Յունիս Նյուտոն Ֆութ

Յունիս Նյուտոն Ֆութ (անգլ.՝ Eunice Newton Foote, հուլիսի 17, 1819(1819-07-17), Գոշեն, Լիչֆիլդ շրջան, Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆ - սեպտեմբերի 30, 1888(1888-09-30), Լենոքս, Բերկշիր շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ)[2][3][4], ամերիկացի գիտնական (կենսաբան, մասնավորապես՝ բուսաբան), գյուտարար և կանանց իրավունքների քարոզիչ Նյու Յորք նահանգի Սենեկա Ֆոլս քաղաքից։

Յունիս Նյուտոն Ֆութ
Eunice Foote - bizilabe (cropped).png
Ծնվել էհուլիսի 17, 1819(1819-07-17)
Գոշեն, Լիչֆիլդ շրջան, Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆ
Մահացել էսեպտեմբերի 30, 1888(1888-09-30) (69 տարեկան)
Լենոքս, Բերկշիր շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ
ՔաղաքացիությունFlag of the United States (1877–1890).svg ԱՄՆ[1]
Մասնագիտությունգիտնական, ֆիզիկոս, կլիմայաբան, գյուտարար և իրավապահ
Գործունեության ոլորտԹիթեռի էֆեկտ[1]
Ալմա մատերԷմմա Ուիլլարդ դպրոց
Ամուսին(ներ)Elisha Foote?[1]
Երեխա(ներ)Mary Foote Henderson? և Augusta Foote Arnold?

Առաջին գիտնականն էր, որը փորձեր է կատարել տարբեր գազերի վրա արևի լույսի տաքացնող ազդեցության հետ կապված, ապա իր Circumstances affecting the heat of the sun's rays աշխատության մեջ հիմնավորել, որ ածխաթթու գազի համամասնության փոփոխումը մթնոլորտում կփոխի դրա ջերմաստիճանը․ աշխատությունը ներկայացվել է 1856 թվականին տեղի ունեցած Գիտության առաջընթացի ամերիկյան ասոցիացիայի (AAAS) կոնֆերանսում։ Հայտնի չէ, թե ինչու Ֆութն ինքը չի ներկայացրել իր աշխատանքը համագումարում, քանի որ կանանց թույլատրվել է ելույթ ունենալ, իսկ զեկույցը կարդացած Սմիթսոնյան ինստիտուտի պրոֆեսոր Ջոզեֆ Հենրին նշել է, որ հետազոտությունը պատկանում է Ֆութին։

Վաղ կյանքԽմբագրել

Ծնվել է 1819 թվականին Կոնեկտիկուտ նահանգի Գոշեն քաղաքում, սակայն հասակ է առել Նյու Յորք նահանգի Իսթ Բլումֆիլդ քաղաքում։ 1836–37 թվականներին կրթություն է ստացել Տրոյ իգական գիմնազիայում։ Մայրը Թիրզա Նյուտոնն էր[5], հայրը՝ ֆերմեր և ձեռնարկատեր Իսահակ Նյուտոն կրտսերը[2][6]։ Ունեցել է վեց քույր ու հինգ եղբայր[7]։

1836 - 1838 թվականներին հաճախել է Էմմա Վիլարդ դպրոցը, որի աշակերտներին թույլատրվել է հաճախել մոտակա գիտական քոլեջը, որտեղ էլ սովորել է հիմնարար քիմիա և կենսաբանություն։ Նրա վրա մեծ տպավորություն են գործել Էմմա Վիլարդի քրոջ՝ Ալմիրա Հարթ Լինքոլն Ֆելփսի դասագրքերը․ վերջինս գիտության մեջ կին ռահվիրա էր, բուսաբանության փորձագետ ու Գիտության առաջընթացի ամերիկյան ասոցիացիայի երրորդ կին անդամը[8]։

ԳործունեությունԽմբագրել

Որպես 1848 թվականին ընդունված կանանց իրավունքների առաջին կոնվենցիայի՝ Սենեկա Ֆոլսի կոնվենցիայի խմբագրական հանձնաժողովի անդամ՝ հանդիսացել է այդ կոնվենցիայի զգացմունքների հռչակագիրը ստորագրողներից մեկը։ Նրա ամուսինը՝ Էլիշան, նույնպես հռչակագրի ստորագրողներից մեկն էր։ Նա մեկն էր այն հինգ կանանցից, ովքեր պատրաստել են համաժողովի աշխատանքները հրապարակման համար[9]։ Սուֆրաժիստ Էլիզաբեթ Քեդի Սթենթոնի հարևանն ու ընկերուհին է եղել[10]։

