Ամառնա անգլ.՝ Amarnaռուս.՝ Амарна (Մ.Թ.Ա. 14 դ. սկիզբ)

Ամառնա

ՊատմությունԽմբագրել

Նոր թագավորության սկզբնական շրջանում արվեստում երևան եկող նորամուծությունները նախապատրաստեցին անսպասելի թվացող այն փուլը, որն ընդունված է առանձնացնել որպես եգիպտական իրատեսական արվեստի զարգացման գագաթնակետ: Մ.թ.ա. 14 դարի սկզբներին Ամենհոտեպ 4-րդ փարավոնը ավագանու և Ամոն-Ռա աստծու քրմության օրեցօր աճող իշխանությունը թուլացնելու նպատակով կատարեց սոցիալական և կրոնական բարեփոխություն՝ գլխավորելով մանր ստրկատերերի շարժումն ընդդեմ խոշոր ստրկատիրական ավագանու: Ամենհոտեպ 4-րդի բարեփոխությունը, որն իր համարձակությամբ աննախադեպ էր Եգիպտոսի պատմության մեջ, հասցրեց այն բանին, որ կեղծ հայտարարվեցին բոլոր հին աստվածները, փակվեցին նրանց տաճարները, ոչնչացվեցին պատկերները, իսկ արևի խորհրդանիշ Ամոն-Ռայի փոխարեն որպես նոր միասնական աստվածություն հռչակվեց հենց արևը՝ Աթոնը: Ամենհոտեպ 4-րդը գտնում էր, որ մարդուն մատչելի է անմիջականորեն հենց աստծու հետ հաղորդակցվելը: Այդ առնչությամբ նա փոխեց նաև իր իսկ անունը՝ իրեն անվանելով Էխնաթոն Աթոնի Ոգի: Էխնաթոնի բարենորոգության շնորհիվ բազմաթիվ փոփոխություններ կատարվեցին Եգիպտոսի կյանքում: Մայրաքաղաքը Թեբեից փոխադրվեց Ախետաթոն, Աթոնի երկինք՝ ժամանակակից Թել-Էլ-Ամառնա (այստեղից էլ՝ «ամառնայի ժամանակաշրջան» անվանումը), որը վերստին կառուցեցին տեղական վարպետները: Հին, այնքան կայուն թվացող ավանդույթները խախտվում էին: Գրականության մեջ գործածվեց խոսակցական լեզուն, նրանով գրվում էին նույնիսկ հիմները:

Երկրի կյանքում այդպիսի կտրուկ փոփոխությունները նշանակալի վերափոխումներ առաջացրին նաև արվեստում: Ամառնայի ժամանակաշրջանի լավագույն ստեղծագործությունները, որոնք հրապարակ եկան Էխնաթոնի կառավարման երկրորդ կեսին, աչքի են ընկնում իրենց մարդկայնությամբ և ներթափանցվածությամբ, հագեցած են կյանքի իրական շնչով, համակված ներքին մեծ հմայքով: Նոր կերպարների որոնումները կապված էին Էխնաթոնի՝ հին կանոններից հեռանալու և կյանքին մոտենալու, նոր արտահայտիչ միջոցներ և պատկերագրական լուծումներ գտնելու ձգտման հետ: Միևնույն ժամանակ հոգևոր կյանքում կատարվող փոփոխությունները մեծ մասամբ շոշափեցին կերպարվեստը: Հում աղյուսից, միասնական պարզ հատակագծով արագորեն կառուցված Ախետատոնը շուտով սկսեց փլուզվել: Դրանում հիմնական նորությունը տաճարներում սյունազարդ դահլիճների բացակայությունն էր և զոհարաններով հսկա գավիթների առկայությունը, քանզի եկեղեցական արարողություններն այժմ կատարվում էին բաց երկնքի տակ: Այդ ժամանակաշրջանում ստեղծված լավագույնը Էխնաթոնի և նրա կնոջ՝ Նեֆերտիտիի դիմաքանդակներն են, որոնք ստեղծված են ռելիեֆներով: Եգիպտական արվեստի պատմության մեջ առաջին անգամ երևացին թագավորի պատկերումներ ընտանեկան միջավայրում: Ռելիեֆներում Էխնաթոնը մերթ հիանում է իր երիտասարդ և շատ գեղեցիկ տիկնոջով, մերթ նրանք երկուսն էլ պատկերվում են իրենց երեխաների հետ, մերթ աղջկա մահվան մահճի մոտ լաց լինելիս: Աթոն աստծու արևային սկավառակը ամենուրեք տարածում է իր ճառագայթները, կարծես օրհնում է նրանց սերը և գործերը: Մարդու հոգեկան էությունը դրսևորելու ցանկությունը վերափոխեց գեղեցիկի մասին նախկին պատկերացումները, որոնք հաստատում էին անագորույն տիրակալի ֆիզիկական ուժը և դաժան կամքը: Ընդհակառակը, Էխնաթոնի դիմանկարային գլուխը՝ ծանրացած կոպերով, որոնք կիսով չափ փակում էին վշտալի աչքերը (մ.թ.ա. XIV դարի առաջին քառորդ, Բեռլին, Պետական թանգարաններ), կերտվել է նշանավոր քանդակագործ Թութմոսի արվեստանոցում, վկայում է մարդու կերպարի նոր քնարական մեկնաբանման մասին:

