Քաշաթաղի շրջան

Շրջան Արցախի Հանրապետությունում
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Քաշաթաղ (այլ կիրառումներ)

Քաշաթաղի շրջան, Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային ամենաբարձր միավոր, որն ընդգրկում է երկրի արևմտյան և հարավարևմտյան մասը։ Շրջանի վարչական կենտրոնը Բերձոր քաղաքն է[2][3]։

Picto infobox map.png
Քաշաթաղի շրջան
ԵրկիրԱրցախի Հանրապետություն Արցախի Հանրապետություն
ԿարգավիճակԱրցախի Հանրապետության շրջան և նախկին վարչա-տարածքային միավոր
Մտնում էԱրցախ
Ներառում է54 համայնք (109 բնակավայր)
ՎարչկենտրոնԲերձոր
Բնակչություն (2008)
9763[1] (6 տեղ)
Խտություն2.89
Տարածք3376
Qashatagh.jpg
Հիմնադրված է2 դեկտեմբերի 1993 թ.
Ժամային գոտիUTC+4

Ունի հնագույն պատմություն և հարուստ է պատմամշակութային բազմաթիվ և բազմատեսակ հուշարձաններով[3]։

Շրջանի հարավային մասը գրավվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից 2020 թվականին տեղի ունեցած 44-օրյա պատերազմի հետևանքով։ Հյուսիսային հատվածը հանձնվել է Ադրբեջանի զինված ուժերին 2020 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից ստորագրված եռակողմ համաձայնագրով[4][5]։ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Կապան-Գորիս հատվածին սահմանակից տարածքները, Ադրբեջանի զինված ուժերին են հանձնվել 2021 թվականին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի առանձին կարգադրությամբ[6][7][8][9]։ Կենտրոնական նեղ հատված, որը կոչվում է նաև Բերձորի միջանցք, նույն եռակողմ համաձայնագրով գտնվում է Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Այն Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Տեղ գյուղից դուրս եկող ավտոճանապարհը միացնում է Ստեփանակերտ քաղաքին և ունի 5 կմ լայնություն[4]։

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

Վարչատարածքային տեսակետից Քաշաթաղի շրջանը հյուսիսից շուրջ 33 կմ երկարությամբ սահմանակից է Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանին, հյուսիս-արևելքից շուրջ 14 կմ երկարությամբ սահմանակից է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանին, հյուսիս-արևելքից շուրջ 10 կմ երկարությամբ սահմանակից է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանին, արևելքից շուրջ 25 կմ երկարությամբ սահմանակից է Արցախի Հանրապետության Շուշիի շրջանին, հարավ-արևելքից շուրջ 56 կմ երկարությամբ սահմանակից է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանին, արևմուտքից շուրջ 170 կմ երկարությամբ սահմանակից է Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզին, հարավից շուրջ 37 կմ երկարությամբ սահմանակից է Իրանի Իսլամական Հանրապետության Արևելյան Ադրբեջան նահանգին[2]։

Շրջանի հյուսիսային կեսը լեռնային է, իսկ հարավային կեսը Արցախի, Բարգուշատի, Մեղրու լեռնաշղթաների նախալեռնային գոտին է, որտեղ բարձրությունների տարբերությունը համեմատաբար փոքր է։

Շրջանի մակերեսը 3377 կմ² է, բնակչությունը՝ 9.763 մարդ (2005 թվական[10])։ Կարևորագույն խնդիր է Քաշաթաղի վերաբնակեցումը և տնտեսության զարգացումը։ 2008 թվականի մարտի 28-ին Բերձոր քաղաքում կայացավ Քաշաթաղի զարգացմանը նվիրված համաժողով։

