Բիլ (քաղաք)

քաղաք Շվեյցարիայում

Բիլ (նաև՝ Բիեն; գերմ.՝ Biel, ֆր.՝ Bienne, պաշտոնապես՝ Biel/Bienne), քաղաք Շվեյցարիայի հյուսիս-արևմուտքում, Բեռն կանտոնում, Բիլ լճի ափին (գերմ.՝ Bielersee, ֆր.՝ Lac de Bienne).

Բնակավայր
Բիլ
Biel/Bienne
Զինանշան
Biel-coat of arms.svg

CH Biel Altstadt-7.JPG
ԵրկիրՇվեյցարիա Շվեյցարիա
Առաջին հիշատակում1142, 1184, 1187, 1228, 1230, 1239, 1258, 1299
Մակերես21,21 կմ², 21,19 կմ²
ԲԾՄ434 մետր, 441 մետր
Պաշտոնական լեզուֆրանսերեն և գերմաներեն
Բնակչություն55 120 մարդ (դեկտեմբերի 31, 2018)[1]
Հեռախոսային կոդ032
Փոստային ինդեքսներ2500, 2502, 2503, 2504 և 2505
Ավտոմոբիլային կոդBE
Պաշտոնական կայքbiel-bienne.ch
##Բիլ (քաղաք) (Շվեյցարիա)
Red pog.png

Բիլը գտնվում է Շվեյցարիայի գերմանախոս և ֆրանսախոս հատվածների լեզվական սահմանագծի վրա, և նրա ողջ տարածքում այդ երկու լեզուներն էլ հավասարապես գործածվում են: Բիլը քաղաքի գերմանական անվանաձևն է, Բիենը՝ ֆրանսիական: Քաղաքը հիշատակելիս հաճախ գործածում են այդ երկու անվանաձևերը միասին, իսկ 2005 թվականի հունվարի 1-ից Biel/Bienne-ը (Բիլ/Բիեն) դարձել է նրա պաշտոնական անվանաձևը: Մինչ այդ քաղաքը պաշտոնապես անվանվում էր Բիլ[2][3]:

Բնակավայրը գտնվում է Յուրա լեռնազանգվածի հենց առաջին լեռնաշղթայի ստորոտին, զբաղեցնում է 21,19 քառակուսի կիլոմետր տարածք, որի 45,5 տոկոսը զբաղեցնում են շենքերն ու փողոցները, մոտավորապես այդքան էլ՝ անտառները, իսկ մնացած 10 տոկոսը՝ ջրային տարածքներն ու մշակովի հողերը[4]:

2017 թվականի տվյալներով՝ բուն քաղաքում ապրում էր շուրջ 55 հազար, իսկ ամբողջ ագլոմերացիայում՝ մոտաորապես 106 հազար մարդ[5]: 19-րդ դարից ի վեր Բիլը համարվում է երկրի արդյունաբերական, այդ թվում՝ ժամացույցների արտադրության կենտրոններից մեկը:

ՊատմությունԽմբագրել

 
Բիլ/Բիենը 1546 թվականին

Բիլ լճի ափերին մարդիկ բնակություն են հաստատել դեռ վաղնջական ժամանակներում. ներկայիս քաղաքի մերձակայքում՝ Ֆինգելցում 1874 թվականին հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են նորքարեդարյան երկու բնակավայրերի հետքեր (Vingelz / Hafen հնավայրն արդեն իսկ ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում): Մի ուշբրոնզեդարյան բնակավայր էլ հայտնաբերվել է Ֆինգելցից արևելք[6]: Գալլական պատերազմներից ու հին հռոմեացիների տիրապետության շրջանից հետո այս տարածաշրջանում իրենց գերիշխանությունն են հաստատել գերմանական ցեղերը: Ընդ որում՝ հին հռոմեացիների օրոք Պետինեսկայից (Petinesca) մինչև Պիեռ Պերտուիս (Pierre Pertuis) կամ Սալոդրում (Salodurum, ներկայիս Solothurn-ը) ճանապարհ է կառուցվել, որն անցել է այսօրվա Բիլ/Բիենի մի հատվածը համարվող Մետ ավանով: Մետում հայտնաբերվել են նաև հին հռոմեական ու վաղ միջնադարյան շինությունների հիմքեր և չորրորդ դարի մի գերեզմանատուն[7]:

ԺողովրդագրությունԽմբագրել

Քաղաքի բնակչության թվաքանակը ժամանակի ընթացքում կրել է հետևյալ փոփոխությունները[8]

ԿլիմաԽմբագրել

Բիլ/Բիեն (1981–2010)ի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Միջին բարձր °C (°F) 3.7
(38.7)
5.6
(42.1)
10.7
(51.3)
14.9
(58.8)
19.6
(67.3)
22.9
(73.2)
25.6
(78.1)
25.0
(77)
20.5
(68.9)
14.7
(58.5)
8.0
(46.4)
4.7
(40.5)
14.7
(58.5)
Միջին օրական °C (°F) 0.7
(33.3)
1.6
(34.9)
5.5
(41.9)
9.5
(49.1)
14.0
(57.2)
17.4
(63.3)
19.7
(67.5)
18.9
(66)
14.8
(58.6)
10.3
(50.5)
4.8
(40.6)
1.8
(35.2)
9.9
(49.8)
Միջին ցածր °C (°F) −1.5
(29.3)
−1.4
(29.5)
1.6
(34.9)
4.7
(40.5)
9.1
(48.4)
12.4
(54.3)
14.4
(57.9)
14.0
(57.2)
10.6
(51.1)
7.1
(44.8)
2.2
(36)
−0.4
(31.3)
6.1
(43)
Տեղումներ մմ (դյույմ) 101
(3.98)
88
(3.46)
89
(3.5)
79
(3.11)
100
(3.94)
100
(3.94)
102
(4.02)
113
(4.45)
97
(3.82)
104
(4.09)
98
(3.86)
117
(4.61)
1187
(46,73)
Ձյան տեղումներ սմ (դյույմ) 14.8
(5.83)
13.2
(5.2)
5.6
(2.2)
0.8
(0.31)
0
(0)
0
(0)
0
(0)
0
(0)
0
(0)
0
(0)
3.7
(1.46)
13.6
(5.35)
51.7
(20.35)
Միջ. տեղումների օրեր (≥ 1.0 mm) 10.7 10.0 10.7 10.2 12.2 10.8 10.6 10.6 8.8 10.8 10.5 11.5 127.4
Միջ. ձնառատ օրեր (≥ 1.0 cm) 4.1 3.4 1.8 0.3 0 0 0 0 0 0 1 2.9 13.5
% խոնավություն 85 80 73 69 70 69 67 71 76 83 84 85 76
աղբյուր: MeteoSwiss[9]

Ազգային նշանակության պատմամշակութային հուշարձաններԽմբագրել

Շվեյցարիայի ազգային նշանակության պատմամշակութային հուշարձանների ցանկում ընդգրկած են Alte Krone-ն, նկարչական Atelier Robert ստուդիան, Rockhall Manor-ը, երկաթուղային գլխավոր կայարանը, Jordi-Kocher House-ը, Անարատ հղության Սուրբ Մարիամ կաթոլիկ եկեղեցին , Kongresshaus-ը, Kontrollgebäude-ն, the Neuhaus թանգարանը՝ Robert Foundation-ի հավաքածուով, Schwab Museum-ը, քաղաքային բողոքական (ռեֆորմիստական) եկեղեցին, General Motors-ի վարչական շենքն ու հավաքման սրահը, Volkshaus-ը (Ժողովրդական տունը), Waldleute Zunft շենքը: Եվ ընդհանրապես՝ Բիել/Բիեն քաղաքն ամբողջությամբ՛ ինչպես նաև Taubenlochschlucht կիրճը[10]:

ՊատկերասրահԽմբագրել

Համաշխարհային ժառանգությունԽմբագրել

Հնագիտական պեղումների Ֆինգելց/Հաֆեն (Vingelz / Hafen)՝ նախապատմական ժամանակների լավ պահպանված, մեծարժեք գտածոներով հնավայրը, որ իրենից ներկայացնում է նորքարեդարյան երկու բնակավայրի մնացորդներ, մաս է կազմում Ալպերի շուրջը հայտնաբերված նախապատմական ժամանակների բնակավայրերի՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկված Համաշխարհային ժառանգության հուշարձանների[11]:

Հնավայրը Բիլ լճի ափին թաղված է եղել տիղմի տակ և համեմատաբար լավ է պահպանվել: Հայտնաբերված հնագույն բնակավայրերից մեկը, ըստ հնագետների եզրահանգումների, գոյություն է ունեցել մեր թվականությունից առաջ մոտավորապես 2970–2820, իսկ մյուսը՝ մ. թ. ա. 2780–2695 թվականներին: Փայտե շուրջ 60 նմուշներ են հետազոտվել ու թվագրվել:

Հնավայրը 1874 թվականին հայտնաբերել է Էդվարդ ֆոն Ֆելենբուրգը: Հնագիտական պեղումներն ու հետազոտութուններն այստեղ շարունակվում են: 1998 թվականին հայտնաբերվել էն գործվածքի մնացորդներ և մի ամբողջական կացին՝ սայրով ու բռնակով[12]:

ՄշակույթԽմբագրել

ԹանգարաններԽմբագրել

  • «Schwab» - հնագիտական թանգարան
  • «Müller» - մեքենաշինության թանգարան. 20-րդ դարասկզբի արհեստանոցներում ցուցադրված են 1880-ից 1940 թվականներին արտադրված ավելի քան 150 մեքենա
  • «Neuhaus» - ցուցադրված են 19-20-րդ դարերի մշակույթի, արդյունաբերության, տնտեսության տիպական ու արժեքավոր նմուշներ, ինչպես նաև իմպրեսիոնիստների աշխատանքներ
  • «Ժամացույցների թանգարան» - ցուցադրված են «Omega» ֆաբրիկայի արտադրած ժամացույցներ
  • CentrePasquArt - ժամանակակից արվեստի քաղաքային կենտրոն, որ ստեղծվել է Kunsthaus-ի, Photoforum-ի, Filmpodium-ի, Visarte-ի, Kunstverein-ի համատեղ ջանքերով
  • Օպտիկական թանգարան - ցուցադրված են օպտիկայի չորսհարյուրամյա պատմության ընթացքում ստեղծված շուրջ 300 առարկաներ՝ մենակնոցներ, հեռադիտակներ, ակնոցներ, ճնշաչափեր (բարոմետրեր) և այլն։

Ամենամյա միջոցառումներԽմբագրել

  • Բիլի կառնավալ (փետրվարի վերջին - մարտի սկզբին). Եվրոպայում մանկական խոշորագույն կառնավալներից մեկը
  • 1968 թվականից ի վեր անց է կացվում Բիլի շախմատային փառատոնըг
  • 2012 թվականից «Արտ դիալոգ» ընկերակցությունն անց է կացնում արվեստի ամենամյա փառատոն, որի ծրագրում ընդգրկված են դասական երաժշտություն, կերպարվեստ և գինեգործական արվեստ[13]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie Geschlecht und Gemeinde; Provisorische Jahresergebnisse; 2018FSO, 2019.
  2. «Nomenklaturen – Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz» (գերմաներեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 1 мая 2011-ին։ Վերցված է 28 октября 2018 
  3. «Nomenklaturen – Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz» (German)։ Արխիվացված է օրիգինալից նոյեմբերի 13, 2015-ին։ Վերցված է ապրիլի 4, 2011 
  4. Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (գերմ.) accessed 25 March 2010
  5. «Entwicklung der Städte und Agglomerationen»։ Swiss Federal Statistical Office։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 марта 2012-ին։ Վերցված է 27 октября 2018 
  6. 3295|Vingelz}}
  7. 3285|Mett}}
  8. 8,0 8,1 |222|Biel/Bienne}}
  9. «Climate Norm Value Tables»։ Climate diagrams and normals from Swiss measuring stations։ Federal Office of Meteorology and Climatology (MeteoSwiss)։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 May 2013-ին։ Վերցված է 30 January 2013  The weather station elevation is 433 meters above sea level.
  10. «Kantonsliste A-Objekte»։ KGS Inventar (German)։ Federal Office of Civil Protection։ 2009։ Վերցված է նոյեմբերի 13, 2017 
  11. Centre UNESCO World Heritage։ «Prehistoric Pile Dwellings around the Alps»։ whc.unesco.org 
  12. palafittes.org UNESCO nomination files-Volume II: Id-files of the component parts of the serial, Sites Switzerland (2) Archived 25 April 2012 at the Wayback Machine. accessed 12-August-2012
  13. «Арт Диалог Фестиваль» — официальный сайт фестиваля

ԳրականությունԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել