Բացել գլխավոր ցանկը

Սինուսիտ (լատիներեն՝ ռինոսինուսիտ կամ սինուսիտ), քթի հարակից խոռոչների լորձաթաղանթի բորբոքում[4][5]: Ընդհանուր սիմպտոմներն են քթի լորձաթաղանթի հաստացումը, քթի փակվածությունը և դիմային ցավը[4][5]։ Այլ նշաններից կարող են լինել տենդ, գլխացավ, թուլության զգացողություն, կոկորդի ցավ և հազ[6][7]: Հազը ուժգնանում է գիշերային ժամերին[7]: Լուրջ բարդություններ հազվադեպ են նկատվում[7]: Սինուսիտը համարվում է սուր, եթե տևում է 4 շաբաթից քիչ, և քրոնիկ, եթե տևում է 12 շաբաթից երկար։

Սինուսիտ
Maxilar sinusites.jpg
Տեսակհիվանդություն[1]
Ենթադասparanasal sinus disease?[1] և բորբոքային հիվանդություն[2]
Բուն պատճառC128411[3] և C35024[2]
Բժշկական մասնագիտությունընտանեկան բժշկություն
Հիվանդությունների բազա12136
MedlinePlus000647
eMedicine232670
MeSHIDD012852 և D012852
Disease OntologyDOID:0050127 և DOID:0050127
NCI ThesaurusC128411[3] և C35024[2]
Sinusitis Վիքիպահեստում

Հայմորիտ կարող է առաջանալ ինֆեկցիայի, ալերգիայի, օդի աղտոտվածության, կամ էլ քթի կառուցվածքային խնդիրների պատճառով[6]: Ամենահաճախը առաջանում է վիրուսային ինֆեկցիայի պատճառով[6]: Բակտերիալ ինֆեկցիա կարող է առաջանալ, եթե սիմպտոմները ձգվում են ավելի քան տասը օր կամ էլ հիվանդն սկսում է նորից վատ զգալ վիճակի բարելավումից հետո[4]: Հիվանդության ռեցիդիվներ առավել հաճախ լինում են այն մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն ասթմա, կիստոզ ֆիբրոզ և թույլ իմունային համակարգ[4]: Ռենտգեն հետազոտությունը պարտադիր չէ, բացառությամբ բարդությունների կասկածի դեպքում[4]: Քրոնիկ ձևի հաստատման համար խորհուրդ է տրվում անցկացնել ուղղակի վիզուալիզացիա կամ համակարգչային տոմոգրաֆիա[4]:

Հիվանդության որոշ ձևեր կարելի է կանխարգելել` պահպանելով հիգիենայի կանոնները (օրինակ՝ ձեռքերը անընդհատ լվանալով), ծխախոտի դեմ պայքարելով և իմունիզացիայով[6]: Հիվանդության ախտանիշների թեթևացմանը նպաստում են Նապրոքսենը (ցավազրկող), քթային ստերոիդները, քթային լվացումները[4][8]: Սուր հայմորիտի դեպքում նախնական բուժման համար խորհուրդ է տրվում ընտրել սպասողական վիճակ[4]: Եթե 7-10 օրվա ընթացքում ախտանշանները չեն անցնում, ապա կարող ենք օգտագործել անտիբիոտիկոթերապիա[4]: Առաջին օգտագործման անտիբիոտիկներն են ամոքսիցիլինը կամ ամոքսիցիլին/կլավուլանատը[4]: Վիրահատական բուժումը երբեմն օգտագործվում է հիվանդության քրոնիկ ձևերի ժամանակ[9]:

Սինուսիտը հաճախ հանդիպող հիվանդություն է[4]: Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում ամեն տարի այս հիվանդությունով հիվանդացությունը կազմում է 10-30 տոկոս[4][10]: Կանայք ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան տղամարդիկ[11]: Քրոնիկ սինուսիտով հիվանդացությունը կազմում է 12.5 տոկոս[12]: Միացյալ նահանգներում սինուսիտի բուժման համար ծախսվում է ավելի քան 11 միլիարդ դոլար[4]: Վիրուսային սինուսիտի դեպքում անիտիբիոտիկոթերապիան անարդյունավետ է[4]։

ԴասակարգումԽմբագրել

 
Սինուսիտի պատկեր

Սինուսիտը (կամ ռինոսինուսիտը) սահմանվում է որպես հարքթային ծոցերի լորձաթաղանթի բորբոքում և ունի հետևյալ դասակարգումը[13]

Բնույթով՝

  • Սուր՝ 750 374 ախտորոշում տարվա ընթացքում[14]:
  • Խրոնիկ 1 863 757 ախտորոշում տարվա ընթացքում[15]:

Ձևով՝

  • Էքսուդատիվ
Շճային
Կատառալ
Թարախային
  • Արդյունավետ
Միջպատային հիպերպլաստիկ
Պոլիպային

Ըստ պատճառական գործոնի՝

  • Վնասվածքային
  • Վիրուսային
  • Մանրէային,
  • Սնկային
  • Խառը
  • Ալերգիկ[16]
  • Դեղորայքային
  • Սեպտիկ և ասեպտիկ

Ըստ ընթացքի՝

  • Սուր սինուսիտ - Ինֆեկցիա է, որը կարող է տևել մինչև չորս շաբաթ և կարող է ընթանալ թեթև և ծանր ձևերով։ Որոշ դեպքերում հիվանդությունը տևում է մինչև 12 շաբաթ[4]։
  • Կրկնվող սուր սինուսիտ – Մեկ տարվա ընթացքում մի քանի անգամ կրկնվող սուր սինուսիտ։
  • Ենթասուր սինուսիտ – Ինֆեկցիա, որը տևում է 4-12 շաբաթ, համարվում է միջանկյալ ձև սուր և քրոնիկ ձևի միջև։
  • Քրոնիկ սինուսիտ – Երբ հիվանդության ախտանշանները պահպանվում են ավելի քան 12 շաբաթ[4]
  • Քրոնիկ սինուսիտի սրացում – Այս դեպքում քրոնիկ սինուսիտի ախտանշանները սրվում են, բայց բուժումից հետո վերադառնում են նախկին վիճակին։

Մեծահասակների մոտավորապես 90 տոկոսն իրենց կյանքի ընթացքում հիվանդանում են սինուսիտի որևէ ձևով[17]։