ՊատմությունԽմբագրել

Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն 1988-1994Խմբագրել

Բերձորի ազատագրումԽմբագրել

Կովսականի և Քաշունիքի ազատագրումԽմբագրել

Հայ-ադրբեջանական պատերազմ, 2020Խմբագրել

Վարչատարածքային բաժանում և բնակավայրերԽմբագրել

Քաշաթաղի շրջանը կազմված է քաղաքային և գյուղական համայնքներից[2][11]։ Ներկայում շրջանի բոլոր բնակավայրերը գտնվում են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո բացառությամբ Բերձոր քաղաքի, Ներքին Սուս և Աղավնո գյուղերի[12][13][14][15], որոնք գտնվում են 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից ստորագրված եռակողմ համաձայնագրով ձևավորված ու Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող այսպես կոչված Բերձորյան միջանցքի տարածքում։

Քաշաթաղի շրջանն ունի 54 համայնք, որոնք իրենց մեջ ներառում են 109 բնակավայրեր։ Դրանք են[2]՝

  1. Բերձոր համայնք՝ ներառում է Բերձոր քաղաքը, որը հանդիսանում է շրջանի վարչական կենտրոնը,
  2. Կովսական համայնք՝ ներառում է Կովսական քաղաքը, Դիցմայրի, Քարատակ գյուղերը,
  3. Որոտան համայնք՝ ներառում է Որոտան քաղաքը, Անդոկաբերդ, Բարկուշատ, Դողար, Վանանդ գյուղերը,
  4. Ալաշկերտ համայնք՝ ներառում է Ալաշկերտ գյուղը,
  5. Աղաձոր համայնք՝ ներառում է Աղաձոր գյուղը,
  6. Աղանուս համայնք՝ ներառում է Աղանուս, Ապարան, Մեղվաձոր գյուղերը,
  7. Աղավնատուն համայնք՝ ներառում է Աղավնատուն, Խաչգետիկ, Հարար գյուղերը,
  8. Աղավնո համայնք՝ ներառում է Աղավնո գյուղը,
  9. Այգեհովիտ համայնք՝ ներառում է Այգեհովիտ, Լճաշեն գյուղերը,
  10. Այգեկ համայնք՝ ներառում է Այգեկ գյուղը,
  11. Արախիշ համայնք՝ ներառում է Արախիշ, Աղբրաձոր, Գահանիստ, Հայթաղ, Մովսեսաշեն, Վազգենաշեն, Քարաբակ գյուղերը,
  12. Արծվաշեն համայնք՝ ներառում է Արծվաշեն, Մխանց գյուղերը,
  13. Արտաշավի համայնք՝ ներառում է Արտաշավի գյուղը,
  14. Գանձա համայնք՝ ներառում է Գանձա, Բազմատուս գյուղերը,
  15. Գետամեջ համայնք՝ ներառում է Գետամեջ գյուղը,
  16. Գետափ համայնք՝ ներառում է Գետափ գյուղը,
  17. Գողթանիկ համայնք՝ ներառում է Գողթանիկ գյուղը,
  18. Դրախտաձոր համայնք՝ ներառում է Դրախտաձոր, Անի գյուղերը,
  19. Լեռնահովիտ համայնք՝ ներառում է Լեռնահովիտ, Շրվական, Սպիտակաջուր գյուղերը,
