Մատաթիա Գարագաշյան

հայ լեզվաբան, բանասեր, փիլիսոփա, պատմաբան

Մատաթիա (Անտոն) Գարագաշյան (փետրվարի 11, 1818(1818-02-11)[1], Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - նոյեմբերի 26, 1903(1903-11-26), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն[2]), հայ պատմաբան։

Մատաթիա Գարագաշյան
արմտ. հայ.՝ Մատաթիա-Անտոն Գարագաշեան
Anton Garagashyan.jpg
Ծնվել էփետրվարի 11, 1818(1818-02-11)[1]
Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն
Մահացել էնոյեմբերի 26, 1903(1903-11-26) (85 տարեկան)
Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն[2]
ՔաղաքացիությունFlag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Օսմանյան կայսրություն
Ազգությունհայ
Դավանանքաթեիզմ
Մասնագիտությունպատմաբան, բանասեր, կրոնական ծառայող, լեզվաբան և փիլիսոփա
Գործունեության ոլորտփիլիսոփա և լեզվաբան
ԱնդամակցությունՄխիթարյան միաբանություն
Տիրապետում է լեզուներինհայերեն[3]

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, ապա 1832 թվականին ուղարկվել է Վիեննա, Մխիթարյանների վանքը, որտեղ հմտացել է հայագիտության մեջ։ Գիտական-բանասիրական գործունեությունն սկսել է 1840-ականներից, Վիեննայում հրատարակելով «Արուեստ ճարտասանութեան» (1844) և «Նկարագիր ուսմանց» (1845) գրքերը։ Մի քանի տարի Իզմիրում պաշտոնավարելուց հետո մեկնել է Կ. Պոլիս, հրաժարվել հոգևորական կոչումից, «Բայբլ Հաուզ» աստվածաշնչային ընկերությունում պաշտոն է ստանձնել որպես թարգմանությունների վերստուգիչ. միաժամանակ որպես գրաբարի դասատու պաշտոնավարել հայկական դպրոցներում։ Նույն այդ տարիներից լույս է ընծայել պատմա-բանասիրական, լեզվագիտական, աշխարհագրական և փիլիսոփայական բազմաթիվ գրքեր։ Նրա քերականական ձեռնարկներից մի քանիսը, ինչպես «Դպրութիւն կամ նոր քերականութիւն հայերէն», «Համառօտ նոր քերականութիւն» և այլն, 1860-1890-ականներին արժանացել են 8-10 տպագրության։ Փիլիսոփայական աշխատություններից են «Համառօտ պատմութիւն փիլիսոփայութեան» (1868), «Համառօտ փիլիսոփայութիւն», «Սկզբունք տրամաբանութեան» (1864) և այլն։ 1890-ականներին հրատարակել է աշխարհագրական դասագրքեր և ձեռնարկների մի ամբողջ շարք, ինչպես «Աշխարհագրութիւն համառօտ քաղաքական», «Աշխարհագրութիւն ուսումնական» և այլն։ 1887 թվականին Հակոբ Գուրգենի հետ լույս է ընծայել «Ճաշակ ոսկեղէն դպրութեան» պարբերականը V դարի գրաբարով։ 1890-ականների սկզբներից պաշտոնավարել է Կ. Պոլսի Կենտրոնական վարժարանում՝ որպես գրաբարի դասատու։ 1895 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսել նրա «Քննական պատմութիւն հայոց» քառահատոր երկասիրությունը, որը առաջին փորձն է հայ ժողովրդի պատմությունը ներկայացնելու քննական ոգով, մոտիկ հարակցությամբ տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական, հասարակական հարաբերությունների հետ։ Եղել է բեղմնավոր գիտնական. նրա երկասիրությունների թիվն անցնում է մի քանի տասնյակից[4]։

ԱշխատություններԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 http://am.hayazg.info/index.php?curid=5948
  2. 2,0 2,1 2,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #1049521196 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  4. Գառնիկ Ստեփանյան (1973)։ Կենսագրական բառարան, հատոր Ա։ Երևան: «Սովետական գրող»։ էջ 235 

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 698