Բացել գլխավոր ցանկը
Տզկանեփ
Տզկանեփ
Տզկանեփ
Դասակարգում
Թագավորություն  Բույսեր (Plantae)
Ենթատիպ Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytina)
Կարգ Մալպիգիածաղկավորներ (Malpighiales)
Ընտանիք Իշակաթնուկազգիներ (Euphorbiaceae)
Տրիբա Acalypheae
Ենթատրիբա Ricininae
Ցեղ 'Ricinus'
Տեսակ Տզկանեփ (R. communis)
Միջազգային անվանում
Ricinus communis

Տզեղիճ (լատ.՝ Ricinus), (պարսկ.գերչակ), իշակաթնուկազգիների ընտանիքի բազմամյա, ծառանման բույսերի ցեղ։ Մշակության մեջ հայտնի է սովորական տզկանեփ (R․ communis), որն ստորաբաժանվում է մի քանի ենթատեսակների։

Վերջին տարիներին ՀՀ-ում լայնորեն կիրառվում է կանաչապատման մեջ՝ որպես գեղազարդիչ բույս։ Տզկանեփը ջերմա-, լուսա-, խոնավասեր է։

ՏարածումԽմբագրել

 
Տզկանեփ սովորական Բուսաբանական նկարազարդումը Köhler's Medizinal-Pflanzen տեղեկագրքից, 1887

Հայրենիքում՝ Հյուսիս-Արևելյան Աֆրիկայում, տզկանեփը․ թուփ է կամ ծառ՝ մինչև 10 մ բարձրությամբ։ Այստեղ, ինչպես նաև արևադարձային կամ մերձարևադարձային այլ շրջաններում, մշակվում է որպես երկամյա, եռամյա կամ միամյա, իսկ բարեխառն կլիմա ունեցող շրջաններում (Իտալիա, Չինաստան, Աֆղանստան, Հյուսիսային Ամերիկա, ԽՍՀՄ)՝ միայն միամյա կուլտուրա։ ԽՍՀՄ-ում մշակվում է Հարավային Ուկրաինայում, Հյուսիսային Կովկասում, Կիրգիզիայում (շուրջ 250 հազար հա)։

Սորտեր

ԽՍՀՄ-ում մշակվում են ՎՆԻԻՄԿ 165, Դոնսկայա 33/44, Չերվոննայա, Կրուգլիկ-5 սորտերը։ Տզկանեփի լավագույն նախորդներն են աշնանացան ցորենը, գարին, հատիկաընդեղեն բույսերը։

Կենսաբանական նկարագիրԽմբագրել

Սովորական Տզկանեփը․ ունի առանցքային արմատ։ Ցողունը սնամեջ է՝ ուժեղ ճյուղավորված, տերևները բլթակավոր են, ծաղկաբույլը՝ ողկույզ, ծաղիկները՝ բաժանասեռ։ Արական ծաղիկները դասավորված են ողկույզի առանցքի ներքևի, իգականները՝ վերևի մասում։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է, ծաղիկները՝ բաժանասեռ։ Պտուղը երկբուն տուփիկ է, յուրաքանչյուր բնում՝ 1 սերմ։ Սերմերը ձվաձև են։ 1000 սերմի զանգվածը 70-1000 գ է։

Քիմիական կազմԽմբագրել

Բույսի բոլոր մասերը պարունակում են ռիցին սպիտակուց և ռիցինին ալկալոիդ, ճարպայուղեր, որոնք թունավոր են մարդկանց և կենդանիների համար։

ՄշակությունԽմբագրել

Տզկանեփը ջերմասեր, լուսասեր, խոնավասեր բույս է։ ԽՍՀՄ-ում մշակվող սորտերի վեգետացիայի տևողությունը 115-135 օր է։ Սերմերը ծլում են 15 °C ջերմաստիճանի պայմաններում։ Ծիլերը ցրտահարվում են - 1 °C սառնամանիքից։ Հողերի նկատմամբ պահանջկոտ է։ Խաչաձև փոշոտվող է։ Փոշոտումը՝ քամու միջոցով։

Դաշտը պարարտացվում է գոմաղբով (15-20 in/հա), ֆոսֆորով (60 կգ/հա), ազոտով (45 կգ/հա)։ Ցանքի նորման խոշորասերմի համար՝ 50-60, մանրասերմի համար՝ 20-30 կգ/հա։ Ցանքը կատարվում է 70x70 սմ սնման մակերեսով։ Բնում թողնում են 2-3 բույս, 8-10 սմ խորությամբ։ Բերքը հավաքում են ԿԿԱ-6 կոմբայնով։