Նշաններ և ախտանշաններԽմբագրել

Գլխացավը, դիմային ցավը, և բութ ճնշման զգացողությունը, առկա է սուր և խրոնիկ սինուսիտների դեպքում։ Ցավը սովորաբար արտահայտվում է սինուսների շրջանում և ավելի է սաստկանում, երբ հիվանդը գլուխը կախում է ներքև։ Ցավը հաճախ սկսվում է գլխի մի կողմում և հետո դառնում երկկողմանի։ Սուր սինուսիտը երբեմն ուղեկցվում է քթային արտադրությամբ, որը սովորաբար կանաչ գույնի է, կարող է լինել թարախային կամ արյունային[18]: Հաճախ տեղայնացված գլխացավը կամ ատամնացավը հենց այն ախտանիշներն են, որոնցով տարբերակում են սինուսիտի հետ կապված ցավը գլխացավերի այլ տեսակներից, ինչպիսիք են միգրենը կամ լարվածության գլխացավերը։ Սինուսիտի և ատամնացավի տարբերակման միջոց է նաև գլուխը թեքելիս ցավի ուժգնացումը և վալսալվայի փորձը[19]:

Հնարավոր է ակնակապճի ինֆեկցում, որը կարող է ուղեկցվել տեսողության կորստով, տենդով և հիվանդության ծանրացմամբ։ Մյուս հնարավոր բարդությունն է ճակատոսկրերի և այլ դիմային ոսկրերի ինֆեկցումը (օստեոմիելիտ)` Փոթսի փքված ուռուցքը[20]:

Սինուսները կարող են բորբոքվել միջին ականջից քթային անցուղիների միջոցով։ Սա կարող է արտահայտվել գլխապտույտով, «սեղմված կամ ծանր գլխով» կամ էլ գլխի վիբրացիոն զգացողությամբ։ Հետգրիպային արտահոսքը նույնպես խրոնիկ ռինոսինուսիտի ախտանիշ է։

Հալիտոզը (բերանից վատ հոտը) հաճախ խրոնիկ ռինոսինուսիտի նշան է։ Սակայն շնչառական անալիզների ոսկե ստանդարտը կիրառելի չէ։ Տեսականորեն կան մի քանի մեխանիզմներ, որոնք օբյեկտիվորեն և սուբյեկտիվորեն ընդգրկում են հալիտոզը[19]:

2004 թվականին գիտնականները առաջարկել են սինուսային գլխացավերի 90 տոկոսը դիտարկել որպես միգրենի դրսևորում[21][22]: Տարբերակելը դժվար է այն պատճառով, որ միգրենը ընդգրկում է եռվորյակ նյարդը, որը նյարդավորում է 2 սինուսների շրջանը և ուղեղը շրջապատող թաղանթները։ Որպես արդյունք դժվար է ճիշտ տարբերակել, թե որ կողմից է ցավը ծագում։ Միգրենով հիվանդ մարդիկ, որպես կանոն, չեն ունենում քթի լորձաթաղանթի հաստացում, որը բնորոշ է սինուսային ինֆեկցիային։

ՏեղակայումԽմբագրել

Գոյություն ունեն 4 զույգ հարքթային խոռոչներ՝ ճակատային, էթմոիդալ, վերին ծնոտային և սֆենոիդալ։ Էթմոիդալ խոռոչները բաժանվում են առաջային և հետին խոռոչների, որոնց բաժանարար սահմանն է միջին քթային խեցու բազալ թաղանթը։ Սինուսիտները դասակարգվում են ըստ խոռոչների տեղակայման։

  • Վերին ծնոտային-Կարող է առաջացնել ցավ կամ ճնշման զգացողություն վերին ծնոտի շրջանում, ատամնացավ, գլխացավ[19]:
  • Ճակատային- առաջացնում է ցավ կամ ճնշման զգացողություն ճակատային խոռոչների շրջանում (տեղայնացված է աչքի շուրջ), գլխացավ, մասնավորապես` ճակատային շրջանում։
  • Էթմոիդալ- առաջացնում է ցավ կամ ճնշման զգացողություն աչքերի շուրջ/միջև, քթի ստորին շրջանում և գլխացավ[23]:
  • Սֆենոիդալ-առաջացնում է ցավ կամ ճնշման զգացողություն աչքերի միջև, բայց ավելի հաճախ զգացվում է գլխի գագաթային շրջանում, պտկաձև ելունի շրջանում կամ էլ գլխի հետին հատվածում[23]:

ԲարդություններԽմբագրել

Աստիճան Նկարագրություն
I Ենթալորձաթաղանթային այտուց
II Ակնային այտուց
III Ենթոսկրային այտուց
IV Ակնային աբսցես
V Կավերնոզ ծոցի սեպտիկ թրոմբոզ

Գլխի շրջանում սինուսիտները առաջացնում են շատ վտանգավոր բարդություններ` մասնավորապես ընդգրկելով ճակատային և ֆրոնտալ խոռոչները, որտեղից անաէրոբ բակտերիաները արյունատար անոթների կամ ոսկրերի միջոցով ներթափանցում են գլխուղեղ ՝ առաջացնելով վերջինիս ինֆեկցում։ Որպես արդյունք առաջանում է աբսցես, մենինգիտ և կյանքին վտանգ սպառնացող այլ բարդություններ։ Ծայրահեղ դեպքերում հիվանդի մոտ կարող են արտահայտվել մեղմ անձնային փոփոխություններ, գլխացավ, գիտակցության ու տեսողության խանգարում, կոմա և մահ։

Ինֆեկցիան սինուսներից կարող է տարածվել երակային բերանակցումների միջոցով կամ էլ ուղղակիորեն տարածվել փակ կառուցվածքներով։ Ակնային բարդություններն ըստ Չանդլերի սանդղակի դասակարգվում են 5 աստիճանի` ըստ հիվանդության ուժգնության (տե՛ս աղյուսակը)[24]: Ինֆեկցիան տարածվելով ակնախոռոչ՝ կարող է առաջացնել հարակնային այտուց, ենթոսկրային աբսցես, ակնային այտուց և աբսցես։ Ակնային այտուցը կարող է բարդանալ սուր էթմոիդիտով, եթե առաջային և հետին էթմոիդալ երակներից ինֆեկցիան տարածվում է էթմոիդալ լաբիրինթի կողմնային կամ ակնային մասով։ Սինուսիտը կարող է տարածվել կենտրոնական նյարդային համակարգ՝ առաջացնելով կավերնոզ ծոցի թրոմբոզ, ռետրոգրադ մենինգիտ, էպիդուրալ, սուբդուրալ և ուղեղի աբսցես[25]: Ակնային ախտանշանները հաճախ նախորդում են ներգանգային ինֆեկցիային։ Այլ բարդություններից են սինոբրոնխիտը, վերին ծնոտի օստեոմիելիտը և ճակատային ոսկրի օստեոմիելիտը[26][27][28][29]: Ճակատային ոսկրի օստեոմիելիտը հաճախ առաջանում է թրոմբոֆլեբիտի քայքայումից։

