Մասնակից:Զաբելա Աբելյան/Ավազարկղ 4


Յանոշ Արան
Յանոշ Արան նկարի աշխատանքը Միկլոշա Բարաբաշի
Ծնվել է2 մարտի 1817
Վախճանվել է22 հոկտեմբեր 1882
Վախճանի վայրԲուդապեշտ, Ավստո–Հունգարիա
ՄասնագիտությունԼրագրող,թարգմանիչ
ԼեզուՀունգարերեն
ԱզգությունՀունգարացի
ՔաղաքացիությունՀունգարիա


Յանոշ Արան lang-հունգ․|Arany János 2 մարտի 1817, Նադսալոնտա,Ավստրիական իմպերիա — 22 հոկտեմբեր 1882, Բուդապեշտ, Ավստո–Հունգարիա հունգարական պոետ։

ԿենսագրությունԽմբագրել

 
Յ․ Արանի հուշարձանը Բուդապեշտում, քանդակագործ Ա․ Շտրոբլյա , 1893 թիվ.

Յանոշ Արան,տրանսիլվանյան հունգարացի։։ Ծնվել կալվինյան (ռեֆորմատական) աղքատացած հայդուկ–ազնվականի ընտանիքում։ Դեռ մանկությունում գրեց առաջին բանաստեղծությունները հունգարերեն և լատիներեն (որը կատարելությամբ անգիր էր սովորել)։ Որպեսզի ծնողները կարողանային կարիքից դուրս գալ, Յանոշը 14 տարի գնաց ուսուցչի օգնական աշխատելու։

1833 թվականին ընդունվեց Դեբրեցեենի Ռեֆորմատական համալսարան, որտեղ սովորեց գերմաներեն և ֆրանսերեն, բայց հանկարծ թողնում է ուսանողական նստարանը, մոտենում թափառաշրջիկ դերասանների թատերախմբի։

Ավել ուշ Արանը տիրապետեց անգլերենին։Նոտար է աշխատել։1846 թվականին Արանին ունեցավ գրական հաջողություն, երբ հրատարակվել է իր առաջին բանաստեղծական երկը «Կորած սահմանադրություն» (հունգ.՝ Elveszett alkotmány)։ Այդ նույն տարում ավարտված էր Արանի ավելի հայտնի «Տոլդի» (венг. Toldi Miklós; 1320—22 ноября 1390),որի համար նա արժանացել է «Կարոյ Կիշֆալուդի» Ընկերության մրցանակին։ Պոեմը նվիրված է Միկլոշ Տոլդիին, Հունգարիայի ժողովրդական հերոսին[1] նպաստեց ազգային ինքնագիտակցության աճին։

1848—1849 թվականների հեղափոխության ժամանակ Արանը դարձավ Շանդոր Պետեֆիիընկերը, ստեղծեց մի քանի հայրենասիրական բանաստեղծություններ և բալլադներ։ Հեղափոխության կործանումից հետո Արանը ստիպված էր որոշ ժամանակ թաքնվել։Վերադառնալով Բուդապեշտ 1867 թվականին պարգևատրվել է Նադաշտի (венг. Nádasdy) ակադեմիական մրցանակով «Բուդայի մահը» պատմական պոեմի համար (հունգ.՝ Buda halála), հոներական թագավոր Աթթիլայի եղբոր մասին, գլուխը դրեց վերջին մենամարտում [2]։

Ավելի ուշ Արան ընտրվեց Հունգարական գիտությունների ակադեմիայի ցմահ քարտուղար։

1860 թվականից Արան գլխավորեց Կիշֆալուդի Ընկերությունը և հիմք դրեց «Szépirodalmi Figyelő» գրական ամսագիր, հետագայում դարձավ Հունգարիայի կարևոր գրական քննադատական հրատարակություն։ Մասնակցեց Շեքսպիրի ստեղծագործությունների հունգարերեն թարգմանությանը։

1877 թվականին հեռացավ հասարակական կյանքից և առավելապես գրեց լիրիկական կամ էպիկական ստեղծագործություններ։Տոլդիի մասին առաջին պոեմի ընթացքում 1854 թվականին հրատարակվեց եռերկ ստեղծագործության երկրորդ մասը «Տոլդիի երեկոն», և 1879 թվականին՝ «Տոլդիի սերը»։

Արանը թարգմանեց հունգարերեն Վիլյամ Շեքսպիրի երեք դրամաները՝ «Միջամառային գիշերվա երազ»(A Midsummer Night's Dream) , «Համլետ»(Hamlet) և «Ջոն արքա»(King John),դառնալով հունգարերեն լավագույն թարգմանությունները։ Արանը նաև օգնել է իր մեկնաբանություններով հունգարացի այլ թարգմանիչներին և թարգմանել է Միխաիլ Լերմոնտովի, Ալեքսանդր Պուշկինի և Մոլիերի ստեղծագործությունները։

Թաղված է բուդապեշտյան Կերեպեշի գերեզմանոցում։Յանոշ Արանի հուշարձանը կանգնեցված է Հունգարական ազգային թանգարանի մուտքի մոտ։Յանոշի Լասլո որդին նույնպես պոետ դարձավ։


ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Главным историческим источником ему послужила книга Петера Сельмеша (Péter Ilosvai Selymes) «Az híres nevezetes Toldi Miklósnak jeles cselekedeteiről és bajnokosodásáról».
  2. Поединок произошёл на территории нынешней Обуды.


Արտաքին հղումներԽմբագրել

Կաղապար:Commonscat-inline

Կաղապար:Библиоинформация

Категория:Венгерские поэты Категория:Члены Венгерской академии наук Категория:Похороненные на кладбище Керепеши