Ձմերուկ

Բանջարեղենների ընտանիքի Citrullus տեսակի բույսերի մեծ պտուղ
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ձմերուկ (այլ կիրառումներ)

Ձմերուկ (լատ.՝ Citrullus), դդմազգիներին միամյա կամ բազմամյա բույսերի ցեղ։ Ձմերուկն ունի մարդկանց համար դուրեկան համ, սննդարար հատկություն, պարունակում է մեծ քանակությամբ ջուր (90 %-ը ջուր է)։

Հայտնի են վայրի 1՝

  • Ձմերուկ վայրի (C.colocynthis) և մշակովի 2 (սեղանի ու կերային) տեսակներ։

Հայաստանում (հիմնականում Արարատյան դաշտում) մշակվում է 1 տեսակ՝

  • Ձմերուկ սեղանի (C. vulgaris

Կենսաբանական նկարագիրԽմբագրել

 
Ծաղիկները

Միամյա է։ Ցողունը մագլցող է, երկարությունը՝ 3-4,5 (և ավելի) մ։ Տերևները հերթադիր են, բլթակավոր, խորը կտրտված։ Ծաղիկները մեկական են, հազվադեպ՝ փնջերով, բաժանասեռ, դեղնավուն։ Պտուղը բազմասերմ, հյութալի կեղծ հատապտուղ է՝ հարթ մակերեսով, կլոր, ձվաձև, տանձաձև, գլանաձև և այլն, զանգվածը՝ 0,6-1,6 (առավելագույնը՝ 30) կգ։ Կեղևը սպիտակից մինչև մուգ կանաչ է՝ խայտաբղետ պատկերներով, տարբեր լայնության զոլերով։ Պտղամիսը կարմիր է, վարդագույն կամ դեղին։ Սերմերը տարբեր մեծության են, սպիտակ, կարմիր, սև, մոխրագույն և այլն։

Պատմական տվյալներԽմբագրել

Ձմերուկն առաջներում այդքան խոշոր չի եղել։ Ձմերուկի հայրենիք է համարվում Հարավային Աֆրիկան։ Ձմերուկի վայրի տեսակներին մինչև այժմ էլ կարելի է հանդիպել հյուսիսային և հարավային Աֆրիկայի տափաստաններում։ Եգիպտոսում մինչև այժմ էլ պահպանվում է ձմերուկի մի տեսակ, որը խնձորի չափ ունի, և մարդիկ օգտագործում են միայն նրա սերմերը։

Ներկայիս խոշոր ձմերուկի տեսակները ստացվել են հին ժամանակներում արաբներն ու հրեաները դրանց անվանել էին «բատիխ»։ Ռուսաստան այն մուտք է գործել 13-14-րդ դարերում, մոնղոլական արշավանքների ժամանակ և անվանվել է «արբուզ», որ թուրքական «կարբուզ» բառից է ծագել։ Հայաստանում ձմերուկը հայտնի եղել շատ վաղուց։ Ըստ Հր. Աճառյանի, անվանումը կազմված է ձմեռն բառից: Պարզ չէ, թե ինչու է պտուղն այդպես կոչվել: Հավանական է՝ առատ զովացուցիչ ջրի պատճառով:

Առողջարար հատկություններԽմբագրել

Ձմերուկը ունի միզամուղ հատկություն, քանի որ այն պարունակում է մեծ քանակությամբ ջուր, որը օրգանիզմից հեռանում է արագ։ Այն իր հետ դուրս է բերում նյութափոխանակության հետևանքով օրգանիզմում կուտակված վնասակար նյութերը։ Միզամուղ հատկությունների շնորհիվ ձմերուկը շատ օգտակար է հատկապես երիկամային հիվանդությունների դեպքում։

Ձմերուկը նպաստում է իմունիտետի ամրապնդմանը։ Բարենպաստ ազդեցություն է թողնում սրտանոթային համակարգի աշխատանքի վրա[փա՞ստ]։

Օգտակար է հիպերտոնիայի, աթերոսկլերոզի և սրտանոթային համակարգի այլ հիվանդություններիդեպքում։ Օգնում է օրգանիզմից հանել թունավոր նյութերը, օգտակար է լյարդի համար հակաբիոտիկներով կամ ուժեղ ազդեցությամբ այլ դեղամիջոցներով բուժումից հետո։ Ցուցված է լյարդի, լեղապարկի հիվանդութունների դեպքում, ինչպես նաև շաքարային դիաբետ և արթրիտ ունեցող մարդկանց[փա՞ստ]։

Ձմերուկը հարուստ է նաև վիտամիններով՝ C, B, ֆոլիոթթվով, շաքարով (հատկապես ֆրուկտոզա) և այլն։