Այս բարդությունների ախտորոշմանն օգնում է տեղայնացված բութ ցավը, հաստատվում է ԿՏ-ով և միջուկային իզոտոպիկ սքանավորմամբ։ Ամենահաճախ հանդիպող պատճառային միկրոբներն են անաէրոբ բակտերիաները և ոսկեգույն Ստաֆիլոկոկը։ Բուժումն ընդգրկում է վիրաբուժական միջամտությունը և անտիբիոտիկոթերապիան։ Երկարատև ներերակային հակամիկրոբային թերապիայից հետո հազվադեպ է կատարվում վիրաբուժական միջամտություն[30]: Հակաբիոտիկները պետք է նշանակվեն 6 շաբաթ ժամկետով։ Խորհուրդ է տրվում կատարել հիվանդի շարունակական մոնիթորինգ՝ խուսափելու համար ներգանգային բարդություններից։

ՊատճառներԽմբագրել

Վերին ծնոտային սինուսիտները կարող են լինել ատամնային ծագման (օդոնտոգեն սինուսիտ)[31], կազմում են մեծ տոկոս (բոլոր դեպքերի 20 տոկոսը)[32], խոռոչի հատակի և ատամների մոտակայքում։ Սովորաբար օդոնտոգեն սինուսիտի պատճառն է վերին ծնոտի հետին ատամների պերիապիկալ կամ պերիոդոնտալ ինֆեկցիան, որը տարածվում է վերին ծնոտային ծոց ոսկրի քայքայման միջոցով։ Եթե օդոնտոգեն ինֆեկցիան տարածվում է վերին ծնոտային ծոց, ապա հնարավոր է ինֆեկցիայի տարածումը աչք և էթմոիդալ խոռոչ[32]:

Քրոնիկ սինուսիտ կարող է առաջանալ անուղղակի ձևով եվստախյան փողի միջոցով, որը կապում է կոկորդը և սինուսային ծոցերը։ Այլ հիվանդություններ, ինչպիսիք են օրինակ կիստոզ ֆիբրոման և գրանուլեմատոզ պոլիանգիտիսը, ևս կարող են քրոնիկ սինուսիտի պատճառ հանդիսանալ։

Սուր սինուսիտԽմբագրել

Սուր սինուսիտին սովորաբար նախորդում է վերին շնչառական ուղիների ինֆեկցիան, գլխավորապես վիրուսային ծագման, ամենահաճախ հանդիպող վիրուսներն են ռինովիրուսը, կորոնավիրուսը և գրիպի վիրուսը, ինչպես նաև ադենովիրուսը, մարդու պարագրիպի վիրուսը, մարդու ռեսպիրատոր սինցիտիալ վիրուսը և էնտերովիրուսների որոշ տեսակներ և մետապնևմովիրուսը։ Բակտերիալ ծագման ինֆեկցիայի դեպքում առավել հաճախ հանդիպող հարուցիչներն են Ստրեպտոկոկային պնևմոնիան, Հեմոֆիլուս ինֆլյուենցիան և Մորաքսելլա կատարալիսը[33]: Մինչ օրս բակտերիալ ինֆեկցիայի ամենատարածված հարուցիչ է Հեմոֆիլուս ինֆլյուենցիան։ B տիպի Հ․ ինֆլյուենցիայի նկատմամբ վակցինացիան արդյունավետ է և այժմ կլինիկական պրակտիկայում գլխավորապես հանդիպում է ոչ տիպիկ Հ․ ինֆլյուենցիայի տեսակը: Այլ բակտերիալ հարուցիչներից հանդիպում է Ստաֆիլոկոկուս աուրեուսը և ստրեպտոկոկային այլ ձևեր, անաէրոբ բակտերիաներ, հազվադեպ հանդիպում է նաև գրամ բացասական բակտերիաներ։ Վիրուսային սինուսիտը տևում է 7-10 օր[33], մինչդեռ բակտերիալ ծագման սինուսիտը ավելի կայուն է։ Վիրուսային սինուսիտների մոտավորապես 0,5-2 տոկոսը բակտերիալ սինուսիտի արդյունք է։

Սուր սինուսիտը կարող է լինել նաև անկային ինվազիայի արդյունք: Այս ինֆեկցիաները տիպիկ են այն հիվանդների մոտ, ովքեր ունեն շաքարային դիաբետ կամ իմուն անբավարարություն (ՄԻԱՎ վարակ)։ Առաջին տիպի շաքարային դիաբետի դեպքում կետոացիդոզը կարող է ասոցացվել սինուսիտի հետ լորձաթաղանթի միկոզի շնորհիվ[34]:

Քիմիական գրգռիչները նույնպես կարող են առաջացնել սինուսիտ, մասնավորապես ծխախոտի ծուխը և քլորիդները[35]: Հազվադեպ դա կարող է առաջանալ ատամի վարակման հետևանքով[33]:

Քրոնիկ սինուսիտԽմբագրել

Որպես կանոն քրոնիկ սինուսիտը ձգվում է ավելի քան 12 շաբաթ և կարող է առաջանալ տարբեր հիվանդությունների պատճառով, որոնց դեպքում սինուսների բորբոքումը ընդհանուր սիմպտոմներից մեկն է։ Քրոնիկ սինուսիտը ունի հետևյալ նախանշանները. քթային փակվածություն, դիմային ցավ, գլխացավ, գիշերային հազ, ասթմային ուղեկցող սիմպտոմ, ընդհանուր հոգնածություն, կանաչ կամ դեղին արտադրության առկայություն, առաջ թեքվելիս դեմքի շրջանում ծանրության և սեղմվածության զգացողություն, գլխապտույտ, ատամների ցավ և/կամ վատ շնչառություն[13]: Հաճախ քրոնիկ սինուսիտին կարող է ուղեկցել անօսմիան, խանգարելով հոտառությանը[13]: Հիվանդության սկզբնական շրջանում սուր կամ քրոնիկ վերինծնոտային սինուսիտը ասոցացված է ատամնային ինֆեկցիայի հետ։ Լուսավախությունը և տեսողության խանգարումը բնորոշ չէ քրոնիկ սինուսիտին։

Քրոնիկ սինուսիտը դասակարգվում է պոլիպային և ոչ պոլիպային ձևերի։ Պոլիպների առկայության դեպքում հիվանդությունը կոչվում է քրոնիկ հիպերպլաստիկ սինուսիտ, սիմպտոմները շատ աղքատ են [33], կարող է ընդգրկել ալերգիա, բնապահպանական այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են փոշին կամ աղտոտվածությունը, բակտերիալ վարակը կամ սնկային ախտահարումը։

Քրոնիկ ռինոսինուսիտը բազմագործոնային բորբոքային հիվանդություն է, ավելի շատ արտահայտվում է որպես կայուն բակտերիալ վարակ[33]: Բժշկական վերահսկողությունը հիմա կենտրոնացած է ավելի շատ հիվանդության կանխարգելմամբ։ Քրոնիկ ռինոսինուսիտի բոլոր ձևերը ասոցացված են վատ սինուսային դրենաժի և երկրորդային բակտերիալ վարակի հետ։ Խիստ անհատական դեպքերում պահանջվում է կատարել պարբերական անտիբիոտիկոթերապիա՝ կանխելու քրոնիկ ռինոսինուսիտի սրացումը։

Քրոնիկ ռինոսինուսիտի դեպքում հայտնաբերվում է աէրոբ և անաէրոբ միկրոֆլորայի կոմբինացիա։ Առանձնացվում է նաև Ստաֆիլոկոկուս աուրեուս, կոագուլազա բացասական Ստաֆիլոկոկը և Գրամ բացասական աղիքային ձևերը։

Փորձերը ցույց են տալիս ,որ առավել շատացել են քրոնիկ ռինոսինուսիտի ենթատիպերը։ Էոզինոֆիլների առկայությունը քթի խոռոչի և հարքթային ծոցերի լորձաթաղանթում նկատվում է շատ հիվանդների մոտ, այս երևույթը կոչվում է լորձաթաղանթի էոզինոֆիլային լորձաթաղանթային ռինոսինուսիտ։ Վերոնշյալ հիվանդության դեպքում նկատվում է ալերգիկ ռեակցիա, որը հաճախ պատճառաբանված չէ, ինչի արդյունքում ենթադասակարգում են ալերգիկ և ոչ ալերգիկ ձևերի[36]:

Վերջերս քննարկվում է քրոնիկ ռինոսինուսիտի զարգացման մեջ սնկերի դերը[37]: Քննարկումները վերջնական արդյունքի չեն բերել։ Հակասնկային բուժումն ունեցել է խառը արդյունք։

Կան տեսակետներ, որ սինուսիտ առաջացնում են հիվանդությունների մի խումբ, որոնք կապված են շնչառական ուղիների և ավելի հաճախ կապված են ասթմայի հետ[38][39]: Սինուսիտների բոլոր տեսակներն արդյունքն են կամ մասն են կազմում ընդհանուր շնչառական բորբոքային հիվանդությունների, հետևաբար այնպիսի սիմպտոմները, ինչպիսիք հազն է, ասոցացված է վերջինիս հետ։

Ծխող և պասիվ ծխող հիվանդների մոտ հիվանդությունը ասոցացված է[12]:

ԱխտաֆիզիոլոգիաԽմբագրել

Կա հիպոթեզ, որ շատ անտիբոտիկակայուն քրոնիկ սինուսիտների առաջացման անմիջական պատճառը առաջին հերթին միջավայրում առկա իրար սոսնձված բակտերիալ շտամներն են (բիոֆիլմեր)[40][41][42]։ Ավելի կոնկրետ բիոֆիլմերը դրանք արտաբջջային մատրիքսի և տարբեր տեսակի իրարից կախված մանրէների համախումբ են՝ «համայնք», որոնցից շատերին ստանդարտ լաբորատոր հետազոտման մեթոդներով դժվար է առանձնացնել[43]։ Այսպիսի «համայնքի» մեջ գտնվող բակտերիաները 1000 անգամ ավելի կայուն են անտիբիոտիկների նկատմամբ քան նրանց ազատ ձևերը։ Քրոնիկ սինուսիտով հիվանդների մոտ կատարված վիրահատությանների վերջին տարիներին ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին որ, հիվանդների 75 տոկոսի լորձաթաղանթում առկա են այս բիոֆիլմերը[44]։

ԱխտորոշումԽմբագրել

ՍուրԽմբագրել

Առողջապահության ոլորտի մասնագետները տարբերակում են բակտերիալ և վիրուսային սինուսիտներն ըստ հիվանդության ժամանակի[4]: Եթե հիվանդի մոտ սինուսիտը տևում է 10 օրից ոչ ավել և առանց ախտանշանների խորացման, ապա ենթադրվում է, որ գործ ունենք վիրուսային սինուսիտի հետ[4]: Երբ ախտանիշները պահպանվում են 10 օրից ավել, ապա սինուսիտը բակտերիալ ծագման է[45]: Խորհուրդ չի տրվում կատարել ռենտգեն, ԿՏ և ՄՌՏ` բացառությամբ բարդությունների զարգացման դեպքում[45]: Սինուսիտի ժամանակ ցավը երբեմն կապված է լինում պուլպիտի հետ (ատամնացավ) և հակառակը։ Դասական դեպքերում գլուխը կախելիս ցավի ուժգնացմամբ տարբերակում ենք սինուսիտը պուլպիտից:

ՔրոնիկԽմբագրել

Եթե սինուսիտը տևում է 12 շաբաթ և ավելի երկար, ապա խորհուրդ է տրվում կատարել ԿՏ[45]։ ԿՏ սքանավորման վրա սուր սինուսիտի ռենտգենթափանցելիությունը կազմում է 10-25 միավոր ըստ Հաունսֆիլդի սանդղակի, մինչդեռ քրոնիկ ձևի դեպքում ավելի հաստացած է պատկերը, 30-60 միավոր ռենտգենթափանցելիությամբ[46]։

Կլինիկական սիմպտոմները և քթային էնդոսկոպիան նույնպես օգնում են ճիշտ ախտորոշման հարցում[33]։ Օգտագործվում է նաև հյուսվածքների հիստոլոգիական հետազոտությունը և բակտերիաների ցանքսը[47]։ Ալերգիկ սնկային սինուսիտը հաճախ դիտվում է ասթմայով և քթային պոլիպներով հիվանդների մոտ։ Հազվադեպ կատարում են սինուսոսկոպիա։

Քթային էնդոսկոպիան կատարում են ճկուն օպտիկամանրաթելային խողովակով, լույսի և կամերայի օգնությամբ զննելով քթային ուղիները և սինուսները։ Սա կատարվում է ընդհանուր անզգայացման ներքո, որը տանում է հավելյալ 5-10 րոպե։

