Թեոդորոս Ռշտունի

Հայոց սպարապետ, իշխան
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Թեոդորոս Ռշտունի (այլ կիրառումներ)

Թեոդորոս Ռշտունի (590 - 656[1], Դամասկոս, Ուղղահավատ խալիֆների պետություն[1]), մարզպան և Հայոց իշխան՝ 639-654 թվականներին, ընդհատումներով և զորավար։

Թեոդորոս Ռշտունի
Թեոդորոս Ռշտունի.jpg
Դրոշ
Հայոց մարզպան
639-645
Նախորդող Դավիթ Սահառունի
Հաջորդող Վարազ-Տիրոց Բ Բագրատունի
Հայոց իշխան
646-654
Հաջորդող Մուշեղ Ա
 
Մասնագիտություն՝ կառավարիչ
Ծննդյան օր 590(0590)
Ծննդավայր Ռշտունիք, Մարզպանական Հայաստան
Վախճանի օր 654(0654)
Վախճանի վայր Դամասկոս, Օմայյան խալիֆայություն
Դինաստիա Ռշտունիներ
Զավակներ Վարդ Ռշտունի

Սասանյան արքունիքի համաձայնությամբ 628 թվականին նշանակվել է Մարզպանական Հայաստանի սպարապետ։ 634 թվականից վարել է նաև Հայոց մարզպանի պաշտոնը։ Սասանյան պետության քայքայումից (637) և Մարզպանական Հայաստանի անկախանալուց հետո Թեոդորոս Ռշտունին իր ձեռքում է կենտրոնացրել երկրի պաշտպանությունը: Լարված հարաբերություններ է ունեցել բյուզանդական մասի Հայաստանի կառավարիչ Մժեժ Գնունու հետ։ Հայ նախարարների և կաթողիկոս Ներսես Գ Տայեցու աջակցությամբ միավորել է նաև Բյուզանդիային ենթակա Հայաստանը: 639-ին միավորված Հայաստանը փաստորեն հռչակվել է ինքնուրույն իշխանություն, որի առաջին իշխանն է դարձել Թեոդորոս Ռշտունին: Նա ամրացրել է Հայաստանի բերդերը, հզորացրել հայոց այրուձին և հաջողությամբ դիմակայել թշնամուն:

Իր ազդեցությունը Հայաստանում պահպանելու մտահոգությամբ՝ Բյուզանդիան 640 կամ 641-ին Թեոդորոս Ռշտունուն շնորհել է պատրիկի ու կյուրապաղատի տիտղոսներ և նրան ճանաչել Հայաստանի կառավարիչ իշխան: Դժգոհելով Թեոդորոս Ռշտունու ինքնուրույն քաղաքականությունից՝ Կոնստանս կայսրը 646-ին Հայոց իշխան է նշանակել ոմն Թովմայի: Վերջինս Կոտայքում դավադրաբար կալանավորել է Թեոդորոս Ռշտունուն և ուղարկել Կոստանդնուպոլիս: Սակայն կայսրը, երկյուղելով հայերի դժգոհությունից, Թեոդորոս Ռշտունուն վերստին հաստատել է իր պաշտոնում, իսկ Թովմային ետ կանչել: 648-ին Դվինի ժողովում հայ իշխանների ու հոգևորականների գերակշռող մասը՝ Թեոդորոս Ռշտունու գլխավորությամբ, մերժել է կայսեր «դավանական միության» առաջարկը: Բյուզանդական կայսրության նոր խարդավանքները դիմակայելու համար Թեոդորոս Ռշտունին իր շուրջն է համախմբել Հայոց, Աղվանից և Քարթլիի իշխող վերնախավերին, դիվանագիտական հմտությամբ բանակցել և 652-ին համեմատաբար ձեռնտու պայմանագիր է կնքել Ասորիքի արաբ կառավարիչ Մուավիայի հետ (տես Հայ-արաբական պայմանագիր 652): Ճանաչելով խալիֆայության գերիշխանությունը՝ Թեոդորոս Ռշտունին 3 տարով երկրում թեթևացրել է հարկավճարումը, պահպանել հայոց այրուձին (15 հզ. զինվոր) և ինքնուրույնությունը կառավարման բոլոր հարցերում: Արաբական 7 հզ. զորախմբի օգնությամբ Թեոդորոս Ռշտունին և նրա որդի Վարդը հաղթել են Հայաստան խուժած բյուզանդական զորքերին, մաքրել երկրի հս–արմ. շրջանները՝ ընդհուպ Տրապիզոն: Այս հաղթանակի համար Դամասկոսում նա արժանացել է Մուավիայի մեծարանքներին: Դամասկոսից վերադառնալով՝ Թեոդորոս Ռշտունին հիվանդացել և առժամանակ մեկուսացել է քաղաքական կյանքից (փակվել է Աղթամարի բերդում): Գլուխ բարձրացրած կենտրոնախույս և բյուզանդամոլ տարրերին հնազանդեցնելու պատրվակով արաբական զորքերը գրավել և կողոպտել են Հայաստանը: 652-ին պայմանագիրը վերահաստատելու հույսով՝ Թեոդորոս Ռշտունին 1800 հայ մեծատոհմիկ պատանդների հետ մեկնել է Դամասկոս: Սակայն երկարատև հիվանդությունից հյուծված Թեոդորոս Ռշտունին այնտեղ շուտով վախճանվել է: Նրա դին տեղափոխվել է հայրենի երկիր և թաղվել Ռշտունյաց տոհմական գերեզմանատանը:

Մ. Աբեղյանի կարծիքով մեծ ժողովրդականություն վայելող Թեոդորոս Ռշտունին դարձել է հայկական «Սասնա ծռեր» հերոսապատումի կերպար՝ ի դեմս քեռի Թորոսի: Թեոդորոս Ռշտունու գեղարվեստական կերպարն արտացոլվել է Ծերենցի «Թեոդորոս Ռշտունի» պատմավեպում:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Նախորդող
Հայոց մարզպան՝
Վարազ-Տիրոց Բ Բագրատունի 628-634

Հայոց իշխան՝
Դավիթ Սահառունի 635-638
Հայոց մարզպան
սպարապետ և Հայոց իշխան
Թեոդորոս Ռշտունի

639-654
Հաջորդող
Հայոց մարզպան՝
Վարազ-Տիրոց Բ Բագրատունի 645-646

Հայոց իշխան
Մուշեղ Մամիկոնյան 654-654
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 172