Բացել գլխավոր ցանկը

Խոյի բարբառ, Սալմաստ-Խոյի բարբառ, Ուրմիայի բարբառ, հայերենի բարբառ։ Ըստ հայերենի բարբառների ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «լիս» կամ «էլ» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արևելյան խմբակցության հարավարևելյան բարբառախմբին։ Խոսվել է Խոյի, Սալմաստի, Մակուի, Իգդիրի և Նախիջևանի գավառներում, այժմ խոսվում է Արտաշատի, Արարատի, Վայքի (նախկինում՝ Ազիզբեկով), Եղեգնաձորի, մասամբ՝ Էջմիածնի, Սիսիանի, Կոտայքի, Ապարանի շրջաններում։ Խոյի բարբառի հնչյունական համակարգով նման է Վանի բարբառին, իսկ քերականությամբ՝ Մարաղայի բարբառին։ Հնչյունական համակարգում առկա են ա, օ, ու, է, ի, ը, ա, օ, ու ձայնավորները (բան >պան, բով>պօվ, ուլ>ուլ) և երկբարբառակերպ ուօ հնչույթը (խոտ>խուօտ, ձոր>ծուօր)։ Որոշ խոսվածքներում կա նաև կոշտ ի (կընդկ)։ Գրաբարյան երկբարբառները վերածվել են պարզ ձայնավորների (հայր>խէր, սեաւ>սէվ, արիւն>արուն)։

Խոյի բարբառի բաղաձայնական համակարգը ենթարկվում է առաջին տեղաշարժին՝ գրաբարյան ձայնեղ պայթականները, սովորաբար, վերածվում են խուլերի (բերել>պէրէլ, գայլ>կյէլ, դաշտ-տաշտ, ձայն>ծէն, ջուր>ճուր), իսկ պարզ խուլերը և շնչեղ խուլերը մնում են անփոփոխ։ Բարդ կիսաշփական ձ, ծ, ց, ջ, ճ, չ բաղաձայնից առաջ կորցնում են իրենց պայթական բաղադրիչները՝ վերածվելով պարզ շփականների (իջանել>էջնէլ, միջնակ >մջնէկ, կծկել-ըսկէլ, աչք>աշկ և այլն)։ Կան քմային գ՜, կ՜, ք՜ հնչյունները (ընկեր >ինգյէր, սկեսուր >կյըսուր, քեռի>ք՜էռի) և պայթական ղ հնչույթը՝ առավելապես փոխառյալ բառերում (ղարիբ>ղարիբ, ղափաղ> ղափաղ)։ Գրաբարյան հ-ն, որպես կանոն, վերածվում է խ-ի (հաց>խաց, հանել>խանէլ, հայր>խէր)։ Խոյի բարբառն ունի 4 հոլովաձև, բացակայում է ներգոյականը։ Սեռականը հոդ չի ստանում, բացառականը կազմվում է է (ն), իսկ առանձին դեպքերում նաև՝ մէ (ն) վերջավորությամբ։ Հատկանշական է հոդերի կիրառությունը դիմավոր բայերի հետ (թըփէլիս, «ծեծում է ինձ», օրօխկէլիտ, «ուղարկում է քեզ»)։

Խոյի բարբառի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակը կազմվում է ս վերջավորվող դերբայով, իսկ առանձին խոսվածքներ՝ լ վերջավորվող դերբայով (կ՜իրէս էմ, կփրէս էս, կ՜իրէլի կամ կ՜իրել էմ, կ-փրէլ էս, կփրէլի), վաղակատար դերբայը կազմվում է իր, հարակատարը՝ ած և ուկ մասնիկներով և խոնարհման պարզ բայերի կատարյալի հիմքը արմատական է (կ՜իրիմ, կ՜իրիր, կ՜իրէց)։ Հարկադրական եղանակը կազմվում է տի կամ տիկ՜ը= կ՜ըտը մասնիկներով։ Անցյալ ժամանակաձևերը կազմվում են ներկա ժամանակաձևերից՝ էր բառ-մասնիկի հավելմամբ (կ՜իրէս էմ-կ՜իրէս էմ էր, կ՜իրիր էմ-կ-փրիր էմ էր, կ-փրէմ֊կ-փրէմ էր, տի կ՜իրէմ-տի կ՜իրէմ էր և այլն)։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 71 CC-BY-SA-icon-80x15.png