Ավետիս Երեցյան

հայ բժիշկ


Ավետիս Երեցյան, Վերապատվելի (1840 կամ 1841, Եվդոկիա, Սեբաստիայի նահանգ - 18 նոյեմբերի, 1895, Կեսարիա), հայ բժիշկ, քարոզիչ, ուսուցիչ։

Picto infobox med.png
Ավետիս Երեցյան
Avedis Yeretsian.png
Ծնվել է1840 կամ 1841
ԾննդավայրԵվդոկիա, Սեբաստիայի նահանգ
Մահացել է18 նոյեմբերի, 1895
Մահվան վայրԿեսարիա
Ազգությունհայ
Դավանանքլուսավորչական
ԿրթությունՓենսիլվանիայի համալսարան
Մասնագիտությունբժիշկ, քարոզիչ, ուսուցիչ
ԿոչումՎերապատվելի

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծնվել է 1840 կամ 1841 թվականին Սեբաստիայի նահանգի Եվդոկիա գավառի կենտրոն Եվդոկիա քաղաքում։ 1951 թվականին զրկվելով ծնողներից՝ որբ է մնացել։ 1851-55 թվականներին ուղարկվել է Մարզվան։ Նախնական կրթություն է ստացել տեղի վարժարանում՝ քահանա պապի մոտ։ 1855-60 (62) թվականներին(այլ տվյալներով՝ 1848 թ.) ուղարկվել է Կ. Պոլիս և (12 տարի) սովորել Կ. Պոլսի մերձակա Բեբեք գյուղում` ամերիկացի միսիոնե, վերապատվելի դոկտոր Սայրուս Համլիի հիմնած ու տնօրինած վարժարանում։ 1860 (62)-69 թվականներին գարծակցելով աներիկացի միսիոների հետ` դասախոսություններով ու քարոզչությամբ ճամփորդել է Անատոլիայի զանազան կողմերում՝ Կեսարիա, Զմյուռնիա, Մանիսա և այլուր։ Կեսարիայում միսիոներ Չարլզ Ֆարնուրթը դոկտոր Համլիից երկու օգնական է խնդրել, և վերջինս ուղարկել է պատվելի Քերովբե Յագուպյանին ու քարոզիչ Ավետիս Երեցյանին։ Մի քանի տարի ծառայելով միսիոների ձեռքի տակ՝ ուսուցիչ է ծառայել Կեսարիայում և շրջակա բնակավայրերում։ Միաժամանակ երբեմն հանդես է եկել իբրև քարոզիչ։

1867 թվականին ամուսնացել է և կնոջ հետ տեղափոխվել Զմյուռնիա և երկու տարի աշխատել Զմյուռնիայի ամերիկյան միսիոներական դպրոցում։ 1869 թվականին հեռացել է ամերիկյան միսիոներական կազմակերպությունից։

1869 թվականին վերադարձել է Կեսարիա՝ նպատակ ունենալով կնոջն այդտեղ թողնել և քրոջ հրավերով մեկնել ԱՄՆ` բժշկություն ուսանելու։ Սակայն շուտով հետ է կանգնել այդ մտքից։

1870 թվականին Կեսարիայում իր աշակերտների խնդրանքով հիմնել է 100-150 անդամ ունեցող «Լուսավորչյան ընկերությունը», դարձել նրանց հոգևոր առաջնորդը և յուրաքանչյուր կիրակի քարոզներ կարդացել։ Ընկերությունը Զամպաքճյաններից վարձած տանը բացել է աղքատ տղաների դպրոց, որտեղ դասավանդել է Երեցյանը։ Տունը կիրակի օրերին ծառայել է որպես քարոզներ կատարելու լսարան։ Շուտով օսմանյան կառավարությունն ու հայ ազգային կազմակերպությունները հալածել են ընկերությանը, որը փակվել է։ Ավետիս Երեցյանը և ընկերության որոշ անդամներ ձերբակալվել են և մի քանի օր տևած քննությունից հետո արձակվել։ Որոշ ժամանակ անց Երեցյանը մեկնել է Կ. Պոլիս և ընկերությունը «Ուսումնասիրաց ընկերություն» անվան տակ վերաբացելու կոնդակ ստացել Մկրտիչ արք. Խրիմյան պատրիարքից։

1873 թվականին ուսումնասիրած ընկերության նյութական օգնությամբ մեկնել է ԱՄՆ՝ քարոզչություն աբելու և բժշկություն սովորելու։ 1874-77 թվականներին սովորել է Փենսիլվանիայի համալսարանի (Ֆիլադելֆիա) բժշկական ֆակուլտետում, ստացել է բժշկի վկայական։ Ավարտաճառը պահվում է Փենսիլվանիայի համալսարանում։

1877 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս և հաստատվել Բահչե բաշը թաղամասում։ Կ. Պոլսում շարունակել է հանդես գալ որպես ավետարանական հայերի քարոզիչ և կիրակնօրյա պերճախոս քարոզներ անել հոգիների փրկության կամ դավանափոխության համար։ Միաժամանակ աշխատել է որպես բժիշկ և անձնվիրաբար բուժել մարմնային հիվանդություններով տառապող, տարբեր ազգերի պատկանող ու տարբեր կրոններ դավանող համաքաղաքացիներին։

Չնայած չարախոսություններին, զրպարտանքներին ու հալածանքներին՝ ընկերությունն արագորեն զարգացել է ու տարածվել։ Խոլերայի համաճարակի ժամանակ գերմարդկային ջանքեր գորշադրելով՝ քաղաքը փրկել է կործանումից, ինչի համար արժանացել է պատվանշանի, որը երբեք չի կրել։

1883 թվականին կրկին ձերբակալվել է և ուղարկվել Անկարա քաղաքի բանտը։ Բանտում նահանգապետի հարցաքննությունից հետո ազատ է արձակվել։ Անկարայում ծանոթացել է փվրոպական երկրների հյուպատոսների հետ, որոնք նրան հորդորել են մնալ այդտեղ 200 ոսկի տարեթոշակով։ Սակայն մերժել է նրանց և տեղափոխվել Կեսարիա՝ ծառայելով 84 ոսկի տարեթոշակով։

1887 թվականին Ուսումնասիրաց ընկերության անդամների թիվը հասել է 500-ի և այն վերածվել է աղանդի, որ իրեն կոչել է լուսավորչականություն, մինչդեռ ուրիշների կողմից կոչվել է Ավետիսականություն։ Աղանդը նաև աղջիկների ու տղաների դպրոցներ է բացել։

Բժիշկ-քարոզիչը իր պարզակյաց, ազատամիտ, ողորմասեր ու հեզահամբույր նկարագրով մեծ ազդոցություն է ունեցել կեսարացիների բարոյական կյանքի վրա, անձնապես կիրառելով իր նշանաբանը՝ «Վաճառական ըլլալով դրամ վաստակելէն, ազգի բարոյականը բարձրացնելով, հոգիները շահիլը նախամեծար է»։

1895 թվականին Փոքր Հայքում տեղի են ունեցել խլրտումներ և օսմանյան կայսրության համար հայերը կասկածելի են դարձել։ 1895 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցած Կեսարիայի հայկական ջարդերի ժամանակ մասնակցել է ինքնապաշտպանական մարտերին և փրկել շատերի կյանքը։ 1895 թվականի նոյեմբերի 18-ին՝շարունակվող ջարդի ժամանակ, թուրք խուժանը հրդեհել է բժշկի տունը, և 55-ամյա բժիշկն իր կնոջ, 20-ամյա որդու ու աներորդու հետ նահատակվել է։ 1896 թվականի հունվարին նրա մասունքները թաղվել են Կեսարիայի Սբ. Լուսավորիչ եկեղեցու բակում։

Հրդեհից հրաշքով փրկվել են Երեցյանի երեք դուստրերը և մյուս որդին։ Դուստրերից Ռոզինը 1910 թվականին Նյու Յորքում ամուսնացել է Պարսկաստանի հյուպատոս Հ. Թոփագյանի հետ։

Ավետիս Երեցյանի ճոխ գրադարանն ու տպագրելու ենթակա մեծ քանակությամբ (8-10 հատոր) կրոնական քարոզներ, բժշկական ու գիտական ձեռագրերն ամբողջությամբ հրո ճարակ են դարձել 1895 թվականի նոյեմբերի 18-ին։

Ավետիս Երիցյանի գործը «Ինջիլ Ջեմիեթի» («Ավետարանի միություն») անվան տակ Կեսարիայում շարունակվել է մինչև 1915 թվականը։

ԳրականությունԽմբագրել

  • Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1938։
  • Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն Եւդոկիոյ հայոց, Գահիրէ, 1952։
  • Ալպօյաչեան Արշակ, Պատմութիւն Հայ Կեսարիո, հ. 1-2, Կահիրե, 1937։
  • Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամներ), Պոսթոն, 1957։
  • Թէոդիկ, Ամէնուն տարեցոյցը, Ե. տարի, Կ. Պոլիս, 1911, Բ. տպագրութիւն, Հալէպ, 2008։

ԱղբյուրներԽմբագրել

  • Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։