ԲուժումԽմբագրել

Բուժում[48][49]
Բուժում Ցուցումներ Հիմնավորում
Ժամանակ Վիրուսային և որոշ բակտերիալ սինուսիտներ [48] Սինուսիտները սովորաբար վիրուսային ծագում ունեն, չեն բուժվում անտիբիոտիկներով
Անտիբիոտիկներ Բակտերիալ սինուսիտ [48] Ուժեղ ցավով, մաշկային ինֆեկցիայով ուղեկցվող դեպքեր կամ բակտերիաներով հարուցված երկարատև դեպքեր
Քթային իրիգացիաներ Քթային փակվածություն Կարող են բացել շնչուղիները
Հեղուկների ընդունում Խիտ լորձի առկայություն Լորձաթաղանթի հիդրատացիա[48]
Հակահիստամինային պրեպարատներ Ալերգիայի հետ կապված Տիպիկ սինուսիտի ժամանակ հակահիստամինային դեղեր չեն նշանակում. այս բուժումը մեծամասամբ չի օգտագործվում [48]
Քթային սփրեյներ Որպես ժամանակավոր բուժում Կան նախնական տվյալներ, որ սա թեթևացնում է ախտանշանները[8]: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել 3 օրից ոչ երկար[48]

Շատ հաճախ որպես բուժում խորհուրդ է տրվում անցնել հանգիստ վիճակի և խմել շատ հեղուկ[50]: Հիմնական դեպքերում խորհուրդ չի տրվում օգտագործել անտիբիոտիկներ[50][51]:

Ցածր ջերմաստիճան ունեցող գոլորշիով ցնցուղը կամ ողողումը կարող է թեթևացնել սիմպտոմները[50][52]: Ապացուցված է սուր սինուսիտի ժամանակ քթային ողողումների արդյունավետությունը[8]: Օքսիմեթազոլին պարունակող փչովի քթային սփրեյները պաշտպանում են լորձաթաղանթի մակերեսը, սակայն խորհուրդ չի տրվում երկարատև օգտագործման համար։ Երկարատև օգտագործումը հանգեցնում է հետադարձ սինուսիտի զարգացմանը[53]: Հայտնի չէ, թե արդյոք քթային ողողումները, հակահիստամինային դեղամիջոցները և սփրեյները օգնում են սուր սինուսիտով հիվանդ երեխաներին[54]:

ԱնտիբիոտիկներԽմբագրել

Սինուսիտների շատ դեպքեր վիրուսային ծագման են և բուժվում են առանց անտիբիոտիկների[33]: Սակայն եթե սիմպտոմները չեն անցնում 10 օրվա ընթացքում, ապա առաջին հերթին խորհուրդ է տրվում օգտագործել ամոքսացիլին, իսկ եթե 7 օր ամոքսացիլին օգտագործելուց հետո սիմպտոմները հետ չեն զարգանում, նշանակում են ամոքսացիլին կլավուլանատի հետ[33][45]: 2012 թվականին Կոխրեյնի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ շատ քիչ տարբերություն կա 7 և 14 օրերի միջև և խորհուրդ չի տրվում պոտենցիալ բարդությունների և ռեզիստենտ ձևերի զարգացման հավանականության դեպքում[55]: Անտիբիոտիկները հատկապես խորհուրդ չի տրվում օգտագործել հիվանդության թույլ արտահայտված ձևերի դեպքում առաջին շաբաթների ժամանակ, քանի որ հակառակ էֆեկտի և անտիբիոտիկ կայուն ձևերի առաջացման ռիսկ կա[56]:

Այն մարդիկ, ովքեր պենիցիլինի նկատմամբ ալերգիա ունեն, օգտագործում են ֆտորքվինոլոններ, մակրոլիդային անտիբիոտիկներ, ինչպիսիք են կլարիտրոմիցինը, տետրացիկլինային շարքի անտիբիոտիկներից դոքսիցիկլին[57]: Քանի որ ամոքսացիլինի նկատմամբ կայունությունն աճում է, Ամերիկայի Ինֆեկցիոն Հիվանդությունների Ասոցիացիայի ուղեցույցը խորհուրդ է տալիս բակտերիալ սինուսիտի նախնական բուժման համար օգտագործել ամոքսացիլին-կլավուլանատ[58]: Դրան հակառակ ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս օգտագործել այնպիսի անտիբիոտիկներ, որոնք պարունակում են ազիտրոմիցին, կլարիտրոմիցին և տրիմեթոպրիմ/սուլֆամետազոլին։ Սննդի և դեղերի ամերիկյան ասոցացիան դեմ է ֆտորքվինոլոնների օգտագործմանը` հաշվի առնելով լուրջ կողմնակի էֆեկտների առաջացման հավանականությունը[59]:

Անտիբիոտիկների կարճատև (3-7 օր) կուրսը նույնքան էֆեկտիվ է, որքան տիպիկ երկարատև կուրսը (10-14 օր) կլինիկորեն ախտորոշված սուր բակտերիալ սինուսիտի դեպքում առանց որևէ ընդհանուր բարդությունների[60]: Ամերիկյան Ինֆեկցիոն Հիվանդությունների Ասոցացիան առաջարկում է 5-7-օրյա անտիբիոտիկոթերապիա բակտերիալ ինֆեկցիայի բուժման համար` այսպիսով կանխելով կայուն ձևերի առաջացումը։ Երեխաների համար ուղեցույցը խորհուրդ է տալիս մինչև 2 շաբաթ տևողությամբ անտիբիոտիկոթերապիա[58]:

ԿորտիկոստերոիդներԽմբագրել

Չհաստատված սուր սինուսիտների դեպքում ներքթային կորտիկոստերոիդները օգտագործվում են որպես պլացեբո և՛ առանձին, և՛ անտիբիոտիկների հետ համակցված[61]: Ռենտգեն հետազոտությամբ և քթային էնդոսկոպիայով հաստատված դեպքերում կորտիկոստերոիդներով բուժումը խրախուսվում է[62]: Սակայն արդյունավետությունը քիչ է[63]:

Օրալ կորտիկոստերոիդներով կարճատև բուժումը խրախուսվում է միայն այն դեպքում, եթե հաստատված է քթային պոլիպով քրոնիկ ռինոսինուսիտ[64][65]:

ՎիրաբուժությունԽմբագրել

Քրոնիկ և հետադարձ սինուսիտի դեպքում ցուցված է ԼՈՌ բժշկի կոնսուլտացիան, բուժումը կարող է ընդգրկել քթային վիրահատություն։ Վիրահատական միջամտությունը ցուցված է այն դեպքերում, երբ սովորական թերապիան չի տալիս դրական արդյունք[64][66]: Դեռևս վիճելի է, թե ինչպես է վիրաբուժական միջամտությունը ազդում քթային պոլիպների վրա, քանի որ դա քիչ է ուսումնասիրված[67]:

Վերին ծնոտային ծոցի անտրալ լվացումը ներառում է խոռոչների պունկցիա և հիպերտոնիկ լուծույթներով լվացումներ` լորձաթաղանթը մաքրելու համար։ 1996 թվականին քրոնիկ սինուսիտներով հիվանդների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ խոռոչների լվացումը անտիբիոտիկոթերապիայի նկատմամբ որևէ առավելություն չունի[68]:

Վիրաբուժական միջամտությունների ժամանակ մուտքը դեպի հարքթային ծոցեր կատարվում է արտաքին քթային անցուղուց ներքթային էնդոսկոպիայի միջոցով։ Ֆունկցիոնալ էնդոսկոպիկ սինուսային վիրաբուժության առավելություններն են՝ ստեղծվում է առավել ուղղորդված մուտք դեպի սինուսներ, հյուսվածքների նվազագույն տրավմա, մինիմալիզացվում են հետվիրահատական բարդությունները[69]: Դեղապատ այնպիսի ստենդի օգտագործումը, ինչպիսին է պրոպելային մոմետասոնային իմպլանտը, նպաստում է հետվիրահատական վերականգնմանը[70]:

Բուժման մեկ այլ զարգացած մեթոդ է բալոնային սինուսոպլաստիկան։ Այս մեթոդը նման է բալոնային անգիոպլաստիկային, որը օգտագործվում է սրտի զարկերակները «բացելու համար», օգտագործվող բալոնների միջոցով փորձ է արվում մուտք գործել սինուսներ հնարավորինս ինվազիվ մեթոդով։

Հիվանդության կայուն ձևերի և ախտանշանների, ինչպես նաև ձախողված բժշկական և ֆունկցիոնալ էնդոսկոպիկ մեթոդների դեպքում օգտագործվում են այլ միջոցներ բորբոքումը հարքթային ծոցերից վերացնելու համար, ինչպիսին է օրինակ Կոլդուել-լյուկի հայմորոտոմիան[71]: Այս վիրահատության ժամանակ կտրվածք է արվում վերլնդային մասում, բացվում է հայմորյան խոռոչի առաջային պատը, ամբողջությամբ հեռացվում է խոռոչի ախտահարված լորձաթաղանթը, դրենավորվում է ստորին կամ միջին քթային անցուղին` մեծ պատուհան ստեղծելով քթի կողմնային պատում[70]։

ՀամաճարակաբանությունԽմբագրել

Ընդհանուր առմամբ, Միացյալ Նահանգներում տարեկան գրանցվում է 24-ից մինչև 31 միլիոն դեպք[72][73]։ Քրոնիկ սինուսիտով հիվանդները կազմում են ընդհանուր թվի 12․5 տոկոսը[12]։

ՀետազոտությունԽմբագրել

Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ սնկերը որոշակի դերակատարում ունեն քրոնիկ սինուսիտի զարգացման գործում, այդ իսկ պատճառով դեռևս փորձնական կիրառվում է հակասնկային բուժում։ Այս փորձարկումները դեռևս ունեն խառը արդյունք[33]։