  20. Երիցվանք համայնք՝ ներառում է Երիցվանք, Ամիրյան, Կրմեն, Երվանդակերտ գյուղերը,
  21. Իշխանաձոր համայնք՝ ներառում է Իշխանաձոր գյուղը,
  22. Ծաղկաբերդ համայնք՝ ներառում է Ծաղկաբերդ, Մարաթուկ գյուղերը,
  23. Ծիծեռնավանք համայնք՝ ներառում է Ծիծեռնավանք, Մելիքաշեն, Տանձուտ, Արահոծ գյուղերը,
  24. Ծոբաձոր համայնք՝ ներառում է Ծոբաձոր, Որդուակ գյուղերը,
  25. Կերեն համայնք՝ ներառում է Կերեն, Գրհամ, Սպիտակաշեն գյուղերը,
  26. Կումայրի համայնք՝ ներառում է Կումայրի, Շիրակ գյուղերը,
  27. Հակ համայնք՝ ներառում է Հակ գյուղը,
  28. Հակարի համայնք՝ ներառում է Հակարի գյուղը,
  29. Հայկազյան համայնք՝ ներառում է Հայկազյան, Ջանֆիդա, Սահառ, Դարբնոց գյուղերը,
  30. Հոչանց համայնք՝ ներառում է Հոչանց գյուղը,
  31. Ձորափ համայնք՝ ներառում է Ձորափ գյուղը,
  32. Ղազարապատ համայնք՝ ներառում է Ղազարապատ գյուղը,
  33. Մամարք համայնք՝ ներառում է Մամարք, Հալե գյուղերը,
  34. Մարտունաշեն համայնք՝ ներառում է Մարտունաշեն գյուղը,
  35. Միրիկ համայնք՝ ներառում է Միրիկ գյուղը,
  36. Մշենի համայնք՝ ներառում է Մշենի, Արվական գյուղերը,
  37. Մոշաթաղ համայնք՝ ներառում է Մոշաթաղ, Հերիկ, Բերդիկ գյուղերը,
  38. Մուշ համայնք՝ ներառում է Մուշ գյուղը,
  39. Նորաշենիկ համայնք՝ ներառում է Նորաշենիկ, Վարդուտ գյուղերը,
  40. Շալուա համայնք՝ ներառում է Շալուա, Հիմնաշեն, Վերին Շեն, Քարուտ գյուղերը,
  41. Սարատակ համայնք՝ ներառում է Սարատակ գյուղը,
  42. Սոնասար համայնք՝ ներառում է Սոնասար, Մարգիս գյուղերը,
  43. Սուս համայնք՝ ներառում է Սուս, Գիհուտ, Ներքին Սուս, Ուրմիա գյուղերը,
  44. Վակունիս համայնք՝ ներառում է Վակունիս, Խաչինտափ, Չորմանք, Շամք գյուղերը,
  45. Վաղազին համայնք՝ ներառում է Վաղազին, Մարտիրոս գյուղերը,
  46. Վան համայնք՝ ներառում է Վան գյուղը,
  47. Վարդաբաց համայնք՝ ներառում է Վարդաբաց, Քարոտան գյուղերը,
  48. Վուրգավան համայնք՝ ներառում է Վուրգավան գյուղը,
  49. Տիգրանավան համայնք՝ ներառում է Տիգրանավան գյուղը,
  50. Ուռեկան համայնք՝ ներառում է Ուռեկան գյուղը,
  51. Փակահան համայնք՝ ներառում է Փակահան գյուղը,
  52. Քաշունիք համայնք՝ ներառում է Քաշունիք, Մորաջուր, Վերին Քաշունիք գյուղերը,
  53. Քարեգահ համայնք՝ ներառում է Քարեգահ գյուղը։

