Իբրայ Ալթինսարին (ղազ.՝ Ыбырай Алтынсарин, հոկտեմբերի 20 (նոյեմբերի 1), 1841, Kostanay, ԽՍՀՄ - հուլիսի 17 (29), 1889, Kostanay, Turgay Oblast, Ռուսական կայսրություն), ղազախ մանկավարժ-լուսավորիչ, գրող, բանահավաք, հասարակական գործիչ, ազգագրագետ-գիտնական։ Հեղինակել է պատմվածքներ, առակներ, ղազախերեն թարգմանել է Լև Տոլստոյի, Իվան Կռիլովի ստեղծագործություններից։

Իբրայ Ալթինսարին
Altynsarin.jpg
Ծնվել էհոկտեմբերի 20 (նոյեմբերի 1), 1841
ԾննդավայրKostanay, ԽՍՀՄ
Վախճանվել էհուլիսի 17 (29), 1889 (47 տարեկան)
Վախճանի վայրKostanay, Turgay Oblast, Ռուսական կայսրություն
Մասնագիտությունգրող
ԱզգությունՂազախներ
ՔաղաքացիությունFlag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Ռուսական կայսրություն
Ուշագրավ աշխատանքներԿիրգիզական քրեստոմատիա»
«Կիրգիզներին ռուսերեն
ուսուցանելու նախնական ուղեցույց»
ԱզգականներQ12533429?
Commons-logo.svg Ybyrai Altynsarin Վիքիպահեստում

Ղազախերեն տեքստեր գրելու հնարավորություն ապահովելու նպատակով ղազախական այբուբենի տարբերակներ է ստեղծել՝ հիմնվելով ռուսական գրի վրա։ Ալթնսարինը եղել է ղազախների աշխարհիկ կրթության գործի կազմակերպման սկզբնավորողը։ Բացել է ռուս-ղազախական երկդասյա կենտրոնական երկու ուսումնարան, արհեստագործական մեկ ուսումնարան, Ղազախստանում առաջին ուսումնարանը կանանց համար[1], գավառական հինգ դպրոց, մանկավարժական մեկ ուսումնարան...

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծնվել է 1841 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, ռուսական կայսրության Տուրղայ նահանգի Արաղարաղայ գավառակում։ Վաղ հասակում զրկվել է ծնողներից և մեծացել ու դաստիարակվել է պապի՝ հայտնի բեյ (իշխան) Բալգոժա Ժանբուրշինի տանը[2]։

1850-1857 թվականներին սովորել է Օրենբուրգի սահմանային հանձնաժողովին առընթեր ռուսական գիշերօթիկ դպրոցում, որն ավարտել է ոսկե մեդալով։ Երեք տարի աշխատել է իր պապի գրասենյակում՝ որպես քարտուղար ու գրագիր։ 1879 թվականից վարել է Տուրղայ նահանգի ղազախական դպրոցների տեսուչի պաշտոնը։ Որպես ցարական պաշտոնյա՝ արժանացել է պետական խորհրդականի տիտղոսի։ Ռուսական այբուբենով 1879 թվականին հրատարակել է «Կիրգիզական քրեստոմատիա» և «Կիրգիզներին ռուսերեն ուսուցանելու նախնական ուղեցույց» դասագրքերը (այդ ժամանակներում ղազախներին կիրգիզներ էին անվանում)։ Մահացել է 1889 թվականի հուլիսի 17-ին։

Մեծարանք և հիշատակԽմբագրել

Ալթնսարինի պատվին անվանակոչվել են՝

  • Կոստանայի մարզի շրջաններից մեկը
  • Արկալիկի պետական մանկավարժական ինստիտուտը
  • գրադարաններ՝ Կոստանայում, Շիմկենտում
  • Ռուդնոյե քաղաքի հասարակական-հումանիտար քոլեջը
  • Ալմաթիի պողոտաներից մեկը
  • մեկական փողոց Կոստանայ, Կոկշեթաու, Ռուդնոյե քաղաքներում
  • մեկական դպրոց Ալմաթի, Կապշագայ, Ուբագան քաղաքներում, Տասկալա ավանում
  • սառցադաշտ Ջունգարյան Ալաթաու լեռներում[3] (1952 թ.)
  • Կենթաու քաղաքում 2013 թվականի մայիսին կանգնեցվել է Ալթնսարինի հուշարձանը
  • 2007 թվականին Ղազախստանի կրթության և գիտության նախարարությունը սահմանել է գերատեսչական հատուկ պարգև՝ [1] «Իբրայ Ալթնսարին» կրծքանշան

ԳրականությունԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. |2|314|Женские училища}}
  2. Аян Әден (17 тамыз 2018)։ «Ыбырайдың атасы Кенесары бастаған қозғалысты жақтамаған»։ ҚазАқпарат (ղազախ.)
  3. |1|202|Алтынсарина ледник

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 163