Շանդոր Պետեֆի (հունգ. Sándor Petőfi, հունվարի 1, 1823(1823-01-01)[1][2][3], Կիշկյորյոշ, Bács-Kiskun County, Հունգարիա - հուլիսի 31, 1849(1849-07-31)[1][2][3], ենթդ․ Albești, Մուրեշ, Ռումինիա), հունգարացի բանաստեղծ, հեղափոխական դեմոկրատ։

Շանդոր Պետեֆի
հունգ.՝ Petőfi Sándor
Orlai-petofi1.jpg
Ծննդյան անունսլովակ.՝ Alexander Petrovič
Ծնվել էհունվարի 1, 1823(1823-01-01)[1][2][3]
ԾննդավայրԿիշկյորյոշ, Bács-Kiskun County, Հունգարիա
Վախճանվել էհուլիսի 31, 1849(1849-07-31)[1][2][3] (26 տարեկան)
Վախճանի վայրենթդ․ Albești, Մուրեշ, Ռումինիա
Գրական անունRónai Sándor և Andor deák
Մասնագիտությունբանաստեղծ, թարգմանիչ, դերասան և գրող
Լեզուանգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն և հունգարերեն[1][3]
Ազգությունհունգարացիներ
ՔաղաքացիությունFlag of Hungary (1848-1849, 1867-1869).svg Հունգարիայի թագավորություն
ԿրթությունFasori Gimnázium? (1834), Piarist Gymnasium of Budapest? (1835) և Pápai Református Kollegium? (1842)
Ուշագրավ աշխատանքներQ466479?, Q784741?, János Vitéz?, Q784950? և Nemzeti dal?
ԱնդամակցությունQ1326882?
ԿուսակցությունԸնդդիմադիր կուսակցություն
ԱմուսինՅուլյա Սենդրեի
ԶավակներZoltán Petőfi?
Petőfi Sándor aláírása.png
Շանդոր Պետեֆի Վիքիքաղվածքում
Շանդոր Պետեֆի Վիքիդարանում
Sándor Petőfi Վիքիպահեստում

ԳործունեությունԽմբագրել

1842 թվականին լույս է տեսել Պետեֆիի «Հարբեցողը» առաջին բանաստեղծությունը, 1844 թվականին՝ Վյորյոշմարտիի հանձնարարականով, «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն, որտեղ դրսևորվում է Պետեֆիի ժողովրդական աշխարհընկալումն ու ռեալիզմը։ Բանաստեղծություններից շատերը («Ես խոհանոց մտա մի օր...» 1843, «Առևտուր» 1845, և այլն) դարձել են ժողովրդական երգեր։ Պետեֆիի պոեզիայում խռովարարական բողոքը շուտով ստանում է դեմոկրատական երանգ («Ընդդեմ արքաների» 1844, «Վայրի ծաղիկ» 1844)։ «Գյուղական մուրճ» (1844) և «Դյուցազն Յանոշը» (1844) ստեղծագործություններով Պետեֆին հեռացավ ժամանակի իշխող պահպանողական, կեղծ ռոմանտիկական կանոններից և ընդունեց բուն ժողովրդական ձև ու բովանդակություն։ Սիրային հիասթափությունները, «կոպտության» և «անճաշակության» համար քննադատական հարձակումները, տագնապը իր երկրի նկատմամբ Պետեֆիին հասցրին հոգեկան ճգնաժամի։ «Ամպեր» (1845-1846) շարքը տոգորված է կենցաղի աններդաշնակության զգացումով։ «Պիշտա Սիլայ» (1846), «Շալգո» (1846) պոեմները բովանդակում են ողբերգական մոտիվներ։ Պետեֆիի պոեզիան հետզհետե դառնում է հասարակական պայքարի «օրացույց» («Ինձ մի բան է անհանգստացնում» 1846, «Պալատն ու խրճիթը», «XIX դարի պոետներին», «Ժողովրդի անունից», «Հերոսները քրջերի մեջ» 1847)։

1847 թվականին Պետեֆին գլխավորել է «Երիտասարդ Հունգարիա» կազմակերպությունը, մասնակցել բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության ծրագրի մշակմանը («12 կետ»), Վաշվարի հետ ղեկավարել Պեշտի և Բուդի 1848 թվականի մարտի 15-ի հեղափոխական ապստամբությանը։ Պետեֆին հանդես է եկել ֆեոդալիզմը ամբողջովին վերացնելու օգտին, կոչ արել խորացնելու հեղափոխությունը, ստեղծելու Հունգարիայի անկախ դեմոկրատական հանրապետություն։ Բանաստեղծ-հռետորը պահանջում էր ժողովրդական իրավունքների լրիվ իրականացում («Ազգային երգ» 1848, «Թագավորներին դեպի կախաղան» 1848, և այլն)։ Ազնավականների կողմից ձախողվեով Ազգային ժողովի ընտրություններում՝ Պետեֆին 1848 թվականի սեպտեմբերին ընդունվել է հեզափոխական բանակ, գրել զինվորներին փառաբանող մարտական երգեր։ Նրա քնարերգությունը, ինչպես նախկինում, միաձուլված էր հեղափոխական գաղափարների հետ, բայց նրանում կային նաև ողբերգական նոտաներ («Սարսափելի ժամանակներ», «Կյանք կամ մահ», «Առաքյալ», 1848, լրիվ հրատարակված 1874)։ Պետեֆին զոհվել է ցարական կազակների հետ ընդհարման ժամանակ։

Պետեֆիի գործերը թարգմանվել են հայերեն Վահագն Դավթյանի, Գրիգոր Արեյանի կողմից։

Տես նաևԽմբագրել

Պետեֆիի խմբակ

ԱղբյուրներԽմբագրել

«Հատոր 9»։ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան։ Երևան: Հայկական սովետական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն։ 1983։ էջ էջ 253 

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Энциклопедия Брокгауз (գերմ.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Wurzbach D. C. v. Petőfi, Alexander (գերմ.) // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt habenWien: 1856. — Vol. 22. — S. 84.
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Շանդոր Պետեֆի հոդվածին
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։