Այն մասին, թե ինչպիսի փոփոխություններ տողի ունեցան եգիպտական արվեստում՝ մարդկային գեղեցկության ըմբռնման ուղղությամբ, խոսում են նաև Նեֆերտիտիի երկու դիմանկարները, որոնցից յուրաքանչյուրը յուրովի կատարյալ է: Սքանչելի է Նեֆերտիտիի գունազարդ մարմարե՝ բարձր թագով դիմանկարը (մ.թ.ա. XIV դարի առաջին քառորդ, Բեռլին-Դալեմ թանգարան): Թագուհու բարակ ու նուրբ պարանոցով սեգ գլուխը զարմացնում է շատ գեղեցիկ դեմքի հարթված գծերի կատարելությամբ, արտասավոր ներդաշնակությամբ, կոմպոզիցիայի զարմանալի ավարտվածությամբ, գույների հոյակապ զուգորդմամբ: Կապույտ գլխարկը հյուսված է արծաթազօծ ժապավեններով, որոնցում փայլփլում են թանկարժեք քարերի՝ սարդիոնի, լազուրիտի և այլ քարերի գույները: Ջերմ ոսկեփայլ մաշկը նրբերանգված է բարձր թագի պայծառ գույներով: Մի փոքր դեպի առաջ ուղղված կզակը, ամուր փակված շուրթերը և բարձր մուգ հոնքերը դեմքին հաղորդում են ազնվաբարո զսպվածության, սեգության և միաժամանակ մեղմ կանացիության արտահայտություն: Անավարտ է մնացել բյուրեղային ոսկեփայլ ավազաքարից կերտված, կյանքի շնչով, պատանեկան գեղեցկությամբ և անըմբռնելի ներաշնակությամբ համակված դիմանկարը (մ.թ.ա. XIV դարի առաջին քառորդ, Բեռլին,Պետական թանգարաններ):

Արվեստում հաստատված նոր իդեալները, սակայն նույնպես շուտով փոխվում են յուրատեսակ կանոնների: Էխնաթոնի անկանոն դիմագծերի թույլ ոգեշնչվածություն՝ մտախոհ հայացքով և դեմքի ձգված գծագրությամբ. գծեր,որոնք նկարիչները ձգտում էին պատկերել որքան հնարավոր է ճշմարտացիորեն, փոխանցվում են այլ դիմանկարների՝ ստեղծելով որոշակի ոճ[1]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Արտասահմանյան արվեստի պատմություն[Ամառնա]