ՆշանակությունԽմբագրել

Տզկանեփի սերմերից ստանում են գերչակաձեթ (48-55%), որն օգտագործվում է բժշկության, ավիացիայի, մանուֆակտուրային, կաշվի, օճառի, ներկերի արտադրության մեջ։ Տզկանեփի քուսպը լավ պարարտանյութ է և վնասազերծումից հետո պիտանի է որպես կեր։

Բժշկության մեջԽմբագրել

Բժշկության մեջ գերչակաձեթն օգտագործում են որպես լուծողական, իսկ գերչակաձեթ պարունակող քսուքներով ու բալզամներով բուժում են վերքերը, այրվածքներն ու խոցերը։

Տզկանեփ

ՍինոնիմիկաԽմբագրել

Դասի հոմանիշները
Տեսակների հոմանիշները
  • Cataputia major Ludw. (1760)
  • Cataputia minor Ludw. (1760)
  • Croton spinosus L. (1753)
  • Ricinus africanus Mill. (1768)
  • Ricinus angulatus Thunb. (1815)
  • Ricinus armatus Andrews (1805)
  • Ricinus atropurpureus Pax & K.Hoffm. (1919)
  • Ricinus badius Rchb. (1829)
  • Ricinus borboniensis Pax & K.Hoffm. (1919)
  • Ricinus cambodgensis Benary (1887)
  • Ricinus compactus Huber (1865)
  • Ricinus digitatus Noronha (1790)
  • Ricinus europaeus T.Nees (1833)
  • Ricinus gibsonii H.J.Veitch (1874)
  • Ricinus giganteus Pax & K.Hoffm. (1919)
  • Ricinus glaucus Hoffmanns. (1826)
  • Ricinus hybridus Besser (1814)
  • Ricinus inermis Mill. (1768)
  • Ricinus japonicus Thunb. (1815)
  • Ricinus krappa Steud. (1841)
  • Ricinus laevis DC. (1823)
  • Ricinus leucocarpus Bertol. (1824)
  • Ricinus lividus Jacq. (1781)
  • Ricinus macrocarpus Popova (1941)
  • Ricinus macrophyllus Bertol. (1824)
  • Ricinus medicus Forssk. (1775)
  • Ricinus medius J.F.Gmel. (1792)
  • Ricinus megalosperma Delile (1827)
  • Ricinus messeniacus Heldr. (1899)
  • Ricinus metallicus Pax & K.Hoffm. (1919)
  • Ricinus microcarpus Popova (1941)
  • Ricinus minor Mill. (1768)
  • Ricinus nanus Bald. (1813)
  • Ricinus obermannii Groenland (1858)
  • Ricinus peltatus Noronha (1790)
  • Ricinus perennis Steud. (1841)
  • Ricinus persicus Popova (1926)
  • Ricinus purpurascens Bertol. (1851)
  • Ricinus ruber Miq. (1859)
  • Ricinus rugosus Mill. (1768)
  • Ricinus rutilans Müll.Arg. (1866)
  • Ricinus sanguineus Groenl. (1858)
  • Ricinus scaber Bertol. ex Moris (1827)
  • Ricinus speciosus Burm.f. (1768)
  • Ricinus spectabilis Blume (1826)
  • Ricinus tunisensis Desf. (1829)
  • Ricinus undulatus Besser (1811)
  • Ricinus urens Mill. (1768)
  • Ricinus viridis Willd. (1805)
  • Ricinus vulgaris Garsault (1764), opus utique oppr.
  • Ricinus vulgaris Mill. (1768)
  • Ricinus zanzibarensis hort. (1894)
  • Ricinus zanzibarinus Popova (1941)

ԱրտադրությունԽմբագրել

Տզկանեփ արտադրող 10 երկրների թոփ տասնյակը - 2013
Երկիր Արտադրությունn (Տոննա) Ծանոթագրություն
  1,644,000
  60,000 *
  60,000 F
  13,000 *
  12,000 *
  11,953
  11,000 *
  6,200 F
  6,000 *
  6,000 *
 

World

1,854,775 A
No symbol = official figure, F = FAO estimate, * = Unofficial/Semi-official/mirror data, A = Aggregate (may include official, semi-official or estimates);

Source: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division

ԳրականությունԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։  
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 692