Մայր Հող (դիցաբանություն)

Մայր Հող (ուկր.՝ Земля — свята мати; սերբ.՝ Маjка земља[1] ) սլավոնական դիցաբանության մեջ հողի անձնավորված կերպարն է: Հողը համարվել է կենդանիների և բույսերի մայրը: Հակառակվել է անձնավորված Երկնքին (կամ աստված Պերուն հետ) և համարվել է նրա կինը: Երկինքը կամ Պերուն ջրել է Հողին անձրևով, որից հետո նա բերք էր տալիս (ծնում):

Մայր Հող
Lob Земля-именинница.jpg
Տեսակաստվածուհի և Slavic deity?
Դիցաբանությունսլավոնական
Սեռիգական
Անունը այլ լեզուներովուկր.՝ Земля — свята мати, սերբ.՝ Маjка земља
Այլ մշակույթներումԴեմետրա, Ժամինա,Անահիտա
Երևի համընկնում էՏելլուս, Գեա և Jörð?
ԱմուսինՊերուն
ԶավակներՄիկուլա Սեմենովիչ,բոլոր կենդանի արարածները

Մայր Հողի կերպարըԽմբագրել

Մայր Հողի կերպարը գալիս է հնագույն ժամանակներից առնվազն[2] նախահնդեվրոպական [3] դարաշրջանից: Դրա մասին են վկայում բազմաթիվ զուգահեռականներ տվյալ կերպարի հնդեվրոպական ժողովուրդների առասպելներում. Դեմետրան հունականում, Անահիտան իրանականում, Ժեմինան լիտվականում և այլք:

Հողից (կավից, մոխրից) ըստ Աստվածաշնչի, ապոկրիֆների և ժողովրդական լեգենդների արարված է մարդու մարմինը, նրա հոգին մահից հետո հայտնվում է Երկնային աշխարհում, իսկ մարմինը`Հողում (հին ժամանակներում եղել է համոզմունք, որ հոգին վերջնականորեն լքում է մարմինը, երբ առաջին բուռ հողը լցվում է դագաղի վրա): Հողն ըստ համասլավոնական ավանդույթի եղել է մայրության և կանացիության սկիզբը: Սերմերը իր մեջ ընդունելով, նա հղիանում է և նոր բերք տալիս. նա համընդհանուր մայր և կերակրող է, ապրողներին կերակրում է, իսկ մեռածներին իր մոտ է ընդունում: Ռուսական հանելուկներում նա փոխկապակցվում է «Բոլոր մայրերի համար ընդհանուր» կերպարի հետ: Ռուսական բանահյուսական տեքստերում և դարձվածային արտահայտումներում «Մայր Հողը» առաջին հերթին նշանակում է հողը, երկնային խոնավությամբ հագեցված: Հետևաբար, չորացած, անբերրի հողը, ռուսական հոգևոր բանաստեղծություններում համեմատվում է այրի կնոջ հետ: Ցանքից առաջ գյուղացիները աղոթում էին սրբերին, որպեսզի «պաղ եղյամով արբեցնեն Մայր Հողին, որպեսզի բերի նա ցորեն, ցնծի այն, վերադարձնի նրան մեծ հասկով»:[4]

Համաժողովրդական քրիստոնեությունԽմբագրել

Ժողովրդա-քրիստոնեական ավանդույթներին բնորոշ են համոզմունքները, ըստ որոնց Հողը փակվում էր «Հնդկական ամռանը» (սեպտեմբերց հոկտեմբերի սկիզբ ընկած ժամանակաշրջանը) և նշում էր իր տարեդարձը, ապա բացվում էր «Ավանդության օրը» (ապրիլի 7): Հողին «Հոբելյար» էին անվանում նաև «Սիմոնովի օրը» (մայիսի 23), «Հոգիների օրը» (Զատիկից 51 օր հետո) և «Սպասովի օրը» (օգոստոսի 15): «Հոգիների օրը Հողը «Հոբելյար» է, քանի որ այդ օրը նա ստեղծվեց»: Այդ օրերին Հողի նկատմամբ դրվել են բազմաթիվ արգելքներ. չի թույլատրվել փորել, հերկել, ցցեր խրել, հարվածել Հողին[5][6]:

Քրիստոնեության տարածման ընթացքում ազգային ինքնագիտակցության մեջ հայտնվեցին զուգահեռներ Մայր Հողի կերպարի և Աստվածածնի կերպարի հետ: Այսպիսով XIX դարի Ռուսաստանի գյուղացիական կյանքում Մայր Հողի կերպարը, ինչպես Հող-կերակրողի, ծննդաբերող Հողի, պտղաբերու Հողի հավասարեցվում է, երբեմն էլ նույնացվում է Աստվածամոր հետ: Նաև հողը կապվում էր Պառասկեվա Պյատնիցա: «Ուրբաթ օրը, Մայր Պառասկեվայի, մեղք է անհանգստացնել Հողին, քանզի Փրկչի սուրբ մահի ժամանակ երկրաշարժ էր[7]:

Ուկրաինական զրույցներում Հողին կոչում էին Տատյանա[8]:

Տեսնել նաևԽմբագրել

  • Դեմետրա - Հունաստանում
  • Ցերերա - Հռոմում
  • Մայա(Պլեյադա)
  • Սիմոնովի օր

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Дуличенко, 2014, էջ 171
  2. Кологривов, 1961, էջ 145
  3. Тацит Публий Корнелий (18.07.2016)։ «Германия» (ռուսերեն)։ my-talk-hamster.ru։ Վերցված է 2016-12-12։ «... ревдигны, авионы, англы, варины, эвдозы, сварины и нуитоны, защищаемые реками и лесами. Каждое из этих племен в отдельности ничем не замечательно, но все они вместе поклоняются Нерте, т. е. Матери-Земле, и думают, что она вмешивается в дела людей и объезжает народы» 
  4. Белова и др., 1999, էջ 316
  5. Максимов, 1903, էջ 266
  6. Белова и др., 1999, էջ 317
  7. Чичеров, 1957, էջ 56
  8. Топорков, 1995, էջ 194

ԱղբյուրներԽմբագրել

  • Земля / Белова О. В., Виноградова Л. Н., Топорков А. Л. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 315—321. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Дуличенко А. Д. Введение в славянскую филологию: учебное пособие. — М.: ФЛИНТА, 2014. — 720 с. — ISBN 978-5-9765-0321-2.
  • Кологривов Иоанн. Очерки по истории русской святости (Essai sur la sainteté en Russie) / перевод и под редакцией С. С. Оболенского. — Брюссель: Жизнь с Богом, 1961. — 417 с.
  • Коринфский А. А. Мать — Сыра Земля // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 1—18.
  • Максимов С. В. Мать — Сыра Земля // Нечистая, неведомая и крестная сила. — СПб.: Товарищество Р. Голике и А. Вильворг, 1903. — С. 251—274.
  • Топорков А. Л. Земля // Славянская мифология. Энциклопедический словарь. — М.: Эллис Лак, 1995. — С. 192–195. — ISBN 5-7195-0057-X.
  • Чичеров В. И. Зимний период русского народного земледельческого календаря XVI – XIX веков. — М.: Издательство Академии Наук СССР, 1957. — 237 с.

Լրացուցիչ գրականությունԽմբագրել

  • Толстой Н. И. «Покаяние земле» // Толстой Н. И. Очерки славянского язычества. — М.: Индрик, 2003.
  • Топоров В. Н. К реконструкции балто-славянского мифологического образа Земли-Матери // Балто-славянские исследования 1998—1999. XIV. — М.: Индрик, 2000. — С. 239—371.
  • Панченко А. А. Мать или мачеха? // Отечественные записки. — 2004. — № 1 (16).
  • Мороз А. Б. «От земли уродиться да в землю ложиться…» // Отечественные записки. — 2004. — № 1. — (16).