ՀետազոտությունԽմբագրել

 
1856 թվականի Scientific American ամսագիրը նկարագրել է Յունիս Նյուտոն Ֆութի՝ գազերի հետ կապված ջերմաստիճանային փորձերը և նրա հայտնագործությունները, որ ածխաթթուն առաջացնում է ամենամեծ ջերմային էֆեկտը։

Մի շարք փորձեր է իրականացրել, որոնք ցույց են տվել արևի ճառագայթների փոխազդեցությունը տարբեր գազերի վրա։ Նա օգտագործել է օդային պոմպ, չորս սնդիկի ջերմաչափ և երկու ապակե բալոն։ Փորձերը կատարել է ածխաթթու գազի, սովորական օդի և ջրածնի վրա[11]։ Իր փորձերից եզրակացրել է, որ ածխածնի երկօքսիդը կլանել է ամենաշատ ջերմությունը՝ հասնելով 125 °F (52 °C)-ի[12][13]։ Նայելով Երկրի պատմությանը՝ Ֆութը տեսականորեն ասում էր, որ «Այդ գազի մթնոլորտը մեր երկրին բարձր ջերմաստիճանի կհանգեցներ։ Եվ եթե իր պատմության մի ժամանակահատվածում օդը խառնվի դրա ավելի մեծ չափաբաժնի հետ, քան ներկայումս է, դա կհանգեցնի բարձրացված ջերմաստիճանի»[14][15]։

Իր հայտնագործությունները ներառել է Circumstances affecting the heat of the sun's rays վերնագրված աշխատության մեջ, որն ընդունվել է 1856 թվականի օգոստոսի 23-ին Նյու Յորքում անցկացված Գիտության զարգացման ամերիկյան ասոցիացիայի ամենամյա ութերորդ ժողովում ներկայացվելու համար։ Հայտնի չէ, թե ինչու Ֆութն ինքը չի ներկայացրել իր աշխատանքը համագումարում, քանի որ կանանց թույլատրվել է ելույթ ունենալ, իսկ զեկույցը կարդացած պրոֆեսոր Ջոն Հենրին նշել է, որ աշխատանքը պատկանում է Ֆութին[16]։ Նույն տարում աշխատությունը հեղինակի անունով տպագրվել է «Գիտության և արվեստի ամերիկյան հանդեսում»[15]։ Յունիս Ֆութի հայտնագործությունների ամփոփագրերը տպագրվել են նաև New York Daily Tribune, Canadian Journal of Industry, Science and Art, Scientific American, ինչպես նաև եվրոպական մի շարք ամսագրերում[17]։ Ֆութի աշխատության լայն վերլուծությունը տպագրվել է 2020 թվականին պալեոկլիմատոլոգ Ջոզեֆ Դ․ Օրթիզի և գիտության պատմաբան Ռոլանդ Ջեքսոնի կողմից։ Նրանց աշխատանքը ուսումնասիրում է, թե ինչպես է Ֆութը կապել մթնոլորտային գազերի տեսակների և քանակների փոփոխությունները կլիմայի տաքացման ու փոփոխության հետ։ Նրանք հետևել են Ֆութի գաղափարների ածանցմանը և հետազոտել, թե նա ինչպես է կառուցել, իրականացրել և մեկնաբանել իր փորձերը[18]։

Ֆութի աշխատանքը ցույց է տվել, որ արևի լույսի տաքացման ազդեցության վրա ազդել է ածխաթթու գազն ու մթնոլորտի ջրային գոլորշին։ Երեք տարի անց, Ջոն Տինդալը ներկայացրել է իր ավելի բարդ հետազոտությունները, որոնք ցույց են տվել, որ տարբեր գազեր ինչպես կլանում, այնպես էլ արտանետում են ինֆրակարմիր ջերմային ճառագայթում։ Նրա աշխատանքը հրատարակվել է Proceedings of the Royal Society- ի կողմից, և համարվում է հիմնարար կլիմայի գիտության մեջ։ Ֆութի աշխատությունը ժամանակակից մոլորակային կլիմայի համատեքստում քննարկել է Ռալֆ Լորենցը և նշել, որ Ֆութի կողմից դիտարկված մերձ-ինֆրակարմիր ճառագայթման կլանումը (0.8 - 3 միկրոմետր) արդյունավետ «հակաջերմոցային էֆեկտ» է, քանի որ դա առաջին հերթին ներառում է արևի ճառագայթման կլանումը, ոչ թե երկրային երկարալիք («ջերմային») ինֆրակարմիր ճառագայթման կլանում և վերաճառագայթում։

Ֆութը նաև աշխատել է գազերի էլեկտրական գրգիռների վրա[6][19]։ 1860 թվականին ստացել է արտոնագիր «կոշիկների և ներբանների լցոնման» համար՝ պատրաստված «մեկ կտոր վուլկանացված հնդկական ռետինից», որով «կանխվում է կոշիկների ճռռոցը»[9][20]։

