Կաղզվանի գավառ

գավառ Կարսի մարզի կազմում
(Վերահղված է Ագչայ Պենտից)

Կաղզվանի գավառ, վարչաքաղաքական միավոր Ռուսական կայսրության կազմում։ 1878-1918 թվականներին մտել է Կարսի մարզի կազմում։ Գավառի կենտրոնը Կաղզվան քաղաքն էր[2]։

Picto infobox map.png
Կաղզվանի գավառ
Кагызманский округ

Զինանշան
Karobl.png
Կարսի մարզի զինանշանը
ԵրկիրՌուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն
Կարգավիճակգավառ
Մտնում էԿարսի մարզ
Ներառում է11 համայնք
ՎարչկենտրոնԿաղզվան
Հիմնական լեզուՀայերեն, թուրքերեն, ռուսերեն
Բնակչություն (1897)59,230
Ազգային կազմՀայեր (մոտ 37 %)[1]
Կրոնական կազմՀայ Առաքելական եկեղեցի
Տարածք4,417
Kars oblast Kagyzmansky okrug.svg
Administrative map of Kars Oblast-1913.png
Հիմնադրված է1878 թ.
Պատմական շրջան(ներ)Գաբեղյանք և Արշարունիք

Կաղզվանի գավառը հյուսիս-արևմուտքից փոքր մասով սահմանակցում էր Օլթիի, հյուսիսից՝ Կարսի գավառներին, իսկ արևելքում՝ Ախուրյան գետի երկայնքով, Երևանի նահանգին: Գավառի կենտրոնով հոսում էր Արաքս գետը, իսկ հարավում և արևմուտքում՝ Հայկական Պար լեռնաշղթայի երկայնքով, Օսմանյան կայսրության սահմանն էր:

Ներառում է հիմնականում ժամանակակից Թուրքիայի Կարսի նահանգի հարավը։

ԱնվանումԽմբագրել

«Կաղզվան» անվանումը հասնում է մինչև զարգացած միջնադար. Բագրատունիների թագավորության շրջանում այստեղ գոյություն է ունեցել բերդ-ամրոց[3]: Թյուրքալեզու արաբատառ աղբյուրներում նշվում է որպես «Կաղըզվան» կամ «Կաղըզման», ինչպիսի անունով էլ այժմ գոյություն ունեցող բնակավայր է Թուրքիայում: Վրացական աղբյուրներում հայտնի է որպես «Աղզևանի»՝ առանց սկզբնական տառի:

ՊատմությունԽմբագրել

Գավառը կազմվել է 1878 թվականին՝ ռուս-թուրքական պատերազմի (1877-1878) արդյունքում՝ ընդգրկելով Կարսի մարզի հարավային՝ Արաքսի հովտի հատվածը: 1881 թվականին կատարվել են սահմանային որոշ փոփոություններ: Չնայած դեռ շահ Աբբասի ժամանակներից տեղի ունեցած բռնագաղթի, հայաթափման հետագա փորձերի, արտագաղթերի և քրդական ասպատակությունների, գավառը հիմնականում պահպանել է իր հայկական դիմագիծը: Ախալցխայի և Ախալքալաքի՝ Ռուսաստանին միանալուց հետո, դեռ վերոհիշյալ պատերազմից կես դար առաջ, մեծաքանակ հայ բնակչություն էր արտագաղթել այստեղից[4]: Դրան հավելյալ՝ այստեղ բնակեցվել են մեծաքանակ ռուսներ և հույներ[5]:

1918-1920 թվականներին գավառն ամբողջությամբ մտել է Հայաստանի առաջին հանրապետության կազմ: Գավառի տարածքում տեղի են ունեցել քուրդ-թաթարական խռովություններ[6]: 1920 թվականի Ալեքսանդրապոլի հաշտությունից հետո՝ Թուրքիայի կազմ, որում որպես վարչատարածքային միավոր մտել է Կարսի նահանգի կազմ:

ԲնակչությունԽմբագրել

1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով գավառի բնակչությունը 59,230 մարդ էր, որի ավելի քան 1/3-ը հայեր էին (21648), 29.9 %-ը՝ քրդեր (22002), 12.2%-ը՝ հույներ (7245), 11.3 %-ը՝ թուրքեր, թաթարներ ու թուրքմեններ (6698), 6.9%-ը՝ ռուսներ (4085) և այլ ազգեր[7]: Կաղզվան քաղաքի բնակչությունը հաշվվում էր 10518 մարդ, այդ թվում՝ 3913 հայեր և 2572 ռուսներ[8]։

Վարչական բաժանումԽմբագրել

1913 թվականին գավառը բաժանված էր 11 գյուղական համայնքի[9]՝

Կաղզվանի շրջան

Նախիջևանի շրջան

  • Դամադլուի
  • Դիգորի
  • Եզդիական
  • Զիլանի

Խորասանի շրջան

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г., Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России, Кагызманский округ
  2. Միքայել Մալխասյան, «Կարսի մարզի բնակչությունը»
  3. Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն, Կաղզվան
  4. Հակոբ Մուրադյան, Ժողովրդական տեղաշարժերը Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառում
  5. Միքայել Մալխասյան, Պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրություններ
  6. Էդիկ Զոհրաբյան, Քուրդ-թաթարական (ադրբեջանական) հակահայկական շարժումները Կարսի մարզում
  7. Кагызманский округ
  8. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. город Кагызман
  9. , Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія, Кіевъ, «Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ», 113։