Մեծ երկդիտակ աստղադիտակ

Մեծ երկդիտակ աստղադիտակ կամ Մեծ բինոկուլար աստղադիտակ (անգլ.՝ The Large Binocular Telescope, LBT), աշխարհի ամենաառաջադեմ և ամենաբարձր լուծաչափով օպտիկական աստղադիտակներից մեկն է. գտնվում է 3,3 կմ բարձրություն ունեցող Գրեհեմ լեռան վրա[2], Արիզոնայի հարավարևելյան մասում (ԱՄՆ)։ Աստղադիտակը Մաունթ Գրեհեմ միջազգային աստղադիտարանի մի մասն է։

Մեծ երկդիտակ աստղադիտակ
Տեսակoptical telescope? և double telescope?
Մասն էMount Graham International Observatory?[1] և Steward Observatory?
Աստղադիտարանի կոդG83
Երկիր ԱՄՆ
ՎայրԱրիզոնա[1]
ԲԾՄ3221 մետր[1]
Կիզակետային երկարություն9,6 մետր
Կայքlbto.org(անգլ.)
 Large Binocular Telescope Վիքիպահեստում

Աստղադիտակն ունի երկու՝ առաջնային, 8,4 մ տրամագծով պարաբոլիկ հայելիներ, որոնք տեղադրված են ընդհանուր հարթակի վրա, և այդ պատճառով կոչվում է երկդիտակ (բինոկուլար)։ Կենտրոնի հեռավորությունը 14,4 մ է։ Հավաքելով ճառագայթումը մոտ 111 մ² տարածքից, Մեծ երկդիտակ աստղադիտակն իր պայծառությամբ համարժեք է 11,8 մ տրամագծով մեկ հայելիով աստղադիտակի[3][4]։ Ինտերֆերոմետրի ռեժիմում Մեծ երկդիտակ աստղադիտակն ունի 22,8 մ հիմք[5]։ Ճիշտ է, նման բարձր լուծաչափը կլինի միայն հայելիների կենտրոնները միացնող ուղղությամբ։ Ուղղահայաց ուղղությամբ բանաձևը կլինի գրեթե երեք անգամ ցածր։

Երկու երկրորդական պարաբոլիկ հայելիներն ունեն 911 մմ տրամագիծ և 1,6 մմ հաստություն։ Այս հայելիներից յուրաքանչյուրի հակառակ կողմում տեղադրված են 672 փոքր մագնիսներ, որոնք ունակ են շտկել հայելիների ձևը վայրկյանում 1000 անգամ հաճախականությամբ։ Սա թույլ է տալիս փոխհատուցել մթնոլորտի ազդեցությունը (այսպես կոչված՝ հարմարվողական օպտիկա)։

Անսովոր դիզայնը աստղադիտակին տալիս է բազմաթիվ առավելություններ։ Օրինակ, օգտագործելով երկու հիմնական հայելիները միանգամից, այն կարող է նկարել նույն օբյեկտը տարբեր զտիչներով, ինչը զգալիորեն նվազեցնում է անհրաժեշտ տեղեկատվություն ստանալու համար անհրաժեշտ դիտարկման ժամանակը[6]։

Շինարարության պատմություն խմբագրել

Մեծ երկդիտակ աստղադիտակի կառուցումը հնարավոր է դարձել Իտալիայի աստղաֆիզիկայի ազգային ինստիտուտի, Արիզոնայի համալսարանի, Հյուսիսային Արիզոնայի համալսարանի[7], Գերմանիայի մի շարք առաջատար համալսարանների՝ Հայդելբերգի Մաքս Պլանկի ընկերության աստղագիտության ինստիտուտի, Հայդելբերգ-Կյոնիգշտուլի աստղադիտարանի, Պոտսդամի Լայբնիցի աստղագիտության ինստիտուտի, Մյունխենի Մաքս Պլանկի արտաերկրային ֆիզիկայի ինստիտուտի, Բոննի Մաքս Պլանկի ռադիոաստղագիտության ինստիտուտի, Օհայոյի պետական համալսարանի, Թուսոնի հետազոտական կորպորացիայի և Նոտր Դամի համալսարանի համատեղ ջանքերի շնորհիվ[8]։:

Նախագծի տեխնիկական մշակումն ավարտվել է 1989 թվականի սկզբին։ 1992 թվականին Իտալիայի և Արիզոնայի ներկայացուցիչները որոշել են սկսել շինարարությունը, չնայած այն հանգամանքին, որ այն ժամանակ բավարար միջոցներ կար միայն մեկ հայելիով աստղադիտակի համար։ 1997 թվականին նախագծին միացան գերմանական համալսարանները և Օհայոյի պետական համալսարանը, որից հետո աստղադիտակը կարողացել է ստանալ երկրորդ հայելին[9]։

Շինարարության հիմնական փուլերը տեղի են ունեցել 1996-1999 թվականներին։ 1996 թվականին աստղադիտակի ապագա գտնվելու վայրը մաքրվել է ծառերից և քարերից։ Լանջի հյուսիսարևելյան հատվածը ամրացվել է պարսպով։ Հաջորդ տարի տեղադրվել է կառոյցիի ստորին հատվածը, իսկ 1998 թվականին՝ կորպուսի պտտվող մասը։ Հաջորդ շինարարական սեզոնը նշանավորվել է պտտվող մասի կառուցման ավարտով և գմբեթի տեղադրմամբ։ Աստղադիտակն ինքնին հավաքվել է Իտալիայում, այնուհետև 2002 թվականի ամռանը առաքվել Արիզոնա[9]։

 
Փակ դռներով աստղադիտակի գմբեթը։

Առաջին լույս խմբագրել

Աստղադիտակն իր առաջին լույսը տեսել է 2005 թվականի հոկտեմբերի 12-ին՝ նկարելով երկնային NGC 891 օբյեկտը Անդրոմեդա համաստեղությունում, մեզանից մոտ 30 միլիոն լուսատարի հեռավորության վրա։ Նկարն արվել է կապույտ ֆիլտրով և կազմված է 30 վայրկյան լուսարձակմամբ մի շարք պատկերներից։ Վերջնական լուծաչափը 0,8 դյույմ էր։ Երկնքի լուսանկարված տարածքի անկյունային չափը մոտ 30′ էր, ինչը մոտավորապես հավասար է լիալուսնի անկյունային չափին[10][11]։

Առաջին երկդիտակ պատկերը (այսպես կոչված՝ երկրորդ լույսը) ստացվել է 2008 թվականին, ուսումնասիրության օբյեկտը եղել է NGC 2770 պարուրաձև գալակտիկան[12]։

Ծանոթագրություններ խմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 The Large Binocular Telescope Observatory
  2. «Архивированная копия». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 6-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 12-ին.
  3. http://ast.noao.edu/facilities/other/lbt Արխիվացված 2015-08-21 Wayback Machine «This telescope will be equivalent in light-gathering power to a single 11.8 meter instrument.»
  4. http://www8.nationalacademies.org/astro2010/DetailFileDisplay.aspx?id=427 «uses two 8.4-meter diameter primary mirrors mounted side-by-side to produce a collecting area equivalent to an 11.8-meter circular aperture.»
  5. «Архивированная копия» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 12-ին.
  6. «Giant telescope opens both eyes» (բրիտանական անգլերեն). 2008 թ․ մարտի 6. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
  7. «First science from the Large Binocular Telescope». web.archive.org. 2009 թ․ մայիսի 2. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 2-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
  8. «Overview». Large Binocular Telescope Observatory (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
  9. 9,0 9,1 «History». Large Binocular Telescope Observatory (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
  10. «LBT "First Light" image of NGC891 taken on October 12, 2005». Large Binocular Telescope Observatory. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 25-ին – via medusa.as.arizona.edu.
  11. «Large Binoccular Telescope Successfully Achieves First Light» (Press release). 2005 թ․ հոկտեմբերի 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 25-ին – via spaceref.com.
  12. «Large Binocular Telescope Achieves First Binocular Light» (Press release). Large Binocular Telescope Corporation. 2008 թ․ փետրվարի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 25-ին.
 Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մեծ երկդիտակ աստղադիտակ» հոդվածին։