Յան Հևելիուս, (գերմ.՝ Johannes Hevel, լեհ.՝ Jan Heweliusz, հունվարի 28, 1611, Գդանսկ, հունվարի 28, 1687, Գդանսկ, լեհ աստղագետ, կոնստրուկտոր, Գդանսկի քաղաքագլուխ և գարեջրագործ:

Յան Հևելիուս
լեհ.՝ Jan Heweliusz
Դիմանկար
Ծնվել էհունվարի 28, 1611(1611-01-28)[1][2][3][…]
ԾննդավայրԳդանսկ, Գդանսկի գավառ, Pomeranian Voivodeship, Մեծլեհական պրովինցիա, Լեհական թագավորության թագ, Ռեչ Պոսպոլիտա[4]
Մահացել էհունվարի 28, 1687(1687-01-28)[1][2][3][…] (76 տարեկան)
Մահվան վայրԳդանսկ, Գդանսկի գավառ, Pomeranian Voivodeship, Մեծլեհական պրովինցիա, Լեհական թագավորության թագ, Ռեչ Պոսպոլիտա[4]
ՔաղաքացիությունԳերմանիա և Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg Ռեչ Պոսպոլիտա
ԿրթությունԼեյդենի համալսարան
ԵրկերProdromus Cometicus?[5] և Cometographia?[5]
Մասնագիտությունաստղագետ, ձեռնարկատեր և քարտեզագիր
ԱմուսինElisabeth Hevelius?
Պարգևներ և
մրցանակներ
Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ
ԱնդամությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն
Johannes Hevelius Վիքիպահեստում

ԱստղագետԽմբագրել

Իր առաջին աստղադիտարանը Հևելիուսը կառուցել է1641 թվականին, հոր կողմից ստացած ժառանգությամբ: Այն ժամանակների Աստղադիտակ - ռեֆրակտորների մեծ պակաս էր զգացվում: Որպեսզի ազատվեին դրանից Հևելիուսը կառուցեց մեծ չափերի աստղադիտակներ: Ամենամեծը դրանցից ուներ 45 մետր երկարություն: Դա «Օդային աստղադիտակ» էր, առանց ձողերի և առանց օբյեկտիվի և օկուլյարի կոշտ կապերի: Աստղադիտակը ամրացվում էր սյունին բլոկնների և լարերի համակարգի օգնությամբ: Նման աստղադիտակը կառավարելու համար օգտագործում էին հատուկ հրամաններ:

 
Հևելիուսի աստղադիտակ, 45մ օբյեկտիվի ֆոկուսային հեռավորությամբ

Հևելիուսի առաջին աշխատությունը եղել է «Սելենոգրաֆիա, կամ Լուսնի նկարագրությունը», թողարկված 1647 թվականին՝ Գդանսկում: Գիրքը տալիս էր Լուսնի մակերևույթի մանրամասն նկարագրությունը: Աշխատանքը՝ տպագրված հեղինակի սեփական տպարանում, պարունակում էր 133 փորագրություններ Լուսնի մակերևույթի 60 տեղամասերի, ընդհանուր տեսքի և տարբեր փուլերի վերաբերյալ: Հևելիուսը առաջարկել է անուններ Լուսնի մակերևույթի օբյեկտների համար, որոնցից շատերը պահպանվել են մինչ օրս: Նա ճիշտ գնահատել է Լուսնային սարերի բարձրությունը և բացահայտել օպտիկական լիբրացիան (դանդաղ տատանումները):

Հևելիուսին են պատկանում աստղագիտական հայտնագործությունները տարբեր ոլորտներում: Նա զբաղվում էր լուսնի պտույտների հարցերով, Երկիր - Լուսին հեռավորության չափումներով: Ուսումնասիրում էր՝ Լուսնի պտույտի ժամանակը, Արեգակի սեփական առանցքի շուրջ պտտման ժամանակը, Յուպիտեր մոլորակի արբանյակների պտույտների ժամանակը: Զբաղվում էր կրկնակի աստղերի և փոփոխական աստղերի դիտումներով: Իր Սեքստանտի (աստղագիտական գործիք) օգնությամբ կազմել է 1564 աստղերի տեղեկատու միչև 1' ճշտությամբ:

Հևելիուսը հայտնաբերել է 4 գիսաստղեր և 1668 թվականին տպագրել է «Kometografiya» տրակտատում, որտեղ ներկայացրել է բոլոր հայտնի և ուսումնասիրված գիսատղերի պատմությունը, ցույց տալով, որ գիսաստղերի որոշ մասը ունեն պտտման պարաբոլային հետագիծ:

 
Созвездие Մեծ արջի համաստեղություն Հևելիուսի տեղեկատուից

1679 թվականին Հևելիուսի աստղադիտարանը իր ամբողջ ձեռագրերով և գրադարանով այրվեց: Այնուամենայնիվ այն վերականգնվեց և շարունակեց իր գործունեությունը: Արդեն 1690 թվականին ամուսու մահից հետո նրա կինը՝ Ելիզավետա Հևելիուսը հրատարակեց հայտնի «Uranography» աստղային տեղեկատուն, որը ներառում էր համաստեղությունների հիանալի նկարներ: Դրա մեջ Հևելիուսը մտցրել էր նաև մի շարք նոր համաստեղություններ: Եվ վերջապես Հևելիուսը Եվրոպացիներին ծանոթացրեց Ուլգուբեկի աստղադիտարանում կազմած «zij-e soltani» աշխատության հետ:

ԳարեջրագործԽմբագրել

Հևելիուսի համար աստղագիտությունը սիրողական զբաղմունք էր, իր ապրուսի միջոցը նա վաստակում էր գարեջրագործությունից:

ՀիշատակԽմբագրել

  • Հևելիուս - Լուսնի մակերևույթի խառնարան
  • Հևելիուսի ճեղքեր (լատ.՝ Rimae Hevelius) — Լուսնի մակերևույթի ճեղքեր,
  • (5703) Հևելիուս (լատ.՝ 5703 Hevelius) — թզուկ մոլորակ

ԳրականությունԽմբագրել

  • Виноградов А. В. Первый лунный «географ» Иоганн Гевелий.(К трехсотлетию сооружения им первой телескопической обсерватории в мире). // Природа, 1941. № 4. С. 92-97.
  • Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
  • Куликовский П. Г. Ян Гевелий (к 350-летию со дня рождения). // Историко-астрономические исследования. Вып. VII.1961. С.257-288. Online
  • Куликовский П. Г. Ян Гевелий (к 350-летию со дня рождения). // Вопросы истории естествознания и техники. Вып.13.1962. С.138-140.
  • Перель Ю. Г. Основоположник науки о Луне. 350 лет со дня рождения Яна Гевелия. // Природа, 1961, № 6. С. 98-99 с портр.
  • Еремеева А. И. Выдающиеся астрономы мира. М., 1966.

ԾանոթագրություններԽմբագրել