Իսրայելա-թուրքական հարաբերություններ

Իսրայելա-թուրքական հարաբերությունները երկկողմ հարաբերություններ Իսրայելի և Թուրքիայի Հանրապետության միջև։

Իսրայելա-թուրքական հարաբերություններ
Իսրայել և Թուրքիա

Իսրայել

Թուրքիա

2018 թվականի դրությամբ Թուրքիայում Իսրայելի դեսպանը Էիտան Նայեն է, Իսրայելում Թուրքիայի դեսպանը՝ Քեմալ Օքեմը։

Հարաբերությունների պատմությունԽմբագրել

Թուրքիան Իսրայելի պետությունը ճանաչած առաջին երկրներից մեկն էր[1]։ Երկար ժամանակ Թուրքիան և Իսրայելը պահպանել են սերտ տնտեսական և ռազմական գործընկերություն։ Մասնավորապես, երկու երկրների կառավարությունները համաձայնագիր են ստորագրել Թուրքիայից Իսրայել գազի և նավթամուղերի կառուցման բազմամիլիարդանոց նախագծի վերաբերյալ[2]։

2003–2010 թվականներԽմբագրել

2003 թվականին Իսրայելում հիմնադրվել է Արկադաս ասոցիացիան (այսինքն՝ Արկադասի ասոցիացիա) թուրք-հրեական մշակույթի ժառանգությունը պահպանելու համար, որի կենտրոնակայանը գտնվում է Եհուդ քաղաքում։ 2004 թվականին Գերմանիայում հրեաներն ու թուրքերը հիմնադրել են Յուլկումեն և Սարֆատի միությունը[3][4]։

2003 թվականին Թուրքիայի վարչապետ ընտրվելուց ի վեր «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության առաջնորդ Ռեջեփ Էրդողանը նշել է Թուրքիայի արագ իսլամացումը` հակաիսրայելական հռետորաբանության ամրապնդման հետ մեկտեղ[5][6], Թուրքիան ավելի ու ավելի է ակտիվորեն է սկսել հեռավորություն պահել Իսրայելից։ Վատթարացման կարևոր փուլեր են դարձել 2008-ի վերջին և 2009-ի սկզբին «Թափվող արճիճ» գործողությունը Գազայի հատվածում և իսրայելական ռազմածովային ուժերի կողմից թուրքական «Մավի Մարմարա» նավի գրավումը (2010 թվականի մայիսի 31), որը փորձում էր ճեղքել Գազայի շրջափակումը[7] (միևնույն ժամանակ, մի շարք աղբյուրներ կարծում են, որ «Ազատության նավատորմի» գրավման հետ կապված հակամարտությունը հրահրել են հենց թուրք քաղաքական գործիչները, որոնք դիտավորյալ սրում են հարաբերությունները Իսրայելի հետ՝ հանուն ներքին և արտաքին քաղաքական նպատակների։ Իսրայելական «Թափվող արճիճ» գործողությունից հետո և 2009 թվականին Թուրքիայի նոր արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուի նշանակմամբ նույն ուղղությամբ է տարվել արտաքին քաղաքականությունը[8][9]։

 
2009 թվականի հունվարի 29-ին Ռեջեփ Էրդողանը դուրս է գալիս Դավոսի Համաշխարհային տնտեսական ֆորումից Իսրայելի նախագահ Շիմոն Պերեսի հետ վիճաբանությունից հետո[10]

Թուրք ազգայնականները կատաղիորեն քննադատել են կառավարության 2009 թվականի ծրագիրը` երկարաժամկետ վարձակալել իսրայելական ընկերությանը Սիրիայի հետ սահմանին գտնվող մի թուրքական հատվածի վրա, ականի մաքրման թանկ գործողության դիմաց (որը Օտտավայի պայմանագրին միանալուց հետո Թուրքիան պարտավոր է իրականացնել մինչև 2014 թվականը)․ միևնույն ժամանակ, ընդդիմության փաստարկները «հրեական ֆինանսներ» ներդնելու անթույլատրելիության մասին վարչապետ Էրդողանը գնահատում էր որպես «ֆաշիստական» և որպես «ֆոբիա փոքրամասնությունների և օտարերկրացիների նկատմամբ»[11]։

