Անոտացիա (ծանոթագրություն) լրացուցիչ տեղեկություն փաստաթղթի կոնկրետ դրույթի կամ այլ տվյալների վերաբերյալ: Դա կարող է լինել նշում, որը ներառում է մեկնաբանություն կամ բացատրություն[1]: Ծանոթագրությունը երբեմն ներկայացվում է էջի լուսանցքում: Տարբեր թվային լրատվամիջոցների անոտացիաների համար տե՛ս վեբ անոտացիա և տեքստի անոտացիա:

Գրականություն և կրթությունԽմբագրել

ՏեքստաբանությունԽմբագրել

Տեքստաբանությունը հաճախ օգտագործում է անոտացիայի տեխնիկան՝ տեքստերի և փաստաթղթերի վերաբերյալ լրացուցիչ պատմական համատեքստ տրամադրելու համար[2]:

Ուսանողական կիրառումԽմբագրել

Ուսանողները հաճախ ընդգծում են գրքերի հատվածները, որպեսզի հեշտությամբ վերհանեն հանգուցային արտահայտությունները կամ այդ նպատակով օգտագործում են լուսանցքները:

Ի լրումն սովորական մատենագիտական տեղեկատվության, որոնք պարզապես նույնացնում են աղբյուրը, անոտացված մատենագիտական տվյալները մեկնաբանություն են ավելացնում յուրաքանչյուր աղբյուրի կարևորության կամ որակի վերաբերյալ:

Մաթեմատիկական արտահայտության ծանոթագրությունԽմբագրել

Մաթեմատիկական արտահայտությունները (խորհրդանիշներ և բանաձևեր) կարող են նշվել իրենց բնական լեզվի իմաստով: Սա կարևոր է պարզորոշման համար, քանի որ խորհրդանիշները կարող են ունենալ տարբեր իմաստներ (օրինակ՝ «E»-ն կարող է լինել «էներգիա» կամ «սպասման արժեք» և այլն)[3][4]: Անոտացիայի գործընթացը կարող է հեշտացվել և արագացվել առաջարկների միջոցով, օրինակ, օգտագործելով «AnnoMathTeX» համակարգը, որը ստեղծվել է Վիքիմեդիայի կողմից[5][6]:

ՈւսուցումԽմբագրել

Ճանաչողական տեսանկյունից անոտացիան կարևոր դեր ունի ուսումնառության և ուսուցման մեջ: Որպես առաջնորդվող ծանուցման մի մաս, դա ներառում է տեսողական նկարագրությունների ասպեկտների լուսաբանում, անվանում կամ պիտակավորում, և մեկնաբանում, որոնք կօգնեն ուսանողների ուշադրությունը կենտրոնացնել հատուկ տեսողական ասպեկտների վրա: Այլ կերպ ասած, դա նշանակում է տիպաբանական ներկայացումների (մշակութային իմաստալից կատեգորիաների) վերագրում տոպոլոգիական ներկայացումներին (օրինակ՝ պատկերներ)[7]: Սա հատկապես կարևոր է, երբ փորձագետները, ինչպիսիք են բժիշկները, մանրամասնորեն մեկնաբանում են պատկերացումները և բացատրում են դրանց մեկնաբանությունները ուրիշներին, օրինակ՝ թվային տեխնոլոգիայի միջոցով[8]: Այստեղ, ծանոթագրությունը կարող է լինել տարբեր մակարդակ ունեցող գիտելիքների փոխազդեցողների միջև լեզու ստեղծելու միջոց[9]: Անոտացիայի արժեքը էմպիրիկորեն հաստատվել է, օրինակ, մի ուսումնասիրության մեջ, որը ցույց է տալիս, որ համակարգչային հիմքով հեռախորհրդատվություններում պատկերի անոտացիայի և խոսքի ինտեգրումը հանգեցնում է զգալիորեն բարելավված գիտելիքների փոխանակման՝ առանց անոտացիայի պատկերների և խոսքի օգտագործման համեմատ[10]:

YouTube-ումԽմբագրել

Անոտացիաները YouTube-ից հեռացվել են 2019 թվականի հունվարի 15-ին՝ մոտ մեկ տասնամյակ օգտագործելվուց հետո[11]: Նրանք թույլ էին տվել օգտատերերին ստանալ այն տեղեկություններ, որոնք հայտնվել են տեսանյութերի ընթացքում, բայց YouTube-ը նշել է, որ դրանք լավ չեն աշխատում փոքր էկրաններ ունեցող բջջային հեռախոսների վրա և չարաշահման վտանգի տակ էին գտնվում:

