Մոհամմեդ բեկ

Մեծ վեզիր

Մոհամմեդ բեկ (պարսկերեն՝ محمد بیگ; 17-րդ դար - 1672), հայկական ծագմամբ մուսուլման, ով 1654- 1661 թվականներին եղել է պարսից Աբբաս II Սեֆի շահի մեծ վեզիրը։

Մոհամմեդ բեկ
 
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ
Դավանանք իսլամ
Ծննդյան օր 17-րդ դար
Վախճանի օր 1672
Քաղաքացիություն Safavid Flag.svg Սեֆյան Պարսկաստան

ԾագումԽմբագրել

Մոհամմեդ բեկը ծնվել է Թավրիզում բնակվող հայ գաղթականների ընտանիքում։ Նրա ծնողները եղել են «ղուլամներ» (ռազմագերիներ)։ Հետագայում զբաղվել են դերձակությամբ[1]։ Մոհամմեդ բեկի հայրը եղել է Հուսեյն բեկը։ Վերջինս եղել է պարսից շահ Սաֆիի (1629–1642 թթ.) արքունիքի գլխավոր դերձակը[1][2]։

ԿենսագրությունԽմբագրել

Մոհամմեդ բեկի մասին առաջին հիշատակությունը թվագրվում է 1643 թվականին, երբ նա նշանակվել է Նոր Ջուղա բնակավայրի քաղաքապետ։ Այդ ժամանակ Նոր Ջուղան եղել է Սեֆյանների մայրաքաղաք Սպահանի թաղամասերից մեկը և ամբողջապես բնակեցված է եղել հայերով։ Այս ընթացքում, Մոհամմեդ բեկի օգնել է հայազգի մեկ այլ պետական գործիչ Ալլահվերդի խանը։ Վերջինս չպետք է շփոթել վրացական ծագումնաբանություն ունեցող պարսից զորավար Ալահվերդի Խանի հետ[3]։

1646 թվականին Մոհամմեդ բեկը նշանակվել է Բանդեր Աբբասի նավահանգստի կառավարիչ[1]։ Երկու տարի անց, նշանակվել է գլխավոր հարկահավաք[4][1]։ 1651 թվականին Ալլահվերդի խանի օգնությամն Մոհամմեդ բեկը նշանակվել է պալատական կառավարչի օգնական՝ այդ պաշտոնում փոխարինելով Մոհամմեդ Ալի բեկին։ Մեկ տարի անց, Մոհամմեդ բեկը նշանակվել է Կոխգիլույե նահանգի նահանգապետ։ Այդուհանդերձ, միևնույն տարում, Մոհամմեդ բեկի և Ալլահվերդի խանի հարաբերությունները վատացել են և նրանք դարձել են թշնամիներ[1]։ 1654 թվականին Մոհամմեդ բեկին Աբբաս II շահը նշանակել է երկրի գլխավոր վեզիր։ Իր առաջին քայլերից մեկը եղել է Սպահանի նահանգի վրացի նահանգապետ Փարսադան Գորգիջանիձեին պաշտոնից ազատումը։ Վերջինս չէր վայելում նահանգի բնակչության վստահությունը[5][6]։ Մոհամմեդ բեկը երկրի կառավարումը էլ ավելի է կենտրոնացրել։ Մասնավորապես, շահական ոստանին են միացվել Համադանը 1654 թվականին, Արդեբիլը՝ 1756/1757 թվականներին, Սեմնանը՝ 1656/1657 թվականներին և Կերմանը՝ 1658 թվականին[7][8][9]։

1661 թվականին Մոհամմեդ բեկը, պարտվելով իր թշնամիների դեմ պայքարում, ստիպված վայր է դրել գլխավոր վեզիրի պաշտոնը[10]։ Նրան արտաքսել են Ղոմ։ 1672 թվականին պարսից շահ Սուլեյման I Սեֆին նրան առաջարկել է նորից զբաղեցնել գլխավոր վեզիրի պաշտոնը։ Մոհամմեդը համաձայնվել է, բայց մինչ կհասներ Սպահան, մահացել է։ Համաձայն ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենի, Մոհամմեդ բեկը թունավորվել է Սուլեյմանի գլխավոր վեզիր Շեյխ Ալի Խան Զանգանայի կողմից[11]։

ԸնտանիքԽմբագրել

Մոհամմեդ բեկը ունեցել է Ամին բեկ անունով որդի, ով հետագայում եղել է Սպահանի գլխավոր հարկահավաք։ Մոհամմեդի երկու եղբայրները Ուղան բեկը և Հուսեյն բեկը երկուսն էլ եղել են Բանդեր Աբբասի նավահանգստի կառավարիչ։ Նրանց հորեղբայր Շամշիր բեկը նույնպես եղել է պետական պաշտոնյա։ Հորեղբոր զբաղեցրած պաշտոնը հետագայում ստանձնել է Մոհամմեդի արմիկ Իսա Խան բեկը[12]։ Երբ Մոհամմեդը Բեկը նշանակվել է պալատական կառավարչի օգնական, հարկահավաք է նշանակվել նրա եղբայր Հուսեյն բեկը[12]։ Ավելին, երբ Մուհամմեդը նշանակվել է գլխավոր վեզիր, նա իր Հուսեյն եղբորը նշանակել է պալատի գլխավոր դերձակ[12]։

Մոհամմեդ բեկի զարմիկներից մեկը եղել է Գիլանի կառավարչի խորհրդական։ Աբբաս II-ի կառավարման ժամանակ Պարսկաստանում արծաթի և մետաքսի առևտուրը եղել է Մոհամեդ բեկի ընտանիքի ձեռքում[10]։

ԱղբյուրներԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Matthee, 2011, էջ 46
  2. Matthee, 1991, էջ 20
  3. Matthee, 2011, էջ 51
  4. Newman, 2008, էջ 71
  5. Newman, 2008, էջ 85
  6. Matthee, 2011, էջ 50
  7. Babaie, 2004, էջ 71
  8. Matthee, 2011, էջ 47
  9. Newman, 2008, էջ 213
  10. 10,0 10,1 Babaie, 2004, էջ 72
  11. Matthee, 2011, էջ 52
  12. 12,0 12,1 12,2 Matthee, 2011, էջեր 48–49