2010 թվականի հունվարին «Հաարեց» թերթը հրապարակել է Իսրայելի Արտաքին գործերի նախարարությանն առընթեր Քաղաքական հետազոտությունների միջազգային կենտրոնի զեկույցը, որը պնդում է, որ Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանի հակաիսրայելական ելույթները նպաստել են թուրքական հասարակության շրջանում հակասեմական տրամադրությունների աճին։ [12][13]։

2010 թվականԽմբագրել

Թուրքիայի հետ հարաբերությունների վատթարացման արդյունքներից մեկը Իսրայելի արագ մերձեցումն էր Հունաստանի և Կիպրոսի հետ[14]։

Հակաիսրայելական ֆիլմեր ԹուրքիայումԽմբագրել

Թուրքական «Ayrılık» հեռուստաշոուի կադրերը, որը սիրո պատմություն է ցույց տալիս «Թափվող արճիճ» գործողության ֆոնին, առիթ են դարձել 2009 թվականի հոկտեմբերին Իսրայելում Թուրքիայի գործերի ժամանակավոր հավատարմատար Դ. Օզենին Իսրայելի ԱԳՆ կանչելու համար բացատրություններ տալու համար[15]։ Մասնավորապես, դժգոհության պատճառ են հանդիսացել ներկայացման մեջ ցուցադրված այն տեսարանները, երբ իսրայելցի զինվորներին պատկերող դերասանները գնդակահարում են պաղեստինցիներին, իսկ «զինվորը» սպանում է պաղեստինցի աղջկան, և մի շարք այլ տեսարաններ, որոնք Իսրայելի ԱԳՆ պաշտոնյաները գնահատում են որպես «տեսարաններ, որոնք նույնիսկ հեռավոր կապ չունեն իրականության և շոուի զինվորների հետ։ Իսրայելական բանակը՝ որպես անմեղ երեխաների մարդասպաններ»[5][16]։ Իսրայելը նշում է, որ սա մասնավոր նախաձեռնություն չէ, քանի որ սերիալը ցուցադրվում էր պետական ​​հեռուստաալիքով[17]։

2010 թվականի հունվարին՝ «Գայլերի հովիտ։ Դարան» շարքի հերթական մասի ցուցադրությունից հետո, Իսրայելում Թուրքիայի դեսպան Ահմեդ Օգուզ Չելիքկոլը կանչվել է Իսրայելի ԱԳՆ՝ բացատրություն ստանալու համար։ Իսրայելի դժգոհությունը առաջացել է այն տեսարաններից, երբ «Մոսադի» գործակալները, թուրք դերասանների կատարմամբ, առևանգում են թուրք երեխաների և պատանդ վերցնում Թուրքիայի դեսպանին և նրա ընտանիքին[18][19][20]։ Իսրայելի արտաքին գործերի փոխնախարար Դանի Այալոնը, դեսպանին տված հարցազրույցում, կարծիք է հայտնել, որ «սերիալում ցուցադրված տեսարանները վտանգավոր  են դարձնում հրեաների կյանքը Թուրքիայում»[21][22]։ Այդ հանդիպման ժամանակ Այալոնը ցուցադրաբար խախտել է դիվանագիտական էթիկետի մի շարք նորմեր, ինչը հետագայում հանգեցրել է դիվանագիտական սկանդալի[23][24][25]։ Ինքը՝ Օգուզ Չելիկքոլը, նույնպես դատապարտել է թուրքական հեռուստատեսությամբ սերիալի ցուցադրման վերսկսումը[26]։

Առևտրային հարաբերություններ և ռազմական համագործակցությունԽմբագրել

1996 թվականին Թուրքիայի և Իսրայելի միջև ստորագրվել է Ազատ առևտրի համաձայնագիր, որից հետո ավելի քան 200 ապրանքների մաքսատուրքերը փոխադարձաբար չեղարկվել են[7]։ 2001-2011 թվականներին Թուրքիայի ամենամյա արտահանումը Իսրայել 805 միլիոն դոլարից հասել է 2 391 միլիոն դոլարի[27]։ Այդ ընթացքում Թուրքիա իսրայելական արտահանման տարեկան արժեքը 529 մլն դոլարից հասել է 2057 մլն դոլարի[28]։

2010 թվականին կազմում էր թուրքական արտահանման ավելի քան 50%-ը[7]