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Disease Ontology release 2019-08-06 — 2019-08-06 — 2019.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 Rosenfeld RM, Piccirillo JF, Chandrasekhar SS, Brook I, Ashok Kumar K, Kramper M, Orlandi RR, Palmer JN, Patel ZM, Peters A, Walsh SA, Corrigan MD (April 2015)։ «Clinical practice guideline (update): adult sinusitis executive summary.»։ Otolaryngology–Head and Neck Surgery 152 (4): 598–609։ PMID 25833927։ doi:10.1177/0194599815574247 
  5. 5,0 5,1 Head K, Chong LY, Piromchai P, Hopkins C, Philpott C, Schilder AG, Burton MJ (26 April 2016)։ «Systemic and topical antibiotics for chronic rhinosinusitis.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4: CD011994։ PMID 27113482։ doi:10.1002/14651858.CD011994.pub2 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 «Sinus Infection (Sinusitis)»։ cdc.gov։ September 30, 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 7 April 2015-ին։ Վերցված է 6 April 2015 
  7. 7,0 7,1 7,2 «What Are the Symptoms of Sinusitis?»։ April 3, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 5 April 2015-ին։ Վերցված է 6 April 2015 
  8. 8,0 8,1 8,2 King D, Mitchell B, Williams CP, Spurling GK (20 April 2015)։ «Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4 (4): CD006821։ PMID 25892369։ doi:10.1002/14651858.CD006821.pub3 
  9. «How Is Sinusitis Treated?»։ April 3, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 5 April 2015-ին։ Վերցված է 6 April 2015 
  10. Adkinson N. Franklin (2014)։ Middleton's allergy: principles and practice (Eight ed.)։ Philadelphia: Elsevier Saunders։ էջ 687։ ISBN 9780323085939։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-06-03-ին 
  11. «Sinusitis»։ U.S. National Institute of Allergy and Infectious Diseases։ April 3, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 4 April 2015-ին։ Վերցված է 6 April 2015 
  12. 12,0 12,1 12,2 Hamilos DL (October 2011)։ «Chronic rhinosinusitis: epidemiology and medical management»։ The Journal of Allergy and Clinical Immunology 128 (4): 693–707; quiz 708–9։ PMID 21890184։ doi:10.1016/j.jaci.2011.08.004 
  13. 13,0 13,1 13,2 Christine Radojicic։ «Sinusitis»։ Disease Management Project։ Cleveland Clinic։ Արխիվացված օրիգինալից November 14, 2012-ին։ Վերցված է November 26, 2012 
  14. J01 Острый синусит, медицинская статистика
  15. J32 Хронический синусит, медицинская статистика
  16. Руководство по оториноларингологии, под ред. И. Б. Солдатова, М.: Медицина 1997, С.256—272
  17. «Review of current guidelines related to the diagnosis and treatment of rhinosinusitis»։ Current Opinion in Otolaryngology & Head and Neck Surgery 16 (3): 226–30։ June 2008։ PMID 18475076։ doi:10.1097/MOO.0b013e3282fdcc9a 
  18. «Sinusitis»։ herb2000.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-05-25-ին։ «Incidence of acute sinusitis almost always set in following the appearance of a cold for several days at a stretch in the person to the point that all the profuse nasal discharge turns a distinct yellow or a dark green color, or perhaps very thick, and foul-smelling in some cases.» 
  19. 19,0 19,1 19,2 Ferguson M (May 23, 2014)։ «Rhinosinusitis in oral medicine and dentistry.»։ Australian Dental Journal 59 (3): 289–295։ PMID 24861778։ doi:10.1111/adj.12193 
  20. «Sinusitus Complications»։ Patient Education։ University of Maryland։ Արխիվացված օրիգինալից 2010-02-22-ին 
  21. «Prevalence of migraine in patients with a history of self-reported or physician-diagnosed "sinus" headache»։ Arch. Intern. Med. 164 (16): 1769–72։ 2004։ PMID 15364670։ doi:10.1001/archinte.164.16.1769 
  22. «Sinus headache, migraine, and the otolaryngologist»։ Otolaryngol Head Neck Surg 133 (4): 489–96։ 2005։ PMID 16213917։ doi:10.1016/j.otohns.2005.05.659 
  23. 23,0 23,1 Terézhalmy GT, Huber MA, Jones AC, Noujeim M, Sankar V (2009)։ Physical evaluation in dental practice։ Ames, Iowa: Wiley-Blackwell։ էջ 27։ ISBN 978-0-8138-2131-3 
  24. «The pathogenesis of orbital complications in acute sinusitis»։ Laryngoscope 80 (9): 1414–28։ September 1970։ PMID 5470225։ doi:10.1288/00005537-197009000-00007 
  25. Baker AS (September 1991)։ «Role of anaerobic bacteria in sinusitis and its complications»։ Ann Otol Rhinol Laryngol Suppl 154: 17–22։ PMID 1952679 
  26. «Intracranial complications of paranasal sinusitis: a combined institutional review»։ Laryngoscope 101 (3): 234–9։ March 1991։ PMID 2000009։ doi:10.1288/00005537-199103000-00003 
  27. «Pediatric sinusitis and subperiosteal orbital abscess formation: diagnosis and treatment»։ Otolaryngol Head Neck Surg 109 (5): 886–94։ November 1993։ PMID 8247570։ doi:10.1177/019459989310900518 
  28. Harris GJ (March 1994)։ «Subperiosteal abscess of the orbit. Age as a factor in the bacteriology and response to treatment»։ Ophthalmology 101 (3): 585–95։ PMID 8127580։ doi:10.1016/S0161-6420(94)31297-8 
  29. «Subdural empyema: analysis of 32 cases and review»։ Clin. Infect. Dis. 20 (2): 372–86։ February 1995։ PMID 7742444։ doi:10.1093/clinids/20.2.372 
  30. «Complications of inflammatory diseases of the sinuses»։ Otolaryngol. Clin. North Am. 26 (4): 639–55։ August 1993։ PMID 7692375 
  31. H. CHELLY, M.JABRI, A. BENHADDOU, F. KADIRI, IA. CHEKKOURY, Y. BENCHAKROUN (15 October 1999)։ «Le courrier du dentiste» [The maxillary sinusitis of dental origin: From diagnosis to treatment]։ Արխիվացված օրիգինալից 16 May 2010-ին 
  32. 32,0 32,1 Contemporary oral and maxillofacial surgery (5th ed.)։ St. Louis, Mo.: Mosby Elsevier։ 2008։ էջեր 317–333։ ISBN 9780323049030 
  33. 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 33,5 33,6 33,7 33,8 «The diagnosis and management of acute and chronic sinusitis»։ Primary Care 35 (1): 11–24, v–vi։ March 2008։ PMID 18206715։ doi:10.1016/j.pop.2007.09.002 
  34. 222551, բաժին Mucormycosis(անգլ.) EMedicine կայքում
  35. Gelfand Jonathan L։ «Help for Sinus Pain and Pressure»։ WebMD.com։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2011-ին։ Վերցված է 2 October 2011 
  36. «Fungal rhinosinusitis: a categorization and definitional schema addressing current controversies»։ Laryngoscope 119 (9): 1809–18։ September 2009։ PMC 2741302։ PMID 19544383։ doi:10.1002/lary.20520 
  37. S, Boodman ra G. (1999-11-23)։ «Mayo Report on Sinusitis Draws Skeptics»։ Washington Post (en-US)։ ISSN 0190-8286։ Վերցված է 2018-06-01 
  38. Grossman J (1997)։ «One airway, one disease»։ Chest 111 (2 Suppl): 11S–16S։ PMID 9042022։ doi:10.1378/chest.111.2_Supplement.11S 
  39. Cruz AA (2005)։ «The 'united airways' require an holistic approach to management»։ Allergy 60 (7): 871–4։ PMID 15932375։ doi:10.1111/j.1398-9995.2005.00858.x 
  40. Palmer JN (2005)։ «Bacterial biofilms: do they play a role in chronic sinusitis?»։ Otolaryngol. Clin. North Am. 38 (6): 1193–201, viii։ PMID 16326178։ doi:10.1016/j.otc.2005.07.004 
  41. «Chronic rhinosinusitis and biofilms»։ Otolaryngol Head Neck Surg 132 (3): 414–7։ 2005։ PMID 15746854։ doi:10.1016/j.otohns.2004.11.011 
