Բացել գլխավոր ցանկը
An oil painting of a chemist (by Henrika Šantel in 1932).

Քիմիա, գիտության ոլորտ, որն ուսումնասիրում է տարրերը և ատոմներից, մոլեկուլներից ու իոններից բաղկացած միացությունները, նրանց բաղադրությունը, կառուցվածքը, հատկությունները, այլ նյութերի հետ ռեակցիայի ժամանակ նրանց վարքը և փոփոխությունները[1][2]: Իր բնույթով քիմիա առարկան միջանկյալ դիրք է գրավում ֆիզիկայի և կենսաբանության միջև[3]: Քիմիան երբեմն անվանում են կենտրոնական գիտություն, քանի որ այն հիմք է ապահովում ինչպես բազային, այնպես էլ կիրառական գիտությունների համար[4]: Օրինակ՝ քիմիան բացատրում է բույսերի քիմիան (բուսաբանություն), հրաբխային լեռնային ապարների ձևավորումը (երկրաբանություն), ինչպես է կազմավորվում մթնոլորտային օզոնը և ինչպես են քայքայվում շրջակա միջավայրն աղտոտող նյութերը (բնապահպանություն), Լուսնի վրա հողի հատկությունները (աստրոֆիզիկա), ինչպես են աշխատում դեղամիջոցները (դեղագործություն) և ինչպես վերցնել ԴՆԹ-ի փորձանմուշներ հանցանքի վայրից (քրեագիտություն):

Քիմիան շոշափում է այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են ատոմների և մոլեկուլների փոխազդեցությունը քիմիական կապերի մեջ՝ նոր քիմիական միացություններ առաջացնելիս: Գոյություն ունեն քիմիական կապերի չորս տեսակներ.

  • կովալենտային կապեր, որտեղ միացության բաղադրիչներն ունեն մեկ կամ մի քանի ընդհանուր էլեկտրոններ
  • իոնային կապեր, որտեղ միացության բաղադրիչները տալիս կամ վերցնում են միմյանցից էլեկտրոններ՝ առաջացնելով իոններ (կատիոններ և անիոններ)
  • ջրածնային կապեր
  • վան դեր վաալսյան ուժերով առաջացած կապեր

ԾագումնաբանությունԽմբագրել

Քիմիա բառը ծագում է ալքիմիա բառից, որը վերաբերում է առավել վաղ ժամանակաշրջանի գիտական այս ոլորտի գործունեությանը: Հնագույն ժամանակներում ալքիմիան ընդգրկում էր տարրերի ուսումնասիրությունը, մետալուրգիան, փիլիսոփայությունը, աստղաբաշխությունը, աստղագիտությունը, միստիկան և բժշկությունը: Հաճախ այն համարում են գիտություն, որը փնտրում էր կապարը, կամ այլ մետաղներ, ոսկու վերափոխելու եղանակները[5], չնայած ալքիմիայի հետազոտություններն ընդգրկում էին ներկայիս քիմիայի շատ հարցեր, օրինակ՝ ջրի բաղադրության ուսումնասիրությունը, շարժման, աճի, վերափոխման, քայքայման երևույթների ուսումնասիրությունները: Բացի դրանից 4-րդ դարի սկզբին հույն եգիպտական ալքիմիկոս Զոսիմոսն ուսումնասիրում էր մարդու հոգին մարմնից զատելու, կամ կապելու երևույթները[6]: Ալքիմիկներին ընդունված էր անվանել քիմիկներ (chemist ), իսկ քիմիկոսի գործունեության ոլորտն անվանելու համար "-ry" վերջածանցն ավելալացվել է ավելի ուշ (chemistry )՝ քիմիա:

Ալքիմիա բառն առաջացել է արաբական al-kīmīā (الكیمیاء) բառից: Ըստ ծագման այդ բառը փոխառնվել է հունարեն χημία կամ χημεία բառերից[7][8]: Այն կարող է ունենալ եգիպտական ծագում, քանի որ հունարեն χημία բառն իր հերթին ծագում է Kemet բառից, որը Եգիպտոսի նախկին անվանումն է եգիպտերեն լեզվով[7]: Մյուս կողմից al-kīmīā բառը հնարավոր է ծագել է χημεία-ից, որը նշանակում է «միասին վերցրած»[9]:


Ժամանակակից սկզբունքներԽմբագրել

 
Laboratory, Institute of Biochemistry, University of Cologne in Germany.