Բացի սրանից, 1867 թվականին ստեղծել է նոր թուղթ պատրաստող մեքենա[21]։

ՀրատարակություններԽմբագրել

Արեգակի ճառագայթների ջերմության վրա ազդող հանգամանքներ (1856, Սարատոգա Սպրինգս, Նյու Յորք)[14][22]։

19-րդ դարում ամերիկացի կանայք հրատարակել են ֆիզիկայի տասնվեց հոդված, որոնցից միայն երկուսն են հրատարակվել մինչև 1889 թվականը․ երկուսն էլ գրել էր Յունիս Ֆութը[17]։

2018 թվականի մայիսին ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիա նահանգի Սանտա Բարբարա քաղաքում անցկացվել է սիմպոզիում նրա աշխատանքի մասին՝ «Գիտությունը սեռ չգիտի. Յունիս Ֆութ, ով 162 տարի առաջ հայտնաբերեց գլոբալ տաքացման հիմնական պատճառը» խորագրով[23]։

ՃանաչումԽմբագրել

2010 թվականին հանգստի անցած նավթաբան-երկրաբան Ռեյ Սորենսոնը պատահաբար հանդիպել է Ֆութի աշխատանքին 1857 թվականի «Տարեկան գիտական հայտնագործություն» հատորում։ Նա արագ հասկացել է, որ Ֆութն է առաջինը կապել ածխաթթու գազը կլիմայի փոփոխության հետ, ու որ նրա աշխատանքը ճանաչված չէ[16]։ 2011 թվականի հունվարին նա հրատարակել է իր բացահայտման մասին Նավթաբան-երկրաբանների ամերիկյան ասոցիացիայում։ 2018 թվականի մայիսին Ջոն Պեռլինի կողմից կազմակերպված սիմպոզիումը քննարկել է Ֆութի ներդրումները կլիմայի փոփոխության գիտության մեջ ու կանանց իրավունքների մեջ։ 2019 թվականի նոյեմբերին Կալիֆոռնիայի համալսարանը ցուցահանդես է կազմակերպել՝ հարգելու Ֆութի աշխատանքը և ժառանգությունը։ Պեռլինը, որը Ֆութի մասին գիրք էր գրում, ասել է․ «Ես կարող եմ նրան գիտության Ռոզա Փարքս անվանել»[24]։

2018 թվականին նրա կյանքի մասին պատմող կարճամետրաժ կինոնկար է նկարահանվել «Յունիս» վերնագրով[25]։

Անձնական կյանքԽմբագրել

1841 թվականի օգոստոսի 12-ին Իսթ Բլումֆիլդում ամուսնացել է դատավոր, վիճակագիր և գյուտարար Էլիշա Ֆութի հետ[2][26]։ Ապրել են Սենեկա Ֆոլսի Նորթ Փարք փողոցում[27], որտեղից հետագայում տեղափոխվել են Սարատոգա[2]։ Յունիսին նկարագրել են որպես «նուրբ դիմանկարիչ և բնանկարիչ»[2], սակայն իեն որևէ հայտնի լուսանկարիչ չի լուսանկարել[25]։ Ունեցել են երկու դուստր․

Յուրաքանչյուր դուստրն ունեցել է երեք զավակ, այսպիսով Յունիսն ու Էլիշան ունեցել են վեց թոռ[6]։

