհեսենպաաթոնի հետ: Հետագայում հուշարձանների ավելի ճշգրիտ թվագրմամբ այն տեսությունը, որ այդ ժամանակ արքայադուստրը ընդամենը 6-8 տարեկան է եղել, հերքվել է: Հուշարձանների վրա հայտնաբերվել են նաև փոփոխությունների հետքեր[8]: Էխնաթոնի մյուս կնոջ` Կիայի և նրա դստեր անունները փոխարինվել են ավագ ողջ մնացած արքայադուստրերի` Մերիթիաթոնի և Անհեսենաթոնի անուններով[5]:

Թութանհամոնի կառավարումԽմբագրել

 
Անհեսենամոնը Թութհամունին` որպես սիրո խորհրդանիշ նվիրել է ծաղիկներ (արկղի մի հատված)

Երրորդ ավագ արքայադուստր Անեսենպատոնը թագուհի դառնալու քիչ հնարավորություններ ուներ, բայց մոր` Նեֆերտիտիի մահվան կամ անհայտանալու, նրա խորթ մոր՝ Կիայի և ավագ քույրերի մահվան պատճառով Անհեսենաթոնը դառնում է տրամաբանական ընտրություն, որպես արքայազն Թութանհամոնի, որը, հնարավոր է, ցեղի վերջին ողջ մնացած արական ներկայացուցիչն էր, կինը[6]: Թութանհամոնի ծնողների մասին տեղեկատվության պակասի պատճառով դժվար է պարզել, թե ինչպիսի ազգակցության մեջ է գտնվել զույգը[9]: Այս միությունից ի հայտ են եկել երկու մեռելածին դուստրեր, որոնք հայտնաբերվել են նրա KV62 դամբարանում[10]:

Երիտասարդ փարավոնի թագավորության երկրորդ տարում թագավորական զույգը, ի փառս Ամոնի վերածննդի պաշտամունքի, փոխել են իրենց նախկին անունները: Անհեսենաթոնը («Նա ապրում է Աթոնի համար») վերածվել է Անհեսենպամոնի («Նա ապրում է Ամոնի համար»): Թութանհամոնը օրինակացրել է իր իշխանությունը՝ իրեն անվանելով Ամենհոթեպ III (նրա պապի) փարավոնի անմիջական ժառանգորդ, իսկ Էխենաթոնին հռչակել է ուրացող[9]:

Վեզիր (մեծ կառավարիչ) Էյը, որն անհետացել է Էխենաթոնի թագավորության վերջում և բացակայում է Սմենհարի տակ գտնվող փաստաթղթերում նորից հայտնվել է որպես երիտասարդ զույգի դաստիարակ: Հավանաբար, նախկին քահանա Ամոն Էյը որոշել է պետության քաղաքականությունը և որոշումներ է կայացրել այն ժամանակաշրջանում, երբ փարավոնն ու թագուհին երիտասարդ են եղել:

Անհեսենամոնի բազմաթիվ պատկերներն ամուսնու թագավորության օրոք հասարակական հուշարձանների և նրա դամբարանի առարկաների վրա ցույց են տալիս նրա մեծ ազդեցությունը[6]: Հուշարձաններից շատերը հետագայում ուզուրպացվել են հաջորդող փարավոնների կողմից: Անհեսենամոնի անունով որոշ արձանագրություններ հետագայում փոխարինվել են Հորեմհեբի կնոջ՝ Մութնեջմեթի անունով[11]:

ԱյրիացումԽմբագրել

Մոտավորապես 19 տարեկանում Թութանհամունի մահից հետո տվյալների անբավարարության պատճառով Անհեսենամոնի կյանքի իրադարձությունները վիճահարույց են մնացել։

