19-րդ դարի երկրորդ կեսից Արցախը հայտնի է դառնում իբրև Հայ պարբերական մամուլի ընտանիք։ Այստեղ ավելի վաղ է ծնունդ առնում Հայ թերթն ու ամսագիրը, քան Երևանում կամ Բաքվում։ Զարմանալ չի կարելի, որ հենց Արցախի առաջին պարբերական մամուլը կոչվել է Հայկական աշխարհ, որի առաջին համարը լույս է տեսել 1874 թվականի ապրիլին։ Ամսագրի տերն ու տնօրենը Խորեն Ստեփանեն էր, զարգացած մի մարդ, որն ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը և ստացել է գիտական աստիճան։ Նրա առաջին հոգսերից մեկը դառնում է իր ընթերցողների շրջանում Հայոց լեզվի զարգացումը, գրել այնպես, ինչպես խոսում են և խոսել այնպես, ինչպես գրում են։

Մի շարք նախաձեռնությունների հեղինակ էր Խորեն Ստեփանեն։ Նա ջանքեր թափեց կենդանացնել Արցախի հայոց թեմական դպրոցի տպարանը և այն հագեցնել անհրաժեշտ սարքավորումներով։ Հայկական աշխարհը լայն ծրագրեր ուներ։ Անդրանիկ համարի խմբագրականում նշվում է, որ ամսագիրը հետապնդում է մի նպատակ․ բարձրացնել իր հայրենակիցների քաղաքական, գրագիտական, լուսավորական մակարդակը, մեծապես նպաստել ընթերցողների հայրենասիրական ոգու բարձրացմանը, սեր ներարկել դեպի Հայրենիքը։ Ահա թե ինչու Խորեն Ստեփանեն տպագրեց հատվածներ Մովսես Խորենացու Հայոց Պատմություն գրքի հատվածներից։

Քնար խոսնակ Արցախի պարբերական մամուլի պատմության մեջ ուշագրավ էջ է գրավում Շուշիի Մ․ Մահտեսի-Հակոբյանի տպարանում 1881 թ․ տպագրվախ Նիկողայոս Տեր-Ավետիքի Քնար խոսնակ պարբերականը։ Իր տեսակի մեջայն տարբերվում է նրանով, որ այստեղ ինքնուրույն ստեղծագործություններից բացի տեղ են գտել ռուս և եվրոպական դասականնների՝ Պուշկինի, Լերմոնտովի, Հայնեի, Գյոթեի, Շիլլերի, Բայրոնի և մյուսների գործերից։շ։ Նիկողայոս Տեր-Ավետիքյանը փորձում էր գեղարվեստաական խոսքի ուժով արտահայտել աշխատավորների իղչերն ու ցանկությունները, մարմնավորել նրանց միտքն ու խոսքը։ Նրա մի շարք ստեղծագործություններում, ոևրոնք լույս են տեսել Քնար Խոսզնակում, արտացոլված է հայ աշխատավորի ողբերգական վիճակը։ Նա ցավով հրապարակում է այն փաստը, որ կյանքի անտանելի պայմաններից դրդված հայ մարդը կաշկանդված է մահվան տիրաններում և ստիպված է ամեն մի դ-ճվարություն տանել, ստերանալ, մի կերպ քարշ տալ ֆիզիկակակն գոյությունը։ Բայց հեղինակը չի բավցարարվում մարդու ցավագին վիճակն արտահայտելով, որոշ չափով ներկայացնում է լայն զանգվածների դժգոհությունը ցարիզմի նկատմամբ։ Նա գտնում է, որ հայ ժողովուրդը պետք է միասնաբար լինի իր հնարցերի ;լուծման պայքարում, մերկացնի վախկոտների, պայքարից փախչողներին։

Լույս Գրեթե նպմանատիպ պարբերական էր Գործը, որը լկույս տեսասվ 1882-1884 թվակններին Շուշիում։ Նրա հրատարակիչ խմբագիրը Սիմոն Հախումյանը, բնիկ արցախցի էր։ Սկզբնական շրջանում աշակերտել է Հայտնի մանկավարժ՝ Պետրոս Շանշյանին՝ Շուշիի թեմական դպրոցում։ Այնուհետև սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ժեմարանում։

1897-1910 1897-1910 թվականները հայ պարբերական մամուլի համար շանր ժամանակաշրջան էր․ դա ամենից առաջ բացատրվում էր քաղաքաակն իրավիճակով։ Եվ այդ տարիներին Արցախում ևս չի հրատարակվում ոչ մի պարբերական։ Առաջին թերթը, որ լույս է տեսնում 20-րդ դարին սկզբին՝ 1911 թվականին՝ Ղարաբաղն էր, որը հիմնականում խմբագրում էր մեր անվանի արձակագիր վրթանես Փափազյանը։ Նրա երկու տարիների ընթացքում լույս տեսած 74 համարները հայելու պես վկայում են գավառի առօրյան տվյալ ժամանակահատվածում։ Թերթին ակտիվորեն աշխատակցել են և՛ հասարակական, և՛ քաղաքական գործիչներ, և՛ արվեստագերներ, և՛ գրողներ, և՛ փորձառու լրագրողներ։ 1911-1914 թվակններին Աև,րցախում հրատարակվում է երկու ռուսերեն թերթ ՝ Շուշինսկի լիստոկ և Շուշինսկայա ժիզն։ Երկուսի խմբագիրներն էլ հայերէին․ առաջինին խմբագում էր Շամիլ Մելիք-Ղարագյոզյանը, երկրորդին՝ ՍտեփԱԺան Մանդինյանը։ Նրանց տարբեր ժանրերի նյութերը կոչված էին հանգամանորեն լուսաբանելու գավառի առօրյան, ցույց տալու մարդկանց ձգտումներն ու իղձերը։