Քաշաթաղի մելիքություն

Քաշաթաղի մելիքություն, հայկական մելիքություն (իշխանություն), որը գոյություն է ունեցել XV-XVII դարերում։ Այն տեղակայված էր Հագարի գետի երկայնքով, Հայաստանի և Ադրբեջանի ժամանակակից սահմանի հարավարևելյան հատվածում (մոտավորապես համապատասխանում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանին)։ Մելիքների նստավայրը եղել է Խնածախ գյուղում, որը գտնվում է Հայաստանի ներկայիս Սյունիքի մարզի արևելքում[1]։

Քաշաթաղի մելիքություն
Քաշաթաղի մելիքություն
Տեսակprincipality? և Մելիքություն
Հիմնում15-րդ դար
Ավարտ17-րդ դար

ՊատմությունԽմբագրել

 
Մելիք Հախնազարի ապարանքը Խնածախ գյուղում

Մելիքությունը հիմնվել է 15-րդ դարի վերջին քառորդում։ Այն հիմնադրել է Մելիք-Հայկազյան տոհմի Մելիք Հայկազ I-ը՝ Պռոշյանների հայ իշխանական տոհմի ամենաերիտասարդ ճյուղը։ Հայկազյաններից առաջ Քաշաթաղի շրջանը ղեկավարել է Շահուրնեցիների տոհմը, իսկ նրանցից առաջ՝ Օրբելյանների իշխանական տոհմը[1]։

Հայկազ I-ին հաջորդել է իր որդի Հախնազար I-ը։ Հախնազարը մահացել է 1551 թվականին, նրա գերեզմանը պահպանվել է մինչև 1930-ականները[2] : Հախնազարի պալատը Խնածախում պահպանվել է մինչ մեր օրերը։

Տոհմի ամենաակնառու ներկայացուցիչը եղել է Մելիք Հայկազ-II-ը, որը 1551-1623 թվականներին տիրապետում էր Մելիքի իրավունքներին և Անդրկովկասը տիրելու համար թուրք-պարսկական պատերազմների ընթացքում իրանական կողմնորոշման ակտիվ կողմնակից էր։ Առաքել Դավրիժեցի հիշատակում է նրան որպես ազնվական հայերից մեկը և Իրանի շահ Աբբաս I- ի արքունիքի խորհրդականը[3]։

Ըստ պատմաբան Մ. Հասրաթյանի՝ 1580-1590 թվականներին Անդրկովկասի ժամանակավոր գրավման ժամանակ՝ Օսմանյան կայսրության դաժան քաղաքականության պատճառով Հայկազ Բ-ն թողել է իր ունեցվածքը և 10-15 տարի վտարվել Իրան։ Իրանի կողմից տարածաշրջանը գրավելուց և թուրքական զորքերի տեղահանությունից հետո, 1606-1607 թվականներին, որպես շահի հավատարիմ համակիրներից մեկը,Հայկազ II- ը ոչ միայն վերականգնվել է Քաշաթաղի նկատմամբ իր իրավունքներում, այլև նրա սահմաններից դուրս ստացել է որոշ տարածքներ։

Մեզ է հասել Շահ Աբբաս I-ի հրամանը` Մելիք շահի իշխանությանը մատուցած ծառայությունների ցուցակով։ Հրամանն ինքը ամսաթիվ չունի, բայց Աբբաս I-ի կնիքին նշված ամսաթիվը Իսլամական օրացույցով 999 թվականն է (այսինքն` 1590-1591թթ.):

Հայկազ I-ի, Հախնազար I-ի, Հայկազ II-ի և նրանց սերունդների անունները հայտնաբերվել են Քաշաթաղի շրջանի հեթանոս արձանագրություններում։ Քաշաթաղում 16-18-րդ դարերի պահպանված գերեզմանների տապանաքարերի արձանագրություններում կան բազմաթիվ հայկական մելիքների անուններ։ Այնուամենայնիվ, շատ դժվար է պարզել, արդյոք նրանք Հայկազյան տոհմի ներկայացուցիչներ էին։ Այսպիսով, դժվար է պարզել Մարտիրոսի որդի՝ Մելիք Էմիրբեկի տոհմաբանությունը, որը մասնակցել է 1699 թվականի Անգեղակոթի ժողովին, որի ժամանակ հայ մելիքները որոշել են լիազորել Իսրայել Օրու գլխավորած պատվիրակությանը՝ բանակցել եվրոպական տերությունների (այդ թվում ՝ Պետրոս I-ի) ղեկավարների հետ, Հայաստանի ազատագրման համար։

 
Արձանագրություն Միրիկ գյուղի Սբ.Աստվածածին եկեղեցու մուտքի դռան վերևի մասում
 
Քաշաթաղի շրջանի Միրիկ գյուղի Սբ. Աստվածածին եկեղեցի (1682թ.)

Քաշաթաղի մելիքի անունից, որը ըստ երեւույթին պատկանում էր Հայկազյանների ընտանիքին, 1691-1692 թվականների պարսկերեն գրված մի փաստաթուղթ է պահպանվել։ Այն ներառում է Մելիք Հախնազարի և իրեն ենթակա գյուղի մեծերի (հայերեն տանուտեր, արաբերեն կեդհուդա) համատեղ դիմումը՝ ուղղված շահի արքունիքին։ Փաստաթղթում նրանք իրենց կողմից լիազորված ներկայացուցիչներ են ներկայացնում Մելիք Հախնազարի որդուն՝ Իլյասին (Էլիաս) և երեցներից մեկին ՝ Գիքորին, որոնք պետք է շահի դատարան ներկայացնեին տարածաշրջանում ծագած խնդիրները և պաշտպանեին տեղի բնակչության շահերը։

Մելիք Հախնազարի և նրա եղբոր՝ Հայկազի անունները (որոնք նշված են նաև 1691-1692թթ. փաստաթղթում որպես վկաներ) նշված են Քաշաթաղի շրջանի Միրիկ գյուղում գտնվող 1682 թվականի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու մուտքին։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Карагезян А. К локализации гавара Кашатаг // Вестн. обществ. наук АН АрмССР. 1987. № 1. С. 44—45.
  2. Кристине Костикян «Քաշաթաղի 17-րդ դարի պատմությանը վերաբերող մի փաստաթուղթ» (Документ относящийся к истории Кашатага в 17 веке) из «Страны и народы Ближнего Среднего Востока. Том XX», стр. 168—171. Институт востоковедения Национальной Академии наук Армении; Ереван, 2001.
  3. «Պատմություն», Առաքել Դավրիժեցին, թարգմ., առաջ. և ծանոթագր.՝ Վարագ Առաքելյան, Երևան, 1988, էջ 25, 176․