  • մետաղներ և մետաղական արտադրանք․ 22%-ով 392 միլիոն դոլար։
  • մեքենաներ և բեռնատարներ. 17%-ը 303 միլլիոն դոլար (Իսրայել ներմուծվող մեքենաների 10% -ը հավաքվում են Թուրքիայում),
  • հաստոցներ և այլ մեխանիկական հարմարանքներ․ 15%-ը 274 միլլիոն դոլար։

Իսրայելն իր հերթին Թուրքիա է արտահանում նոր տեխնոլոգիաներ և հիմնականում ռազմական տեխնիկա[7]։ Սակայն բարձր տեխնոլոգիաներ Թուրքիա ներկրելու հարցում Իսրայելը հեռու է առաջին տեղից. Անկարայի Առևտրաարդյունաբերական պալատի 2010 թվականի տվյալների համաձայն՝ այս ոլորտում առաջին տեղը զբաղեցնում է Չինաստանը՝ 4,4 մատակարարման ծավալով, ԱՄՆ-ը՝ 4,1, Գերմանիան՝ 1,8, Ֆրանսիան՝ 1,6 միլիարդ դոլար․ իսրայելական բարձր տեխնոլոգիաների ներմուծումը գնահատվում է ընդամենը 186 միլլիոն դոլարով[29]։

Իր հերթին Իսրայելը Թուրքիային չի վերադարձնում հինգ «Հերոն», որոնք շարժիչների փոխարինման կարիք ունեն, ինչպես նաև հրաժարվել են մատակարարել Բարաք-8 հրթիռներ և M60 տանկերի ռեակտիվ զրահամեքենաներ։ Հայտնի չէ, թե ինչ կլինի AWACS չորս ինքնաթիռների արդիականացման ծրագրի ապագայի հետ, որոնք ավելի վաղ ձեռք են բերվել ԱՄՆ-ից, որտեղ իսրայելական IAI-Elta ընկերությունը պետք է 25 մլն դոլար արժողությամբ աջակցության ծրագրային համակարգ սահմանի[7]։

Այնուամենայնիվ, կա մեկ գործոն, որը բարդացնում է Իսրայելի դիրքերը այս դիմակայությունում, 2008 թվականի տնտեսական ճգնաժամը Եվրոպայում և Ամերիկայում՝ ազդելով բուն երկրի վրա։ 2010 թվականին Իսրայելի ընդհանուր արտահանումը կազմել է 58 միլիարդ դոլար, իսկ ամբողջ արտահանման 65,2 տոկոսը հասցվել է 10 երկիր։ Արտահանման մեծ մասը գնում է ԱՄՆ, իհարկե՝ ԵՄ-ն երկրորդ տեղում է, Թուրքիան՝ 8-րդ։
Թուրքիան նույնպես կարևոր դեր ունի ներմուծման մեջ։ Բայց Արևմուտքին հարվածած ճգնաժամը հանգեցրել է Իսրայելից գնումների նվազմանը, այնպես որ 2011 թվականին տնտեսական աճը 3,3% էր, մինչդեռ 2010 թվականին առաջին կիսամյակում 4,8%, իսկ 7,6% երկրորդում։ Հետևաբար, Թուրքիայի նման առևտրային գործընկերոջ կորուստը, ըստ թուրք վերլուծաբանների, զգալի վնաս կհասցնի իսրայելական տնտեսությանը։ Մյուս կողմից, Թուրքիայի համար դրական բացը արտահանման և ներմուծման միջև էլ ավելի կմեծանա հօգուտ Թուրքիայի՝ հաշվի առնելով մատակարարներին և մատակարարման տեսակը[30]։ Թուրք պաշտոնյաներն իրենց հերթին հայտարարել են, որ կարող են փոխարինել Իսրայելին՝ որպես իրենց ռազմական կառավարության հրամանների գործընկեր։