Ծրագրային ապահովում և ճարտարագիտությունԽմբագրել

Տեքստային փաստաթղթերԽմբագրել

Ծրագրավորման լեզուները, ինչպիսիք են XML-ը և HTML-ը, նշում են տեքստը այնպես, որ շարահյուսորեն տարբերվի այդ տեքստից: Դրանք կարող են օգտագործվել ցանկալի տեսողական ներկայացման կամ մեքենայական ընթեռնելի բովանդակության վերաբերյալ տեղեկություն ավելացնելու համար, ինչպես իմաստային ցանցում[12]:

Աղբյուրի վերահսկումԽմբագրել

Git-ի, Team Foundation Server-ի և Subversion-ի նման աղբյուրների կառավարման համակարգերում օգտագործվող «annotate» գործառույթը (որը հայտնի է նաև որպես «մեղադրել» կամ «գովաբանել»), որոշում է, թե ով է պահուստային կոդի փոփոխություններ կատարել պահեստում: Սա տալիս է սկզբնաղբյուրի կրկնօրինակը, որտեղ յուրաքանչյուր տող նշվում է վերջին տողի անունով, որը խմբագրել է այդ տողը (և, հնարավոր է, վերանայման համարը): Սա կարող է օգնել մեղավորությունը պարզել, եթե փոփոխությունը առաջացրել է անսարքություն, կամ բացահայտել փայլուն ծածկագրի հեղինակին:

Java անոտացիաներԽմբագրել

Հատուկ դեպք է Java ծրագրավորման լեզուն, որտեղ ծանոթագրությունները կարող են օգտագործվել որպես աղբյուրի կոդում շարահյուսական մետատվյալների հատուկ ձև[13]: Դասերը, մեթոդները, փոփոխականները, պարամետրերը և փաթեթները կարող են նշվել: Անոտացիաները կարող են ներառվել կազմողի կողմից գեներացված դասի ֆայլերի մեջ և կարող են պահպանվել Java վիրտուալ մեքենայի կողմից և այդպիսով ազդել ծրագրի կիրառման ժամանակի վարքի վրա: Java-ում գոյություն ունեցողներից հնարավոր է ստեղծել մետա-ծանոթագրություններ:

Պատկերի անոտացիաԽմբագրել

Պատկերի ավտոմատ անոտացիան օգտագործվում է պատկերի վերականգնման համակարգերի նկարները դասակարգելու համար[14]

Հաշվողական կենսաբանությունԽմբագրել

1980-ականներից սկսած՝ մոլեկուլային կենսաբանությունը և բիոինֆորմատիկան ստեղծում են ԴՆԹ անոտացիայի անհրաժեշտություն: ԴՆԹ անոտացիան կամ գենոմի անոտացիան գենոմի գեների տեղակայման և բոլոր կոդավորող շրջանների նույնականացման և այդ գեների արածը որոշելու գործընթաց է: Անոտացիան (անկախ համատեքստից) գրառում է, որը ավելացվել է բացատրության կամ մեկնաբանության եղանակով: Գենոմը հաջորդականացնելիս անհրաժեշտ է այն մեկնաբանել, որպեսզի այն իմաստ ունենա:

Թվային պատկերացումԽմբագրել

Թվային պատկերների ոլորտում անոտացիա տերմինը սովորաբար օգտագործվում է պատկերի վրա տեղադրված տեսանելի մետատվյալների համար՝ առանց հիմքում ընկած պատկերը փոխելու, ինչպիսիք են կպչուն գրառումները, վիրտուալ լազերային ցուցիչները, շրջանակները, սլաքները և սևազարդումները (տես` վերափոխում): Բժշկական պատկերների դեպքում անոտացիան հաճախ անվանում են հետաքրքրության տարածաշրջան և կոդավորվում է DICOM ձևաչափով:

Այլ կիրառումներԽմբագրել

ՕրենքԽմբագրել

Միացյալ Նահանգներում օրինական հրատարակիչները, ինչպիսիք են «Thomson West»-ը և «Lexis Nexis»-ը, հրատարակում են կանոնադրության անոտացված տարբերակներ՝ տեղեկություններ տրամադրելով կանոնադրությունները մեկնաբանած դատական գործերի վերաբերյալ: Թե՛ Միացյալ Նահանգների դաշնային օրենսգիրքը, և թե՛ պետական կանոնադրությունները ենթակա են մեկնաբանման դատարանների կողմից, և ծանոթագրված կանոնադրությունները արժեքավոր գործիքներ են իրավական հետազոտությունների համար:

ԼեզվաբանությունԽմբագրել

Անոտացիայի նպատակներից մեկը տվյալների փոխակերպումն է համակարգչային վերլուծության համար հարմար ձևի: Անոտացիայից առաջ սահմանվում է անոտացիայի սխեմա, որը սովորաբար բաղկացած է պիտակներից: Պիտակավորման ընթացքում վերագրագրողները ձեռքով պիտակներ են ավելացնում գրառումների մեջ, որտեղ անհրաժեշտ լեզվական հատկությունները նույնացվում են ծանոթագրության խմբագրում[15]: Անոտացիայի սխեման ապահովում է, որ պիտակները հետևողականորեն ավելացվեն տվյալների շտեմարանում և թույլ է տալիս ստուգել նախկինում պիտակավորված տվյալները: Պիտակներից բացի, լեզվական ծանոթագրության ավելի բարդ ձևերը ներառում են արտահայտությունների և հարաբերությունների նշում, օրինակ, կախումների ծառի պարագայում: Մշակվել են լեզվաբանական անոտացիայի շատ տարբեր ձևեր, ինչպես նաև լեզվաբանական անոտացիաներ ստեղծելու և ղեկավարելու տարբեր ձևաչափեր և գործիքներ, ինչպես նկարագրված է, օրինակ, «Linguistic Annotation Wiki.»-ում[16]

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «Definition of ANNOTATION»։ www.merriam-webster.com 
  2. Greetham, David C.: Textual Scholarship. An Introduction. Garland Reference Library of the Humanities 1417. New York & London: Garland Publishing, Inc. 1994 (1992)
  3. Moritz Schubotz, Philipp Scharpf (12 September 2018)։ «Introducing MathQA: a Math-Aware question answering system»։ Information Discovery and Delivery (Emerald Publishing Limited) 46 (4): 214–224։ arXiv:1907.01642։ doi:10.1108/IDD-06-2018-0022 
  4. Philipp Scharpf, Moritz Schubotz (2018)։ «Representing Mathematical Formulae in Content MathML using Wikidata» 
  5. «AnnoMathTeX Formula/Identifier Annotation Recommender System» 
  6. Philipp Scharpf, Ian Mackerracher (17 September 2019)։ «AnnoMathTeX : a formula identifier annotation recommender system for STEM documents»։ Proceedings of the 13th ACM Conference on Recommender Systems (RecSys 2019): 532–533։ ISBN 9781450362436։ doi:10.1145/3298689.3347042 
  7. Pea, R. D. (2006). Video-as-Data and Digital Video Manipulation Techniques for Transforming Learning Sciences Research, Education, and Other Cultural Practices. In J. Weiss, J. Nolan, J. Hunsinger, & P. Trifonas (Eds.), The International Handbook of Virtual Learning Environments (pp. 1321-1393). Dordrecht: Springer
  8. Coiera E. Communication spaces. J Am Med Inform Assoc 2013 Sep 4. [doi: 10.1136/amiajnl-2012-001520] [Medline: 24005797]
  9. Clark HH. Using Language. Cambridge: Cambridge University Press; 1996.
  10. Pimmer, C., Mateescu, M., Zahn, C., & Genewein, U. (2013). Smartphones as multimodal communication devices to facilitate clinical knowledge processes - a randomized controlled trial. Journal of Medical Internet Research, 15(11), e263. doi:10.2196/jmir.2758
  11. «YouTube annotations will disappear for good in January»։ engadget (en-US)։ 2018-11-27։ Վերցված է 2019-01-19 
  12. «Web Annotation Data Model»։ World Wide Web Consortium։ 11 December 2014։ Վերցված է 25 August 2015 
  13. «JDK 5.0 Developer's Guide: Annotations»։ Sun Microsystems։ 2007-12-18։ Արխիվացված է օրիգինալից 6 March 2008-ին։ Վերցված է 2008-03-05  .
  14. Zhang, Dengsheng, Md Monirul Islam, and Guojun Lu. "A review on automatic image annotation techniques." Pattern Recognition 45.1 (2012): 346-362.
  15. «Annotation Schemes | CAWSE»։ General Annotation Conventions։ 2017-02-05։ Վերցված է 2019-01-06 
  16. «LinguisticAnnotation»։ annotation.exmaralda.org