Բացել գլխավոր ցանկը

Տուգանք (գերմ.՝ die Strafe), իրավախախտման համար օրինականացված պատիժ: Սովորաբար այն լինում է դրամական բռնագանձման տեսքով, որպես կանոն` հօգուտ պետության, որը նշանակվում է զանցանք կատարելու համար։ Տարբեր պետությունների օրենսդրության մեջ «տուգանք» տերմինին զուգահեռ օգտագործվում է նաև «դրամական բռնագանձում» տերմինը: Տուգանքը որպես պատժի տեսակ բնորոշ է իրավունքի մի քանի ոլորտների։

Տուգանքը որպես քրեական պատիժԽմբագրել

Տուգանքը լայնորեն կիրառվում է աշխարհի շատ երկրների քրեական իրավունքում: Սա տարածվածությամբ քրեական առաջին պատիժն է Անգլիայում, ԱՄՆ-ում և Ֆրանսիայում: Այն առաջին տեղում է գտնվում նաև գույքային պատիժների շարքում: Գերմանիայի օրենսդրությունը տուգանքն ընդունում է որպես երկրորդ հիմնական պատժատեսակ: Տուգանք պատժատեսակը այլ երկրներում նույնպես կիրառվում է[1]:

Որպես քրեական պատժի տեսակ՝ տուգանքը ունի բազմաթիվ առավելություններ: Դրանցից են օրինակ բանտարկվածների թվի նվազեցումը, թեթև հանցագործություններ կատարած անձանց և պրոֆեսիոնալ ու լուրջ հանցագործների հետ շփման բացառումը։ Պատժի այս տեսակի իրականացման համար չեն պահանջվում խոշոր ծախսեր (հատուկ գործադիր մարմիններ ստեղծելու անհրաժեշտություն չկա), պետական բյուջեն ստանում է մեծ եկամուտներ։ Նշանակված պատիժը տալիս է անհատականացնելու հնարավորություն՝ կախված հանցագործություն կատարած անձի հնարավորությունից, ինչպես նաև տալիս է օրինապահ վարքը խթանող միջոցների կիրառման հնարավորություն (օրինապահ վարքագծի դեպքում անձը ստանում է վճարումը հետաձգելու և այն տարաժամկետ կատարելու հնարավորություն, նաև որոշ դեպքերում տուգանքի չափը նվազեցվում է)[1]:

Տուգանքը կարող է կիրառվել որպես ինքնուրույն պատժատեսակ։ Արարքների ցանկը, որոնք կարող են պատժվել մեկ տուգանքով՝ առանց այլ միջոցների կիրառման, որպես կանոն բավականին տարածված  են: Ֆրանսիայում նման արարքներ են համարվում անզգուշությամբ մահ պատճառելը, դիտավորյալ բռնի գործողությունները, որոնք հանգեցրել են տուժողի խեղմանը կամ քրոնիկ հիվանդությանը, բռնաբարությանը չվերաբերող սեռական ագրեսիան, թմրանյութերի ապօրինի շրջանառությունը, մարդուն վտանգի մեջ թողնելը և այլն[1]:

Բացի այդ՝ տուգանքը կարող է սահմանվել ավելի քիչ խստությամբ պատիժը փոխարինելու կարգով կամ պատժի այլ տեսակների հետ միաժամանակ փոխարինելու կարգով: Այսպես, ԱՄՆ-ում տուգանքը մեծամասամբ զուգակցվում է ազատազրկման կամ պրոբացիայի տեսքով պատժի նշանակման հետ[1]:

Վերջին ժամանակներս իրավակիրառ մարմինների պրակտիկայում կիրառվում են տուգանքի նոր տեսակներ, օրինակ՝ շատ երկրներում սահմանվում են տուգանային օրեր (որոշ ժամանակահատվածում պետական բյուջե որոշակի դրամական գումարների կանոնավոր մուտքագրում)[1]:

Գերմանիայում գործում է գույքային տուգանքներ նշանակելու պրակտիկա, որը տեղի է ունենում պետության եկամուտների միանվագ վճարմամբ, որի չափը որոշվում է հանցագործի գույքային ունեցվածքի ընդհանուր արժեքի որոշակի բաժնեմասին համապատասխան[1]: Նշվում է, որ նման տուգանքներն ըստ էության իրենցից ներկայացնում են առգրավման գործառույթ, որը ենթադրաբար ստացվել է հանցավոր ճանապարհով, ինչն էլ նրանց ավելի է մոտեցնում գույքի բռնագրավմանը[2]:

Տուգանքի չափը որոշում է դատարանը՝ հաշվի առնելով դատապարտյալի գույքային վիճակը և ըստ դրա պարտավորվում է հանցագործին չենթարկել ֆինանսական ծանրաբեռնվածության: Օրենսդրությունը բավականին հաճախ նախատեսում է տուգանքների վճարման հետ կապված արտոնությունների տրամադրման հնարավորություն, օրինակ՝ վճարումների տարաժամկետ վճարում, տուգանքների մի մասի վճարումից ազատում, որն էլ կապված է անձի բարյացակամ վարքագծի հետ և այլն[1]:

Այն դեպքում, երբ տուգանքը չի վճարվում հանցագործություն կատարած անձի կողմից, որպես կանոն, այն փոխարինվում է պատժով, որը կապված է ազատազրկման հետ[1]:

Տուգանքը հայկական իրավունքումԽմբագրել

Տուգանքը ՀՀ Քրեական օրենսգրքումԽմբագրել

  1. Տուգանքը դրամական տուժանք է, որը նշանակվում է ոչ մեծ և միջին ծանրության հանցանքների համար սույն օրենսգրքի Հատուկ մասով նախատեսված դեպքերում և սույն օրենսգրքով նախատեսված սահմաններում՝ պատիժ նշանակելու պահին Հայաստանի Հանրապետությունում օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի (այսուհետ՝ նվազագույն աշխատավարձ) երեսնապատիկից երեքհազարապատիկի չափով։

2. Տուգանքի չափը դատարանը որոշում է՝ հաշվի առնելով կատարված հանցագործության ծանրությունը և դատապարտվողի գույքային դրությունը։

3. Եթե դատապարտվողն ի վիճակի չէ անհապաղ և ամբողջությամբ վճարելու նշանակված տուգանքը, ապա դատարանը նրա համար վճարման ժամկետ է սահմանում առավելագույնը մեկ տարի ժամկետով կամ թույլատրում է տուգանքը մաս առ մաս վճարել նույն ժամկետում։ Այդ դեպքում սահմանվում է տուգանքի վճարման ժամանակացույց, և որոշվում է յուրաքանչյուր անգամ վճարման ենթակա գումարի չափը։ Նշված արտոնությունը դատարանի որոշմամբ ուժը կորցնում է, եթե դատապարտյալը խախտում է տուգանքի վճարման ժամանակացույցով սահմանված պարտավորությունների կատարումը։ Դատապարտյալի կողմից տուգանքի վճարման ժամանակացույցով սահմանված պարտավորությունների կատարումը խախտելու դեպքում տուգանքը կամ տուգանքի չվճարված մասը փոխարինվում է հանրային աշխատանքներով` սույն հոդվածի չորրորդ մասով սահմանված կարգով:

4. Տուգանքը վճարելու անհնարինության դեպքում դատարանը տուգանքը կամ տուգանքի չվճարված մասը փոխարինում է հանրային աշխատանքներով` հանրային աշխատանքների հինգ ժամը նվազագույն աշխատավարձի դիմաց: Եթե տուգանքը կամ տուգանքի չվճարված մասը հանրային աշխատանքներով փոխարինելու համար կատարված հաշվարկի արդյունքում ստացվում է պակաս, քան երկու հարյուր յոթանասուն ժամը, ապա նշանակվում է երկու հարյուր յոթանասուն ժամ, իսկ եթե այն գերազանցում է երկու հազար երկու հարյուր ժամը, ապա նշանակվում է երկու հազար երկու հարյուր ժամ[3]:

(51-րդ հոդվածը խմբ. 01.06.06 ՀՕ-119-Ն, փոփ. 10.06.09 ՀՕ-149-Ն)

 

Ուղղիչ աշխատանքներ առանց ազատազրկմանԽմբագրել

Անաշխատունակ ճանաչված անձանց նկատմամբ դատարանը կարող է ուղղիչ աշխատանքները փոխարինել տուգանքով` հաշվելով մեկ ամսվա ուղղիչ աշխատանքների դիմաց հարյուր դրամ տուգանք, ոչ շահադիտական հանցագործությունների համար ևս կատարվում է նույն հաշվարկը, սակայն այս դեպքում հինգ հարյուր դրամից ոչ ավելի գումարով կամ պատճառված վնասը հարթելու պարտականություն դնելով[4]:

Վարչական տուգանքԽմբագրել

Հարկային մարմնի կողմից քննվող վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ հարուցված գործերով, որպես պատասխանատվության միջոց, կիրավում է տուգանք: Խախտողի կողմից տուգանքը պետք է վճարվի տուգանք նշանակելու մասին որոշումը նրան հանձնելու օրվանից հետո 15 օրվա ընթացքում: Հնարավոր է նաև բողոքարկել տուգանք վճարելու մասին որոշումը:

Վարչական տուգանքը նշված ժամկետում չվճարելու դեպքում տուգանք նշանակելու մասին որոշումն իրականացվում է քաղաքացիական դատավարության նախատեսված կարգով[5]:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Архипенко, Т. В. Уголовное наказание в виде штрафа в законодательстве зарубежных стран // Российский следователь. — 2008. — № 21.
  2. Липатов, Д. В. Штраф как вид уголовного наказания в законодательстве зарубежных стран // Международное публичное и частное право. — 2006. — № 2.
  3. https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=69646
  4. https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=5
  5. http://www.petekamutner.am/Content.aspx?itn=tsLBRAdministrativeResponsibility