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «アーカイブされたコピー»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-03-19-ին։ Վերցված է 2016-02-06 
  2. Israel and Turkey plan energy pipeline | Israel | Jerusalem Post Archived 2011-06-15 at the Wayback Machine.
  3. 2006 // Qantara.de
  4. «Ülkümen-Sarfarti-Gesellschaft e.V»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-09-ին։ Վերցված է 2011-10-09 
  5. 5,0 5,1 Рубина Дина (2009-10-23)։ «Турецкий сериал «Айрылык» (Расставание) – новый этап в кризисе отношений между Анкарой и Иерусалимом»։ Международное французское радио։ Վերցված է 2020-03-08 
  6. «В Турции прошли демонстрации против исламизации страны»։ Корреспондент.net։ 18 мая 2009։ Վերցված է 2010-05-27 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Перспективы турецко-израильских отношений // 1NEWS.AZ
  8. Испирян А. (Февраль 2010)։ «Турецкий эксперт: Потеряв Турцию, Израиль встанет перед серьёзной угрозой»։ analitika.at.ua։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-05-27 
  9. Пайпс Д. (8 июня 2010)։ «Исламистская Турция выходит за рамки»։ Վերցված է 2010-06-18 
  10. Яковина И. (30.01.2009)։ «Разборки гуманистов»։ Lenta.ru։ Վերցված է 2010-05-27 
  11. Akyol M. Fascism, Anti-Semitism and All Sorts of Turks(անգլ.) // Hürriyet Daily News. — May 31, 2009.
  12. Премьера Турции обвинили в антисемитизме // Труд : газета. — 26 Января 2010.
  13. «Израиль обвинил Эрдогана в антисемитизме»։ TREND։ 26.01.2010։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-06-08։ «Несмотря на то, что на международных форумах Эрдоган постоянно заявляет, что антисемитизм является преступлением против человечности, он по-прежнему «косвенно подстрекает или поощряет» антисемитизм в Турции» 
  14. «Турция: Израиль хочет разместить на Кипре 20.000 спецназовцев»։ NEWSru.co.il։ Վերցված է 2012-7-13 
  15. Свистунов И. А. (25 октября 2009)։ «Об отношениях Турции с Израилем»։ Институт Ближнего Востока։ Վերցված է 2010-05-17 
  16. Реутов А. Турецкий сериал нарушил границы сектора Газа // Коммерсант. — 16.10.2009. — В. 193 (4248). — С. 6.
  17. «Турецкий сериал об «убийцах из ЦАХАЛа» стал шлягером у арабов»։ Курсор։ 20.03.2010։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-07-23-ին։ Վերցված է 2010-06-01 
  18. Flower K., Medding S. (January 12, 2010)։ «Israel-Turkey tensions high over TV series» (անգլերեն)։ CNN։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-06-01 
  19. Herb Keinon. Ayalon: My Aim Wasn't to Humiliate, Rather Make a Point(անգլ.) // Journal of Turkish Weekly—Ankara, 12 January 2010.
  20. Barak Ravid. Netanyahu: Turkey drift toward Iran is worrying(անգլ.) // Haaretz. — 12.01.2010.
  21. «Israel rebukes Turkey over a television series» (անգլերեն)։ BBC։ 12 January 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-06-05 
  22. Gil Ronen. (January 11 2010)։ «Israel Warns Turkey over Mossad Drama»։ IsraelNationalNews.com (անգլերեն)։ Arutz Sheva Syndication։ Վերցված է 2010-06-05 
  23. Березинцева О. Израиль отомстил Турции // Коммерсант. — 13.01.2010. — В. № 3 (4303). — С. 5.
  24. «Израиль «отомстил» Турции за сериал, усадив посла в низкое кресло»։ РИАН։ 12.01.2010։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-14-ին։ Վերցված է 2010-06-06 
  25. «Израиль извинился перед турецким послом»։ КоммерсантЪ։ 13.01.2010։ Վերցված է 2010-06-06 
  26. «Турция поссорилась с Израилем из-за сериала: израильские дипломаты еще и унизили её посла»։ Newsru.com։ 12 января 2010։ Վերցված է 2010-06-06 
  27. Калугин П. Е. Современное стратегическое сотрудничество Российской Федерации с Турцией в сфере энергетики Archived 2016-06-03 at the Wayback Machine. // Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Иркутск, 2014. — С. 167
  28. Калугин П. Е. Современное стратегическое сотрудничество Российской Федерации с Турцией в сфере энергетики Archived 2016-06-03 at the Wayback Machine. // Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Иркутск, 2014. — С. 168
  29. Teknoloji Açığı ANKARA TİCARET ODASI Archived 2011-08-09 at the Wayback Machine.(թուրքերեն)
  30. Barış Erkaya, İşte Fischer’i konuşturan rakamlar!, Habertürk Gazeti, 07 Sentyabr 2011, s.6(թուրքերեն)

Արտաքին հղումներԽմբագրել