Թաղված է Բրուկլինի Գրին-Վուդ գերեզմանատանը[29]։

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 https://www.smithsonianmag.com/science-nature/lady-scientist-helped-revolutionize-climate-science-didnt-get-credit-180961291/
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Newton Leonard Ermina (1915)։ Newton genealogy, genealogical, biographical, historical, being a record of the descendants of Richard Newton of Sudbury and Marlborough, Massachusetts 1638, with genealogies of families descended from the immigrants Rev. Roger Newton of Milford, Connecticut, Thomas Newton of Fairfield, Connecticut։ De Pere, Wis.: B.A. Leonard։ էջ 110։ Վերցված է December 8, 2016 – via ebooksread.com 
  3. Reed Catherine C.։ «Eunice Newton Foote»։ Bouteloua (blog)։ Արխիվացված է օրիգինալից October 6, 2016-ին։ Վերցված է July 17, 2019 – via Wikiwix 
  4. «5 New England Newton families»։ RootsWeb։ Արխիվացված է օրիգինալից October 7, 2008-ին։ Վերցված է July 17, 2019 – via Wikiwix 
  5. «Eunice Newton»։ RootsWeb։ Վերցված է December 8, 2016 
  6. 6,0 6,1 6,2 Reed Elizabeth Wagner (1992)։ «Eunice Newton Foote»։ American women in science before the civil war։ Արխիվացված է օրիգինալից October 6, 2016-ին։ Վերցված է January 31, 2016 
  7. «Isaac Newton»։ RootsWeb։ Վերցված է December 8, 2016 
  8. Emma Willard School Archives / Troy Female Seminary Catalogs Collection, Listed in 1836–37 Catalog
  9. 9,0 9,1 Wellman Judith (2010)։ The Road to Seneca Falls: Elizabeth Cady Stanton and the First Woman's Rights Convention։ University of Illinois Press։ ISBN 9780252092824։ Վերցված է January 31, 2016 – via Google Books 
  10. Perkowitz Sydney (November 2019)։ «If Only 19th-Century America Had Listened to a Woman Scientist»։ Nautilus 
  11. Rathi Akshat (May 14, 2018)։ «The female scientist who identified the greenhouse-gas effect never got the credit»։ Quartz (publication)։ Վերցված է 2018-12-17 
  12. Foote Eunice (November 1856)։ «Circumstances affecting the Heat of the Sun's Rays»։ American Journal of Science and Arts 22: 382–383։ Վերցված է 31 January 2016 – via Google Books 
  13. «Happy 200th birthday to Eunice Foote, hidden climate science pioneer | NOAA Climate.gov»։ www.climate.gov (անգլերեն)։ Վերցված է 2020-01-30 
  14. 14,0 14,1 Sorenson Raymond P. (2018)։ «Eunice Foote's Pioneering Research on CO2 and Climate Warming: Update*»։ American Association of Petroleum Geologists 
  15. 15,0 15,1 McNeill Leila (December 5, 2016)։ «This Lady Scientist Defined the Greenhouse Effect But Didn't Get the Credit, Because Sexism»։ Smithsonian (magazine)։ Վերցված է 2018-12-17 
  16. 16,0 16,1 Mandel Kyla (May 18, 2018)։ «This woman fundamentally changed climate science — and you've probably never heard of her»։ ThinkProgress։ Վերցված է 2018-12-17 
  17. 17,0 17,1 Jackson Roland (13 February 2019)։ «Eunice Foote, John Tyndall and a question of priority»։ The Royal Society 74 (1): 105–118։ doi:10.1098/rsnr.2018.0066 
  18. Ortiz Joseph D., Jackson Roland (2020-08-30)։ «Understanding Eunice Foote's 1856 experiments: heat absorption by atmospheric gases»։ Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science 0։ doi:10.1098/rsnr.2020.0031 
  19. Foote Eunice (1858)։ «On a new source of electrical excitation»։ Proceedings of the American Association for the Advancement of Science: 123։ Վերցված է December 8, 2016 – via Google Books 
  20. Կաղապար:Cite patent
  21. «Foote's Improved Paper-Making Machines»։ American Artisan and Patent Record: A Weekly Journal of Arts, Mechanics, Manufactures, Mining, Engineering and Chemistry, and Repertory of Patents 5: 298։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-09-30-ին։ Վերցված է 2019-12-04 – via EBSCO Information Services 
  22. Sorenson Raymond (11 January 2011)։ «Eunice Foote's Pioneering Research On CO2 And Climate Warming»։ Search and Discovery (70092)։ Վերցված է 31 January 2016 
  23. Mitchell Jeff (May 10, 2018)։ «Science Knows No Gender: In Search of Eunice Foote Who 162 Years Ago Discovered the Principal Cause of Global Warming»։ UC Santa Barbara։ Վերցված է 13 May 2018 
  24. Jacobs Tom (November 6, 2019)։ «More Than A Historical Footnote»։ The Current։ UC Santa Barbara ; spotlight.library.ucsb.edu/starlight/eunice-foote-to-ucsb
  25. 25,0 25,1 Schwartz John (2020-04-21)։ «Overlooked No More: Eunice Foote, Climate Scientist Lost to History»։ The New York Times (en-US)։ ISSN 0362-4331։ Վերցված է 2020-06-02 
  26. 26,0 26,1 Goodwin Nathaniel (1849)։ The Foote family: or, The descendants of Nathaniel Foote, one of the first ...։ Hartford: Case, Tiffany and company։ էջ 159 – via Archive.org 
  27. «Foote House, site of ...A NYS Women's History Site»։ New York State Women's History։ New York Cultural Heritage Tourism Network։ Արխիվացված է օրիգինալից March 27, 2017-ին։ Վերցված է December 8, 2016 
  28. Leonard John William, Mohr William Frederick, Holmes Frank R., Knox Herman Warren, Downs Pinfield Scott, eds. (1907)։ «Arnold, Augusta Foote»։ Who's who in New York City and State, Issue 3։ L.R. Hamersly Company։ էջ 41 – via Google Books 
  29. «Eunice Newton Foote (1819–1888) – Find a» 

Արտաքին հղումներԽմբագրել