Բալդուին Հեթումյան

մարաջախտ, սպարապետ, իշխանաց իշխան

Բալդուին Հեթումյան (գրաբար՝ Պաղտին Նղրցի, ծննդյան թվականն անհայտ - դեկտեմբերի 12, 1336), Հայոց սպարապետ, իշխանաց իշխան, մարաջախտ և արքայահայր Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում: Արքայահայր Կոստանդին Գունդստաբլի թոռը, Կոստանդին Նղրցու որդին, Վասակի և Հեթում ջամբռլայի եղբայրը:

Բալդուին Հեթումյան
Պաղտին Նղրցի
Armoiries Héthoumides.svg
Դրոշ
Բարձրաբերդի իշխան
1308 - 1336
Հաջորդող Կոստանդին Դ
Դրոշ
Տարսոնի իշխան
1308 - 1336
Դրոշ
Կիլիկիայի մարաջախտ
Դրոշ
Կիլիկիայի սպարապետ
Դրոշ
Կիլիկիայի իշխանաց իշխան
 
Մասնագիտություն՝ Մարաջախտ, սպարապետ և Իշխանաց իշխան
Ազգություն հայ
Վախճանի օր դեկտեմբերի 12, 1336
Գերեզման Ականց անապատ
Թաղված Ականց անապատ
Դինաստիա Հեթումյաններ
Քաղաքացիություն Flag of the Armenian Kingdom of Cilicia under the Lusignan Dynasty (1341-1375).svg Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն
Հայր Կոստանդին Հեթումյան
Ամուսին Մարիանե Հեթումյան
Զավակներ Կոստանդին Դ, Ջոֆրե Հեթումյան և Ֆիմիկ Հեթումյան

ԿենսագրությունԽմբագրել

ԸնտանիքըԽմբագրել

Բալդուին Հեթումյանը համարվում է արքայահայր Կոստանդին պայլի թոռը[1]: Կոստանդին պայլի որդին է համանուն Կոստանդինը՝ տեր Նղրի, որի որդիներն են Բալդուին մարաջախտը, Վասակը և Հեթում ջամբռլան (թագավորական սենեկապետ): Բալդուինը ամուսնացել էր Մարիանեի հետ, որը Սմբատ Սպարապետի որդու՝ Լևոնի դուստրն էր: Ունեցել է երկու որդի՝ Կոստանդին և Ջուֆրե: Վերջինս մահացել է երիտասարդ հասակում 1358 թվականին, իսկ առաջինը դարձել է Կիլիկիայի Հայոց թագավոր՝ Կոստանդին Դ անունով:

ԳործունեությունըԽմբագրել

Բալդուին Հեթումյանի սեփական բերդն էր Բարձրաբերդը, բայց նա նստում էր Տարսոնում, որտեղ նա կառուցում է մի եկեղեցի, ապահովելով եկեղեցին գրքերով և անոթներով[2]:

Խորնի վանքի Կոստանդին վանահորն է հանձնում Սմբատ Գունդստաբլի Ճաշոցն ու Տարեգիրքը՝ նորոգելու և լրացնելու համար:

1307 թվականին, Լևոն Դ-ի կողմից, Թորոս երաժշտի և Լևոն սպայի հետ դեսպան է գնում Անգլիայի Էդուարդ Ա թագավորին: Վերադարձին մահացած է լինում Լևոն Դ-ն, որին հաջորդել էր Օշին Ա-ն:

1320 թվականին Օշին պայլի և Կոստանդին Գունդստաբլի հետ խնամակալ է լինում մանկահասակ Լևոն Ե թագավորին:

Երբ Հալեպի ամիրա՝ Ալթուն-Բուղան հաղտության դաշնագիրը դրժելով հարձակվում է Կիլիկիայի վրա, Բալդուին մարաջախտը Վասիլ թղթագրի հետ դեսպան է ուղարկվում Եգիպտոս: Հալեպից անցնելու ժամանակ ամիրան խաբեությամբ բռնում է նրան և բանտարկում: Բալդուինը 7 ամիս չարչարվելուց հետո մահանում է բանտում 1336 թվականին: Մարմինը փոխադրվում է Ակների վանք:

«Հայապատում»Խմբագրել

Ղևոնդ Ալիշանն իր «Հայապատում» աշխատության մեջ Բալդուինի մասին գրում է.

«Շատ արդիւնաւոր քաջ և խոհեմ մարդ[3]»

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «Սիսուան», Ղևոնդ Ալիշան, Վենետիկ, 1885, 149ա, 411բ.
  2. «Սիսուան», Ղևոնդ Ալիշան, Վենետիկ, 1885, 274ա.
  3. «Հայապատում. Պատմութիւն Հայոց», Ղևոնդ Ալիշխան, Հատոր Բ-Գ, Վենետիկ (Սբ. Ղազար կղզի), 1901, Հատոր Գ, էջ 160

ԱղբյուրներԽմբագրել

  • «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Հատոր 4, Ցուցակ 1, Էջ 219-220
  • «Սիսուան», Ղևոնդ Ալիշան, Վենետիկ, 1885, 149, 149ա, 154, 274ա, 411բ, 412-413, 485
  • «Տարեգիրք», Սմբատ Սպարապետ, Փարիզ, 1859, էջ 137 (Պարոն Պաղտին)
  • «Ազգաբանութիւն թագաւորացն Հայոց», Մինաս Համդեցի, Կ.Պոլիս, 1735, էջ 50
  • «Ժամանակագրութիւն Հայոց», Հովհաննես Դարդել, հրատ. Կ. Եզեանց, Ս. Պետերբուրգ, 1891, էջ 28, 31, 52 (կոչում է Բօդին կամ Բօդուէն և համարում է Կոստանդինի եղբայր)
  • «Հայկական հին դպրութեան պատմութիւն (Դ-ԺԳ դար)», Գարեգին Զարբհանալյան, բարձրագոյն դպրոցաց համար․ Գ տպագր. յաւելուածօք եւ փոփոխութեամբք, Վենետիկ, 1897, էջ 773 (Պաղտին մարաջաղտ)
  • «Հայապատում. Պատմութիւն Հայոց», Ղևոնդ Ալիշխան, Հատոր Բ-Գ, Վենետիկ (Սբ. Ղազար կղզի), 1901, Հատոր Գ, էջ 160 (Պաղտին մարաջախտ)
  • «Ազգապատում», Մաղաքիա Օրմանյան, Հատոր Ա, Կ. Պոլիս, 1265 (Բաղդովինոս, Բօթին, Պաղտին)
  • «Մի էջ հայ արուեստի եւ մշակոյթի պատմութիւնից», Գարեգին Հովսեփյան, Հալեպ, 1930, էջ 18
  • «Պատմական պատկերներ», Երվանդ Շահազիզ, Թիֆլիս, 1903, 117-118
  • « Լեւոն Ե Լուսինեան վերջին թագաւոր Հայոց», Կարապետ Բասմաջյան, Փարիզ, 1908, ծան. 27.