  42. «Biofilm formation by Staphylococcus aureus and Pseudomonas aeruginosa is associated with an unfavorable evolution after surgery for chronic sinusitis and nasal polyposis»։ Otolaryngol Head Neck Surg 134 (6): 991–6։ 2006։ PMID 16730544։ doi:10.1016/j.otohns.2006.03.001 
  43. Lewis, Kim, Salyers, Abagail A., Taber, Harry W. և այլք:, eds. (2002)։ Bacterial Resistance to Antimicrobials։ New York: Marcel Decker։ ISBN 978-0-8247-0635-7։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-01-07-ին 
  44. «Bacterial biofilms in surgical specimens of patients with chronic rhinosinusitis»։ Laryngoscope 115 (4): 578–82։ 2005։ PMID 15805862։ doi:10.1097/01.mlg.0000161346.30752.18 
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 «Clinical practice guideline: adult sinusitis»։ Otolaryngology–Head and Neck Surgery 137 (3 Suppl): S1–31։ September 2007։ PMID 17761281։ doi:10.1016/j.otohns.2007.06.726 
  46. Page 674 Archived 2017-02-16 at the Wayback Machine. in: Paul W. Flint, Bruce H. Haughey, John K. Niparko, Mark A. Richardson, Valerie J. Lund, K. Thomas Robbins, Marci M. Lesperance, J. Regan Thomas (2010)։ Cummings Otolaryngology – Head and Neck Surgery: Head and Neck Surgery, 3-Volume Set։ Elsevier Health Sciences։ ISBN 9780323080873 
  47. Harrison's Manual of Medicine 16/e
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 48,4 48,5 Consumer Reports, American Academy of Family Physicians (April 2012)։ «Treating sinusitis: Don't rush to antibiotics»։ Choosing wisely: an initiative of the ABIM Foundation։ Consumer Reports։ Արխիվացված օրիգինալից June 11, 2012-ին։ Վերցված է August 17, 2012 
  49. American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology։ «Five things physicians and patients should question»։ Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation։ American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology։ Արխիվացված օրիգինալից November 3, 2012-ին։ Վերցված է August 14, 2012 
  50. 50,0 50,1 50,2 Consumer Reports; American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology (July 2012), «Treating sinusitis: Don't rush to antibiotics», Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation (Consumer Reports), արխիվացված օրիգինալից January 24, 2013-ին, http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/ChoosingWiselySinusitusAAAAI.pdf, վերցված է August 14, 2012 
  51. Lemiengre MB, van Driel ML, Merenstein D, Liira H, Mäkelä M, De Sutter AI (10 September 2018)։ «Antibiotics for acute rhinosinusitis in adults.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 9: CD006089։ PMID 30198548 ։ doi:10.1002/14651858.CD006089.pub5 
  52. Harvey R, Hannan SA, Badia L, Scadding G (2007)։ Harvey Richard, ed.։ «Nasal saline irrigations for the symptoms of chronic rhinosinusitis»։ Cochrane Database Syst Rev (3): CD006394։ PMID 17636843։ doi:10.1002/14651858.CD006394.pub2 
  53. medicamentosa 995056, բաժին Rhinitis medicamentosa(անգլ.) EMedicine կայքում
  54. Shaikh N, Wald ER (Oct 27, 2014)։ «Decongestants, antihistamines and nasal irrigation for acute sinusitis in children.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 10 (10): CD007909։ PMID 25347280։ doi:10.1002/14651858.CD007909.pub4 
  55. Lemiengre Marieke B, van Driel Mieke L, Merenstein Dan, Young James, De Sutter An IM (2012-10-17)։ «Cochrane Database of Systematic Reviews»։ Cochrane Database of Systematic Reviews (անգլերեն) 10: CD006089։ PMID 23076918։ doi:10.1002/14651858.cd006089.pub4 
  56. «Treatment of mild to moderate sinusitis»։ Archives of Internal Medicine 172 (6): 510–3։ Mar 26, 2012։ PMID 22450938։ doi:10.1001/archinternmed.2012.253 
  57. «Fluoroquinolones compared with beta-lactam antibiotics for the treatment of acute bacterial sinusitis: a meta-analysis of randomized controlled trials»։ CMAJ 178 (7): 845–54։ March 2008։ PMC 2267830։ PMID 18362380։ doi:10.1503/cmaj.071157 
  58. 58,0 58,1 «IDSA clinical practice guideline for acute bacterial rhinosinusitis in children and adults»։ Clinical Infectious Diseases 54 (8): e72–e112։ April 2012։ PMID 22438350։ doi:10.1093/cid/cir1043 
  59. «Fluoroquinolone Antibacterial Drugs: Drug Safety Communication – FDA Advises Restricting Use for Certain Uncomplicated Infections»։ FDA։ 12 May 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 16 May 2016-ին։ Վերցված է 16 May 2016 
  60. «Effectiveness and safety of short vs. long duration of antibiotic therapy for acute bacterial sinusitis: a meta-analysis of randomized trials»։ Br J Clin Pharmacol 67 (2): 161–71։ February 2009։ PMC 2670373։ PMID 19154447։ doi:10.1111/j.1365-2125.2008.03306.x 
  61. «Antibiotics and Topical Nasal Steroid for Treatment of Acute Maxillary Sinusitis»։ JAMA 298 (21): 2487–96։ 2007։ PMID 18056902։ doi:10.1001/jama.298.21.2487 
  62. Zalmanovici Trestioreanu A, Yaphe J (2 December 2013)։ «Intranasal steroids for acute sinusitis.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 12 (12): CD005149։ PMID 24293353։ doi:10.1002/14651858.CD005149.pub4 
  63. «Intranasal corticosteroids in management of acute sinusitis: a systematic review and meta-analysis»։ Annals of Family Medicine 10 (3): 241–9։ 2012։ PMC 3354974։ PMID 22585889։ doi:10.1370/afm.1338 
  64. 64,0 64,1 «European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2007»։ Rhinol Suppl. 16 (20): 1–136։ 2007։ PMID 17844873։ doi:10.1017/S0959774306000060 
  65. «EPOS Primary Care Guidelines: European Position Paper on the Primary Care Diagnosis and Management of Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2007 – a summary»։ Prim Care Respir J 17 (2): 79–89։ June 2008։ PMID 18438594։ doi:10.3132/pcrj.2008.00029 
  66. Tichenor WS (2007-04-22)։ «FAQ — Sinusitis»։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-11-01-ին։ Վերցված է 2007-10-28 
  67. Rimmer J, Fokkens W, Chong LY, Hopkins C (1 December 2014)։ «Surgical versus medical interventions for chronic rhinosinusitis with nasal polyps.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 12 (12): CD006991։ PMID 25437000։ doi:10.1002/14651858.CD006991.pub2 
  68. «Do antral washouts have a place in the current management of chronic sinusitis?»։ The Journal of Laryngology and Otology 110 (10): 926–928։ 1996։ PMID 8977854։ doi:10.1017/s0022215100135376 
  69. Stammberger H (February 1986)։ «Endoscopic endonasal surgery—concepts in treatment of recurring rhinosinusitis. Part I. Anatomic and pathophysiologic considerations»։ Otolaryngol Head Neck Surg 94 (2): 143–7։ PMID 3083326։ doi:10.1177/019459988609400202 
  70. 70,0 70,1 «Topical Drug Delivery for Chronic Rhinosinusitis»։ Current Otorhinolaryngology Reports 1 (1): 51–60։ 2013։ PMC 3603706։ PMID 23525506։ doi:10.1007/s40136-012-0003-4 
  71. Bailey and Love
  72. Anon JB (April 2010)։ «Upper respiratory infections»։ Am. J. Med. 123 (4 Suppl): S16–25։ PMID 20350632։ doi:10.1016/j.amjmed.2010.02.003 
  73. «Rhinitis and sinusitis»։ The Journal of Allergy and Clinical Immunology 125 (2 Suppl 2): S103–15։ February 2010։ PMID 20176255։ doi:10.1016/j.jaci.2009.12.989 

Արտաքին հղումներԽմբագրել