Ենթադրություն կա, որ Անհեսենամոնին կարելի է նույնականացնել եգիպտական անանուն թագուհու հետ, որը խեթական աղբյուրներում հիշատակվում է որպես Դահամունցու (աղավաղված է «տա-հեմետ-նեսու» (եգիպ.՝ t3-ḥm.t-nsw)` «արքայի կին»)[11][12]: Վախենալով, որ ինքը ստիպված կլինի անհավասար ամուսնության մեջ մտնել, ամռան վերջում Դահամունցուն գրել է խեթերի ղեկավար Սուպպիլուլիումաս Ա-ին` խնդրելով նրան որդուն ուղարկել որպես իր ամուսին[13]:

... Ամուսինս մահացած է, բայց ես որդի չունեմ: Ասում են՝ դուք շատ որդիներ ունեք: Եթե ինձ տաս քո որդիներից մեկին, (ապա) նա կդառնա իմ ամուսինը: Ես երբեք չեմ վերցնի իմ հպատակներից և նրան չեմ դարձնի իմ ամուսինը:[12]

Սուպպիլուլիումաս Ա-ն զարմանում է խնդրանքից և ուղարկում է իր դեսպան Հատտուսացիին եգիպտական արքունիք հավաստիանալու խնդրանքի անկեղծության մեջ: Գարնանը Հատտուսացին Հատտուսա է վերադառնում Եգիպտոսի դեսպան Հանիի հետ, որը փոխանցում է իր թագուհու պատասխանը․

Ինչո՞ւ ես այդպես ասում․ Արդյո՞ք նրանք չեն խաբում ինձ: Եթե ես որդի ունենայի, մի՞թե այլ երկիր կգրեի իմ և իմ երկրի նվաստացման մասին: Եվ դու ինձ չհավատացիր և նույնիսկ այդպես ես ասում ինձ: Նա, ով իմ ամուսինն էր, մահացել է: Ես որդի չունեմ: Ես երբեք չեմ վերցնի իմ հպատակներից և նրան չեմ դարձնի իմ ամուսինը: Ես ոչ մի այլ երկրի չեմ գրել, գրել եմ միայն քեզ: Ասում են՝ դու շատ որդիներ ունես: Տու՛ր ինձ քո որդիներից մեկին, և նա կլինի իմ ամուսինն, իսկ Եգիպտոսում կլինի թագավորը[14]։

Նույնիսկ Եգիպտոսից հաստատում ստանալուց հետո Սուպպիլուլիումաս Ա-ն վախենում է տեղացի եգիպտացիներից պատերազմում խլած տարածքների համար և երկար ժամանակ տատանվում: Ի վերջո Սուպպիլուլիումաս Ա-ն որոշում է կայացնում և որդիներից մեկին՝ Զաննանզային ուղարկում Եգիպտոս՝ հույս ունենալով վերականգնել պետությունների միջև բարեկամական հարաբերությունները: Միևնույն ժամանակ խեթական կառավարիչը հույս ուներ նման ամուսնության միջոցով մեծացնել իր ազդեցությունը։ Բայց շուտով Զաննանզայի մահվան մասին մտահոգիչ լուրեր են ստանում Սուպպիլուլիումաս Ա-ի արքունքում։ Ինչպես կարծում են որոշ եգիպտագետներ, Զաննանզայի սպանությունը կարող էր լինել այն ուժերի ձեռքի գործը որոնց «ձեռնտու չէին Անհեսենպաամունի իշխանության ամրապնդումը, և առաջին հերթին՝ Էյի, ինչպես նաև հրամանատար Հորեմեբի, որը Թութանհամոնի օրոք ղեկավարել է Սիրիայում խեթական էքսպանսիայի դեմ Եգիպտոսի պայքարը[3]: Սուպպիլուլիումաս Ա-ն սաստիկ բարկացել է և որդու սպանության մեջ մեղադրել եգիպտցիներին: Այլաբանորեն նա գրել է, որ «բազեն հոշոտեց փոքրիկ ճուտիկին»: Այս արտահայտության մեջ մի շարք գիտնականներ Հորեմեբի (որի անունը իր մեջ պարունակում էր հեթանոսական աստված Հորի անունը) մեղավորության մասին ակնարկ են տեսնում[13]:

Պահպանվել է մի մատանի, որի վրա փարավոն Էյի և Անեհսենամոն թագուհու անուններն են իրար կողքի և կարտուշի մեջ առնված[15]:

Հնարավոր է Էյը ամուսնացել է Անեսենսամոնի հետ՝ դրանով իսկ օրինականացնելով գահին տիրանալու հավակնությունը: Էյի կառավարման ընթացքում նրա կնոջը անվանում էին Թեի[11], իսկ Անհեսենամոն անունն այլևս չի հիշատակվում[6]:

Թաղման վայր և մումիաԽմբագրել

Անհեսենամոնի մումիան չի հայտնաբերվել: 2010 թվականի փետրվարին անցկացված KV21 դամբարանի երկու կին մումիաների ԴՆԹ-ի վերլուծությունը հաստատել է, որ դրանք պատկանում էին եգիպտական փարավոնների XVIII դինաստիային: Ենթադրվել է, որ դրանցից մեկը կարող էր պատկանել Անհեսենամոնին[16]:

Քանի որ 2005 թվականին բացված KV63 դամբարանը գտնվում է Թութանհամոնի դամբարանի (KV62) մոտակայքում, կարծիք է հայտնվում, որ այն կառուցվել է Անհեսենամոնի համար: Ներսում հայտնաբերվել էին փորագրված կնոջ ուրվագիծով սարկոֆագներ, հագուստ, զարդեր: Կերամիկայի բեկորների վրա կարդացվում է «պաատեն»-ը, որը հղում է անում թագուհու առաջին անվանը՝ Անհեսենպաատենին: Մումիան չկա[17][18][19][20]:

Կերպարը մշակույթումԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

  • Քրիստիան Ժակ - «Նեֆերտիտի և Էխնաթոն: Արևանման զույգ» (2006)
  • Միշել Մորան - «Նեֆերտիտի» (2010)
  • Նիկ Դրեյքի - «Թութհանհամոն։ Ստվերների գիրքը» (2011)
  • Բիհիշա Բաբաևի «Երգ Նեբհեփրուրի մասին (Թութանհամոն)»