Կիրառումներ և նշանակությունԽմբագրել

Բացի թարմ վիճակում այն ուտելուց, ձմերուկի կեղևից պատրաստում են մուրաբա, ցուկատ, ջեմ, պովիդլո և այլն։ Սերմերից ստացվում է յուղ՝ բարձր տեսակի օլիֆ պատրաստելու համար։

Հասուն պտուղը պարունակում է շաքարներ, վիտամիններ և այլն։ Դյուրամարս է. օգտագործվում է թարմ, թթու դրած (մանրերը), մեղր (ևարդեկ) եփելու համար։ Պատրաստում են նաև մուրաբա, շաքարաչիր։ Հայաստանում գերակշռում են կարմիր պտղամսով սորտերը։

ԴասակարգումԽմբագրել

  ավելի քան 6 ընտանիք (համաձայն APG II Համակարգի)   ևս 6 ցեղ
(համաձայնAPG II Համակարգի)
 
         
  Կարգ Դդմածաղկավորներ     Ենթաընտանիք Cucurbitoideae     դաս Ձմերուկ
               
  Բաժին
Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր
    Ընտանիք Դդմազգիներ     Ցեղ Benincaseae    
             
  ավելի քան 44 կարգի ծաղկավոր բույսեր
(համաձայնAPG II Համակարգի)
  ևս 1 ենթաընտանիք Zanonioideae
(համաձայնAPG II Համակարգի)
  ևս 18 դաս
     

Ձմերուկի համաշխարհային արտադրությունԽմբագրել

Ձմերուկի արտադրություն 2012 թվականին ըստ՝ Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության[1]:

Դասակարգում Երկիր Արտադրություն, հազար  դոլլար Արտադրություն, հազար տոննա Ծանոթագրություն
1 Չինաստան 7 573 345 70 000 000 Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության գնահատման
2 Իրան 432 892 3 800 000 Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության գնահատման
3 Թուրքիա 321 896 4 044 184
4 Բրազիլիա 236 899 2 079 547
5 Եգիպտոս 213 565 1 874 710
6 ԱՄՆ 188 925 1 770 630
7 Ալժիր 170 318 1 495 081
8 Մեքսիկա 117 738 1 033 524
9 Ղազախստան 111 549 1 154 900
10 Իսպանիա 92 276 853 600
11 Ռուսաստան 74 766 1 453 315
12 Կորեա 73 243 642 945
13 Մարոկո 65 487 574 859
14 Հունաստան 61 516 565 000
15 Մալի 59 807 525 000 Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության գնահատման
15 Թաիլանդ 59 807 525 000 Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության գնահատման
17 Ինդոնեզիա 59 338 520 883
18 Վիետնամ 53 541 470 000 Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության գնահատման
19 Ուզբեկստան 53 293 1 350 000 Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության գնահատման
20 Սիրիա 51 721 478 254

ԴասակարգումԽմբագրել

խորանարդային ձմերուկ.
Տոկիո, Ճապոնիա
Դեղին ձմերուկ։
Ձմերուկ սովորականի հիբրիդը

Տեսակներ և սորտերԽմբագրել

Տեսակներ

Տեսակի ներում առանձնացնում են 2 սորտեր[2]:

  • Citrullus lanatus var. citroides (L.H.Bailey) Mansf.
    • Citrullus vulgaris var. citroides L. H. Bailey
  • Citrullus lanatus var. lanatus

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. FAOSTAT 2012 — Top 20 Countries by commodity (watermelons)
  2. По данным сайта GRIN (см. карточку растения)

ԳրականությունԽմբագրել

  • Գ. Ա. Պետրոսյան, «Մրգերի և բանջարեղենների օգտակարությունը», 1978, «Հայաստան» հրատարակչություն
  • Фурса Т. Б., Филов А. И. Культурная флора СССР. Тыквенные (арбуз, тыква) / Ред. тома к.б.н. О. Н. Коровина, Т. Б. Фурса. — М.: Колос, 1982. — Т. XXI. — С. 9—140. — 279 с. — 2000 экз.
  • Мазнев Н. И. Арбуз съедобный // Энциклопедия лекарственных растений. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Мартин, 2004. — С. 78—79. — 496 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-8475-0213-3
  • Лавренов В. К., Лавренова Г. В. Современная энциклопедия лекарственных растений. — М.: ЗАО «ОЛМА Медиа Групп», 2009. — С. 30—31. — 272 с. — ISBN 978-5-373-02547-8

Արտաքին հղումներԽմբագրել

  Ընթերցե՛ք «ձմերուկ» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։