ԲնակչությունԽմբագրել

Քաշաթաղի շրջանի բնակչության ազգային կազմը 2005 թվականի մարդահամարի տվյալներով[16].

Ժողովուրդ Քանակ,
մարդ
Մաս
ընդհ. բնակչ., %
հայեր 9724 99,60 %
ռուսներ 20 0,20 %
այլ 19 0,19 %
ընդամենը 9763 100,00 %

ՏնտեսությունԽմբագրել

Շրջանի բնակչությունը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ։

2009 թվականից Աղավնո գետի շրջանում իրականացվում է փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում։

2011 թվականի հունվարի 3-ին շրջանում բացվել Է «Սյունիք-1» նոր հիդրոէլեկտրակայանը` 2.4 ՄՎտ հզորությամբ[17]։ 2011 թվականի վերջին կառուցվել է նաև «Սյունիք-2» երկրորդ հէկը` 3.2 ՄՎտ հզորությամբ, և բացվել է 2012 թվականի մայիսի 18-ին[18]։ 2012 թվականին սկսվել Է «Սյունիք-3» հէկի շինարարությունը[19][20]։ Աղավնո գետի վրա նախատեսվում է կառուցել ընդհանուր առմամբ 6 հէկ[21]։

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Արցախի Հանրապետության բնակչության մարդահաշիվ
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Հակոբ Ղահրամանյան, Տեղեկատու Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ.։
  3. 3,0 3,1 Սամվել Կարապետյան, «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում», Երևան, 1999 (էլեկտրոնային տարբերակ)
  4. 4,0 4,1 "Война будет приостановлена: Пашинян сообщил о трудном для него решении".(ռուս.)
  5. "Заявление Президента Российской Федерации", (արխիվացված 10․05․2022թ․).(ռուս.)
  6. «Ես եմ հետ քաշվելու հրաման տվել, Վ. Հարությունյանն իրականացրել է այդ հրամանը. եթե այդ որոշումը չկայացվեր, ռազմական գործողություններ էին սկսելու. Փաշինյանը՝ Սյունիքի սահմաններից զորքերի հետքաշման մասին» հոդված tert.am կայքում, (արխիվացված 13․06․2022 թ․)։
  7. «Որոշումը կայացվել է՝ պատերազմից խուսափելու համար․ ես եմ հրամայել հետ քաշվել․ Նիկոլ Փաշինյան» հոդված aravot.am կայքում, (արխիվացված 13․06․2022 թ․)։
  8. «Փաշինյան. Ես եմ տվել զորքի հետքաշման հրամանը» հոդված azatutyun.am կայքում, (արխիվացված 13․06․2022 թ․)։
  9. «Ես եմ հետ քաշվելու հրաման տվել․ Սյունիքում տասնյակ կիլոմետրեր առաջ ենք եղել․ Փաշինյան» հոդված factor.am կայքում, (արխիվացված 13․06․2022 թ․)։
  10. Ազգային վիճակագրության Ծառայություն, 2005 թ. մարդահամարի արդյունքները
  11. «Արցախի Հանրապետության բնակավայրերի ցանկը հանրապետության Ազգային ժողովի կայքում (Արցախի Հանրապետության օրենքը երկրի վարչատարածքային բաժանման մասին, 25 մարտի 2005 թ., ք.Ստեփանակերտ, ՀՕ-178, ստորագրված նախագահ Ա․Ղուկասյանի կողմից)։»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին։ Վերցված է 2021 թ․ մարտի 14 
  12. Արցախի Հանրապետության այն բնակավայրերի ցանկը, որոնք գտնվում են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո /հրապարակված Արցախի Հանրապետության Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարության կողմից/, (արխիվացված 05․03․2021թ․
  13. «Հրապարակվել է Արցախի՝ Ադրբեջանի հսկողության տակ անցած համայնքների և բնակավայրերի ցանկը»։
  14. «Հրապարակվել է Արցախի՝ Ադրբեջանի հսկողության տակ անցած համայնքների և բնակավայրերի ցանկը», (արխիվացված
  15. «Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած՝ Արցախի համայնքների և բնակավայրերի ցանկը»։
  16. «Արցախի Հանրապետության բնակչության 2005 թվականի մարդահամարի ազգային կազմը»։ Population statistics of Eastern Europe & former USSR 
  17. «Արցախի Հանրապետության նախագահի պաշտոնական կայք»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-04-ին։ Վերցված է 2011-02-04 
  18. «Արցախում ավարտվել է «Սյունիք -2» հէկի շինարարությունը» 
  19. «Արցախը նախատեսում է բազմապատկել պղնձի արդյունահանումը և էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը» 
  20. Արցախը մտադիր է էլեկտրաէներգիա արտահանել
  21. Արցախում մինի հիդրոէլեկտրակայանները կառուցվում են մասնավոր ներդրողների հաշվին