ԿինեմատոգրաֆիաԽմբագրել

  • 1932 թվականին նրա անունը օգտագործվել է «Մումիա» դասական ֆիլմում, որը թողարկվել է Թութանհամոնի գերեզմանի հայտնաբերումից հետո: Դերը կատարել է Զիտա Յոհանը: «Մումիա» (1999) և «Մումիան վերադառնում է» (2001) ֆիլմերում եգիպտուհի Անհեսենամունի դերը կատարել է Պատրիսիա Վելասկեսը:
  • 2007 թվական՝ «Արևի արքայադուստր» մուլտֆիլմ (Ֆրանսիա)[21]:
  • «Թութ» (2015)՝ կանադա-ամերիկյան մինի-սերիալ՝ բաղկացած վեց էպիզոդից, հիմնված է եգիպտական փարավոն Թութանհամոնի կյանքի վրա: Անհեի դերը կատարել է Սիբիլլա Դինը:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Ankhesenamen as Queen // Queen Ankhesenamen — 1818.
  2. Перепёлкин Ю. Я. Солнцепоклоннический переворот Амен-хотпа IV. — История Древнего Египта. — Спб.: Журнал «Нева», Летний сад, 2000.
  3. 3,0 3,1 И.А. Стучевский Межгосударственные отношения и дипломатия на Древнем Востоке. — М.: Наука, 1987. — С. 75. — 311 с.
  4. 4,0 4,1 «Relief Depicting the Nurse Tia»։ The Metropolitan Museum of Art 
  5. 5,0 5,1 Dodson, Aidan The complete royal families of Ancient Egypt. — London: Thames & Hudson, 2004. — С. 142—157. — 320 с. — ISBN 0500051283
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Dorothea Arnold, James P. Allen, Metropolitan Museum of Art Staff, Metropolitan Museum of Art (New York N.Y.) The Royal Women of Amarna: Images of Beauty from Ancient Egypt. — Metropolitan Museum of Art, 1996. — С. 11. — 193 с. — ISBN 9780870998164
  7. Перепёлкин, Ю. Я. I // Переворот Амен-хотпа IV. — М., 1967.
  8. Jacobus van Dijk. The Death of Meketaten
  9. 9,0 9,1 John Coleman Darnell, Colleen Manassa Tutankhamun's Armies: Battle and Conquest During Ancient Egypt's Late Eighteenth Dynasty. — John Wiley & Sons, 2007. — С. 48, 51. — 321 с. — ISBN 9780471743583
  10. Тутанхамон / гл. ред. А. М. Прохоров. Большая советская энциклопедия: [в 30 т.]. — 3-е. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.
  11. 11,0 11,1 11,2 Aidan Dodson Amarna Sunset: Nefertiti, Tutankhamun, Ay, Horemheb, and the Egyptian Counter-reformation. — Oxford University Press, 2009. — С. 89, 115. — 233 с. — ISBN 9789774163043
  12. 12,0 12,1 В. Г. Ардзинба Хеттология, хаттология и хурритология. — Собрание трудов в 3-х томах. — Москва-Сухум: Институт востоковедения РАН, 2015. — Т. 2. — 654 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-89282-636-5
  13. 13,0 13,1 Оливер Гёрни Хетты. — М.: Наука, 1987. — 234 с. — (По следам исчезнувших культур Востока). — 30 000 экз.
  14. Вячеслав Всеволодович Иванов Луна, упавшая с неба. Древняя литература Малой Азии.. — М.: Художественная литература, 1977.
  15. The Journal of Egyptian Archaeology. — Egypt Exploration Fund, 1932. — С. 50. — 270 с.
  16. Захи Хавасс. Инцест — проклятие фараонов — «National Geographic», сентябрь 2010.
  17. Dr. Otto Schaden։ «Экспедиционный дневник KV-63»։ Dig Diary 
  18. «BBC NEWS | Middle East | Pharaonic tomb find stuns Egypt»։ news.bbc.co.uk։ Վերցված է 2017-04-25 
  19. Slackman Michael (2006-06-28)։ «Tomb Yields Many Mysteries, but no Mummy»։ The New York Times։ 0362-4331։ Վերցված է 2017-04-25 
  20. «Неизвестная гробница - первые результаты исследований | Творческий проект «Перо Маат»» (ru-RU)։ pero-maat.ru։ Վերցված է 2017-04-25 
  21. «Princess of the Sun (La Reine Soleil)»։ Cineuropa - the best of european cinema (en-GB)։ Վերցված է 2018-09-21 

ԳրականությունԽմբագրել

  • И.А. Стучевский. Межгосударственные отношения и дипломатия на Древнем Востоке. — М.: Наука, 1987
  • Ю.Я. Перепёлкин. Солнцепоклоннический переворот Амен-хотепа IV// История Древнего Египта. Спб: «Журнал „Нева“», Летний сад, 2000.
  • Ю.Я. Перепёлкин. Переворот Амен-хотепа IV. Часть I. М., 1967.
  • В. Г. Ардзинба. Хеттология, хаттология и хурритология. — Собрание трудов в 3-х томах. — Москва-Сухум: Институт востоковедения РАН, 2015
  • В. В. Иванов. Луна, упавшая с неба. Древняя литература Малой Азии. — М.: Художественная литература, 1977.
  • Оливер Гёрни. Хетты. М.: «Наука» (ГРВЛ), 1987.
  • Jacobus van Dijk. The Death of Meketaten
  • James P. Allen. The Amarna Succession