Ու Բինջյան (չին.՝ Wǔ Bǐngjiàn, 1769, Ֆուցզյան, Չինաստան - սեպտեմբերի 4, 1843(1843-09-04), Գուանչժոու, Չինաստան), Արևմուտքում առավել հայտնի է որպես Հոքուա կամ Հոքուան, 19-րդ դարի առաջին կեսի Գուանչժոուի խոշոր վաճառական, կարևորագույն կոմպրադոր եվրոպական առևտրականների և չինական իշխանությունների միջև։ Ժամանակին եղել է Չինաստանի ամենահարուստ մարդը և աշխարհի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը[2][3][4][5][6][7][8][9][10]։

Հոքուա
չին.՝ 浩官
Դիմանկար
Ծնվել է1769
ԾննդավայրՖուցզյան, Չինաստան
Մահացել էսեպտեմբերի 4, 1843(1843-09-04)
Մահվան վայրԳուանչժոու, Չինաստան
ՔաղաքացիությունFlag of China (1862–1889).svg Ցին կայսրություն[1]
Մասնագիտությունվաճառական
Howqua Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ու Բինջյանը (մանդարինից) կամ Ին Պինկամը (կանտոնյան չինարենից) ծնվել է 1769 թվականին Գուանչժոուում: Նրա ընտանիքը ծագումով Ֆուցզյան նահանգից էր և խոսում էր հոկիեն բարբառով: Ու Բինջյանի պապը թեյ էր վաճառում Սյամինում, իսկ հայրը իր սեփական բիզնեսը սկսել էր Ցյուանչժոուում[11]:

1783 թվականին Ու Գոին (Ու Գոժուն) Գուանչժոուում հիմնել է խոշոր «Էվո» (怡和行) հոնգը (ունիվերսալ առևտրի տուն): 1803 թվականին նրա որդին՝ Ու Բինջյանը, ստանձնել է ընտանեկան բիզնեսը և հոնգը վերածել է Հարավային Չինաստանի խոշորագույն առևտրի տան: Արևմտյան վաճառականների շրջանում Ու Բինջյանը ստացել է Հոքուա անունը, սա նրա ընկերության ռոմանական տարբերակն է հոկիեն բարբառից (浩官, Hō-koa)[12]։

«Էվոն» շրջանառության ծավալով Գուանչժոուի «Տասներեք առևտրային կետերի» շրջանում ամենախոշոր հոնգն էր, նրա նավատորմի առևտրային հետաքրքրությունները տարածվում էին Կալկաթայում, Բատավիայում, Մանիլայում և Լատինական Ամերիկայում: Բացի այդ, «Էվոն» հանդիսանում էր Բրիտանական արևելահնդկական ընկերության կարևոր պարտատեր, իսկ Հոքուայի անձնական կարողությունը 1834 թվականին գերազանցել է 26 միլիոն մեքսիկական դոլարը[13][14][15]:

1834 թվականին արևելահնդկական ընկերությունը կորցրել է Չինաստանի հետ առևտրի իր մենաշնորհը, և Հոքուան փորձել է կապեր հաստատել բրիտանական լորդ Ուիլյամ Ջոն Նեյպիրեմի հետ, որը նշանակվել է Գոուանչժոուում առևտրի տեսուչ: Այնուամենայնիվ Նեյպիերը 1834 թվականի սեպտեմբերին սկսել է ռազմական հակասություն Լյագուանի նահանգապետի հետ և շուտով տենդից մահացել է Մակաոյում[16][17]:

1835 թվականին Հոքուան փոխանցել է Գուանչժոուի իր շենքերից մեկը ամերիկացի բողոքական միսիոներ և բժիշկ Փիթեր Պարկերին, որը այնտեղ բացել է Չինաստանում առաջին արևմտյան ոճով աչքի հիվանդանոցը (հայտնի էր որպես Կանտոնյան հիվանդանոց)[18]:

Հոքուան ամերիկացիներին և բրիտանացիներին մատակարարում էր թեյ, մետաքս, ճենապակի և պղպեղ, իսկ փոխարենը ստանում էր մետաղադրամներով և ձուլակտորներով արծաթ, ինչպես նաև գործվածքներ և ափիոն: Նա գլխավորում էր Գուանչժոուի չինական վաճառականների գիլդիան և իրականում ղեկավարում էր ցինական Չինաստանի ամբողջ արտաքին առևտուրը: Հոքուայի մոտ գործընկերներից էին Ջոն Պերկինս Քուշինգը (1787—1862), Ուիլյամ Ջարդին (1784—1843), Ջեյմս Մետիսոնը (1796–1878), Սեմուել Ռասսելը (1789—1862), Ուորեն Դելանոն (1809—1898), Ջոն Մյոտրեյ Ֆորբսը (1813—1898) և Աբիել էբոտ Լաունը (1811—1893): Վերջինս նույնիսկ 1840 թվականին համատեղ ձեռնարկություն է հիմնել Հոքուայի հետ[19][20]:

Չնայած իր եկամտի զգալի մասը ծախսել է կայսերական պաշտոնյաներին կաշառք տալու վրա, նրա կարողությունը մնում էր հսկայական մինչև Ափիոնային առաջին պատերազմի բռնկվելը: 1842 թվականին Նանկինգի պայմանագրի կնքումից հետո Հոքուան անգլիացիներին վճարել է տանուլ տված պատերազմից հետո Չինաստանի վրա դրված ռազմատուգանքի մեկ երրորդը: Հոկուան մահացել է Գուանչժոուում 1843 թվականի սեպտեմբերի 4-ին[21][22]:

Առևտրային համակարգը ԿանտոնումԽմբագրել

 
Գուանչժոուի «Առևտրի տասներեք կետ»: Աջ կողմում «Էվո» առևտրային կետն է: 1820 թվական

1684-ից 1856 թվկանները Գուանչժոուում կային այսպես կոչված «Տասներեք առևտրի կետեր», որոնց միջոցով Ցինական Չինաստանը առևտուր էր անում արտաքին աշխարհի հետ: Այս առևտրի կետերի տարածքը գտնվում էր Չժուցզյան գետի երկայնքով, ներկայիս Լիվան շրջանի տարածքում: Առևտրի ամենամեծ կետերն էին «Էվո» հոնգի, ինչպես նաև բրիտանական, ամերիկյան, հոլանդական, ֆրանսիական, իսպանական, դանիական, շվեդական և ավստրիական պահեստները: 1822 թվականին առևտրի կետերը ոչնչացվել են զանգվածային հրդեհի արդյունքում, այնուհետև վնասվել են Ափիոնային առաջին պատերազմից: Նանկինի պայմանագիրի կնքումից հետո 1842 թվականին «Առևտրի տասներեք կետի» դերը զգալիորեն կրճատվել է, իսկ Ափիոնային երկրորդ պատերազմից հետո նրանք տեղափոխվել են Հաիցհու կղզի[23][24]:

18-րդ դարի կեսերից Գուանչժոուի բոլոր հոնգերը (առևտրի տներ) գլխավորում էին կոհոնգները (公 行)՝ խոշորագույն վաճառականների գիլդիաներները, որոնք իրականում վերահսկում էին Ցիանական Չինաստանի արտահանման և ներմուծման բոլոր գործարքները: Մինչև Ափիոնային առաջին պատերազմը Չինաստանի և Արևմուտքի միջև գրեթե ամբողջ արտաքին առևտուրը տեղի էր ունենում կոհոնգի միջոցով (բացառությամբ Չժուցզյան գետի դելտայում տարածված մաքսանենգության գործարքների): Կոհոնգը պատասխանատու էր կայսերական նահանգապետի առջև այն բանի համար, որ արևմտյան վաճառականները ժամանակին վճարեին գանձապետարանին բոլոր տուրքերը և հարկերը, ինչպես նաև ապահովեին, որ օտարերկրացիները իրենց պատշաճ կերպով պահեին Գուանչժոուում[25][26]:

ԺառանգությունԽմբագրել

 
Ամերիկյան «Հոքաու» կլիպերը, 1850 թվական

Հոկուայի մահից հետո՝ 1843 թվականին, Jardine, Matheson & Co. ամենամեծ բրիտանական առևտրային տունը, փորձելով օգտագործել հանգուցյալ գործարարի հեղինակությունն ու հռչակը, «Էվո»-ն ընդունել է որպես իրենց ընկերության չինական անվանում (չինարենից թարգմանաբար նշանակում է «Երջանիկ ներդաշնակություն»)[27]։

1844 թվականին A.A. Low & Brother ֆիրմայի ղեկավար Աբիել Էոտ Լաուն իր նոր կլիպերն անվանակոչել է մահացած բիզնես գործընկերոջ անունով՝ Houqua:

Իր սնանկացումից անմիջապես առաջ ամերիկյան Russell & Company ընկերությունը փորձել է վերադառնալ բանկային բիզնեսին: 1891 թվականի գարնանը բրիտանա-չինական National Bank of China ընկերությունը գլխավոր գրասենյակի հետ դարձել է համահիմնադիր Հոնկոնգում: Բանկի հիմնական բաժնետերերն էին թեյի մագնատ հանգուցյալ Հոքուայի ընտանիքը, ինչպես նաև Փոլ Ֆորբսի որդիները՝ Ուիլյամ Հաուել Ֆորբսը և Հենրի դե Ֆորբսը (երկուսն էլ Russell & Company ընկերության գործընկերներ էին և մտնում էին Էյչ-Էս-Բի-Սի (The Hongkong and Shanghai Banking Corporation) ղեկավար կազմի մեջ): Այնուամենայնիվ, ընկերության ոչ բոլոր գործընկերներն են հավանություն տվել National Bank of China ընկերության հետ աշխատանքին, քանի որ դա կարող էր շահերի բախում առաջացնել The Hongkong and Shanghai Banking Corporation-ի հետ, որի հետ սերտորեն կապված էր Russell & Company-ին[28]:

Հոքուայի անվան հետ է կապված Թայվան կղզու հայտնի սև թեյը, որն արտադրում է Mark T. Wendell ընկերությունը[29]:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Китайская биографическая база данных
  2. David Faure Emperor and Ancestor: State and Lineage in South China. — Stanford University Press, 2007. — P. 264—265. — ISBN 9780804767934
  3. Freeman Hunt, William B. Dana The Merchants' Magazine and Commercial Review. — 1844. — Т. 10. — P. 459—460.
  4. John Pomfret The Beautiful Country and the Middle Kingdom: America and China, 1776 to the Present. — Henry Holt and Company, 2016. — P. 23, 25. — ISBN 9781429944120
  5. George T. Haley, Usha C. V. Haley, ChinHwee Tan New Asian Emperors: The Business Strategies of the Overseas Chinese. — John Wiley & Sons, 2012. — ISBN 9781118580509
  6. Jacques M. Downs, Frederic D. Grant, Jr. The Golden Ghetto: The American Commercial Community at Canton and the Shaping of American China Policy, 1784–1844. — Hong Kong University Press, 2014. — P. 46. — ISBN 9789888139095
  7. Greg Clydesdale Waves of Prosperity: India, China and the West – How Global Trade Transformed The World. — Hachette UK, 2016. — ISBN 9781472138996
  8. James Bradley The China Mirage: The Hidden History of American Disaster in Asia. — Hachette UK, 2015. — ISBN 9780316196666
  9. Franklin Ng The Asian American Encyclopedia. — Marshall Cavendish, 1995. — Т. 1. — P. 214. — ISBN 9781854356789
  10. Chung Tan China and the brave new world: a study of the origins of the Opium War (1840-42). — Carolina Academic Press, 1978. — P. 58. — ISBN 9780890890868
  11. Freeman Hunt, William B. Dana The Merchants' Magazine and Commercial Review. — 1844. — Т. 10. — P. 459.
  12. W.E. Cheong The Hong merchants of Canton: Chinese merchants in Sino-Western trade. — Routledge, 1997. — P. 122. — ISBN 0-7007-0361-6
  13. W.E. Cheong The Hong merchants of Canton: Chinese merchants in Sino-Western trade. — Routledge, 1997. — P. 122. — ISBN 0-7007-0361-6
  14. John Pomfret The Beautiful Country and the Middle Kingdom: America and China, 1776 to the Present. — Henry Holt and Company, 2016. — P. 23, 25. — ISBN 9781429944120
  15. Jacques M. Downs, Frederic D. Grant, Jr. The Golden Ghetto: The American Commercial Community at Canton and the Shaping of American China Policy, 1784–1844. — Hong Kong University Press, 2014. — P. 80. — ISBN 9789888139095
  16. Shuo Wang Faces of Communities: Social Ties between Trust, Loyalty and Conflict. — Vandenhoeck & Ruprecht, 2014. — P. 153, 156. — ISBN 9783847002819
  17. Maurice Collis Foreign Mud: Being an Account of the Opium Imbroglio at Canton in the 1830's and the Anglo-Chinese War that Followed. — New Directions Publishing, 2002. — P. 135—136. — ISBN 9780811215060
  18. John Pomfret The Beautiful Country and the Middle Kingdom: America and China, 1776 to the Present. — Henry Holt and Company, 2016. — P. 27. — ISBN 9781429944120
  19. John Pomfret The Beautiful Country and the Middle Kingdom: America and China, 1776 to the Present. — Henry Holt and Company, 2016. — P. 25—26, 27. — ISBN 9781429944120
  20. Jacques M. Downs, Frederic D. Grant, Jr. The Golden Ghetto: The American Commercial Community at Canton and the Shaping of American China Policy, 1784–1844. — Hong Kong University Press, 2014. — P. 43, 82. — ISBN 9789888139095
  21. Freeman Hunt, William B. Dana The Merchants' Magazine and Commercial Review. — 1844. — Т. 10. — P. 459—460.
  22. John Pomfret The Beautiful Country and the Middle Kingdom: America and China, 1776 to the Present. — Henry Holt and Company, 2016. — P. 33. — ISBN 9781429944120
  23. John Pomfret The Beautiful Country and the Middle Kingdom: America and China, 1776 to the Present. — Henry Holt and Company, 2016. — P. 24. — ISBN 9781429944120
  24. Jacques M. Downs, Frederic D. Grant, Jr. The Golden Ghetto: The American Commercial Community at Canton and the Shaping of American China Policy, 1784–1844. — Hong Kong University Press, 2014. — P. 29. — ISBN 9789888139095
  25. Jacques M. Downs, Frederic D. Grant, Jr. The Golden Ghetto: The American Commercial Community at Canton and the Shaping of American China Policy, 1784–1844. — Hong Kong University Press, 2014. — P. 21—22. — ISBN 9789888139095
  26. «Cohong» (անգլերեն)։ Encyclopædia Britannica 
  27. W.E. Cheong The Hong merchants of Canton: Chinese merchants in Sino-Western trade. — Routledge, 1997. — P. 122. — ISBN 0-7007-0361-6
  28. Sibing He (2011)։ «Russell and Company in Shanghai, 1843-1891: U. S. Trade and Diplomacy in Treaty Port China (26 стр.)» (անգլերեն)։ Hong Kong University 
  29. «Hu-Kwa tea» (անգլերեն)։ Mark T. Wendell Tea Company 

Արտաքին հղումներԽմբագրել