Ատոմի կառուցվածքի ժամանակակից մոդելը հանդիսանում է քվանտային մեխանիկայի մոդելը[10]: Ավանդական քիմիան սկսվում է տարրական մասնիկների, ատոմների, մոլեկուլների[11], նյութերի, մետաղների, բյուրեղների և մատերիայի մեջ առկա այլ ագրեգատների ուսումնասիրությամբ: Նյութը կարող է ուսումնասիրվել պինդ, հեղուկ, կամ գազային, մեկուսացված կամ կոմբինացված վիճակներում: Փոխազդեցությունները, ռեակցիաները և փոխակերպումները, որոնք ուսումնասիրվում են քիմիայում, որպես կանոն, արդյունք են ատոմների միջև եղած փոխազդեցությունների, որը հանգեցնում է ատոմները միասին պահող քիմիական կապերի վերախմբավորման: Այդ վարքագծերն ուսումնասիրվում են քիմիական լաբորատորիաներում, որտեղ օգտագործվում են տարբեր ձևերի լաբորատոր անոթներ: Բայց ապակե անոթներն առանցքային չեն քիմիայի համար, փորձարարական, կիրառական և արդյունաբերական քիմիայի մեծ մասը կառավարվում է առանց դրանց:

Քիմիական ռեակցիան որոշ նյութերի վերափոխումն է մեկ կամ մի քանի տարբեր նյութերի[12]: Այդպիսի փոխարկման հիմքում ընկած է ատոմների միջև քիմիական կապերի էլեկտրոնների վերախմբավորումը: Դա կարող է սիմվոլիկ կերպով պատկերվել քիմիական հավասարման միջոցով, որտեղ որպես սուբյեկտներ հանդես են գալիս ատոմները: Քիմիական հավասարման ձախ և աջ մասերում ատոմների քանակներն իրար հավասար են: Երբ երկու կողմերում ատոմների քանակն իրար հավասար չի, ապա փոխարկումն անվանում են միջուկային ռեակցիա, կամ ռադիոակտիվ տրոհում: Ռեակցիաների տեսակները, նրանց ուղեկցող էներգիայի փոփոխությունները սահմանափակված են որոշակի հիմնական կանոններով, որոնք հայտնի են որպես քիմիական օրենքներ:

 
Solutions of substances in reagent bottles, including ammonium hydroxide and nitric acid, illuminated in different colors

Էներգետիկ և էնթրոպիական նկատառումները շատ կարևոր են գործնականորեն բոլոր քիմիական հետազոտություններում: Քիմիական նյութերը դասակարգվում են ըստ իրենց կառուցվածքի, ֆազի, ինչպես նաև ըստ քիմիական բաղադրության: Նյութերը ենթարկվում են քիմիական անալիզի տարբեր եղանակներով, օրինակ՝ սպեկտրոսկոպիա և քրոմատոգրաֆիա: Քիմիական հետազոտություններով զբաղված գիտնականներին անվանում են քիմիկոսներ[13]: Քիմիկոսների մեծ մասը մասնագիտանում են մեկ կամ մի քանի ոլորտներում:

Քիմիան ուսումնասիրելու համար անհրաժեշտ է գաղափար ունենալ մի քանի հասկացությունների մասին, դրանցից են[14].

ՄատերիաԽմբագրել

Քիմիայում մատերիան դա այն ամենն է, ինչն ունի հանգստի զանգված ու ծավալ, գրավում է տարածություն և բաղկացած է մասնիկներից: Մատերիայի բաղկացուցիչ մասնիկները ևս ունեն հանգստի զանգված, բայց ոչ բոլորը, օրինակ՝ ֆոտոնը չունի հանգստի զանգված: Մատերիան կարող է լինել մաքուր քիմիական նյութ կամ նյութերի խառնուրդ[15]:

ԱտոմԽմբագրել

 
Ատոմի դիագրամն ըստ Բորի մոդելի

Ատոմն հանդիսանում է քիմիայի հիմնական միավորը: Այն բաղկացած է խիտ միջուկից (ատոմի միջուկ), որը շրջապատված է էլեկտրոնային ամպով զբաղեցրած տարածքով: Միջուկը բաղկացած է դրականապես լիցքավորված պրոտոններով և չեզոք նեյտրոններով (միասին անվանում են նուկլոններ): Իսկ էլեկտրոնային ամպը բաղկացած է բացասականապես լիցքավորված էլեկտրոններով, որոնք պտտվում են միջուկի շուրջը: Չեզոք ատոմում բացասականապես լիցքավորված էլեկտրոնները հավասարակշռում են պրոտոնների դրական լիցքը: Միջուկը շատ խիտ է, նուկլոնի զանգվածը մոտավորապես 1836 անգամ մեծ է էլեկտրոնի զանգվածից, բայց ատոմի շառավիղը մոտ 10 000 անգամ ավելի մեծ է միջուկի շառավղից[16][17]:

Ատոմը նաև ամենափոքր մասնիկն է, որը կարելի է դիտարկել որպես տարրի քիմիական հատկությունների կրողը, ինչպիսիք են էլեկտրաբացասականությունը, իոնացման պոտենցիալը, օքսիդացման գերադասելի աստիճանը, կոորդինացիոն թիվը և առաջացրած կապերի գերադասելի տեսակները, օրինակ՝ մետաղական, իոնական, կովալենտային կապեր:

ՏարրԽմբագրել

 
Standard form of the periodic table of chemical elements. The colors represent different categories of elements

Քիմիական տարրն իրենից ներկայացնում է մաքուր նյութ՝ բաղկացած նույն տիպի ատոմներից, որոնք բնութագրվում են իրենց միջուկում պրոտոնների որոշոկի քանակով, այն անվանում են ատոմային համար և նշանակվում է Z տառով: Ատոմի զանգվածային թիվն իրենից ներկայացնում է միջուկում եղած պրոտոնների և նեյտրոնների հանրագումարը: Չնայած միևնույն տարրին պատկանող բոլոր ատոմների բոլոր միջուկները կունենան միևնույն ատոմային համարը, բայց պարտադիր չէ, որ նրանք ունենան նույն զանգվածային համարը: Զանգվածային համարներով տարբերվող միևնույն տարրի ատոմներին անվանում են իզոտոպներ: Օրինակ՝ միջուկում 6 պրոտոն պարունակող բոլոր ատոմները ներկայացնում են ածխածին քիմիական տարրը, բայց ածխածնի ատոմները կարող են ունենալ նաև 12 կամ 13 զանգվածային թիվ[17]:

Քիմիական տարրերի ստանդարտ ներկայացումը պարբերական աղյուսակն է, որտեղ տարրերը դասավորված են ատոմային համարի աճման կարգով: Այն կազմված է խմբերից (կամ սյունակներ) և պարբերություններից (կամ շարքեր)[18]:

ՄիացությունԽմբագրել

 
Carbon dioxide (CO2), an example of a chemical compound

Միացությունը մեկից ավելի տարրերից բաղկացած մաքուր քիմիական նյութ է: Միացության հատկությունները քիչ են նման նրա բաղադրության մեջ մտնող տարրերի հատկություններին[19]: Միացությունների ստանդարտ անվանակարգումը սահմանվում է Տեսական և կիրառական քիմիայի միջազգային միության կողմից (IUPAC): Օրգանական միացություններն անվանակարգվում են օրգանական [20], իսկ անօրգանականները՝ անօրգանական անվանակարգման համակարգերին համապատասխան: Երբ միացությունն ունի մեկից ավելի բաղադրիչ, ապա դրանք բաժանվում են երկու դասի՝ էլեկտրադրական և էլեկտրաբացասական[21]: Բացի դրանից Chemical Abstracts Service (CAS) ծառայությունը մշակել է քիմիական նյութերի ինդեքսավորման մեթոդ: Այդ սխեմայում յուրաքանչյուր քիմիական նյութի նույնացվում է որոշակի համարանիշ, որը հայտնի է որպես CAS գրանցման համարանիշ:


ՄոլեկուլԽմբագրել

 
A ball-and-stick representation of the caffeine molecule (C8H10N4O2).

Մոլեկուլն հանդիսանում է մաքուր քիմիական նյութի ամենափոքր անբաժանելիմասնիկը, որն ունի միայն իրեն յուրահատուկ որոշակի քիմիական հատկություններ, այսինքն՝ պոտենցիալ, որը հնարավորություն է տալիս որոշ ռեակցիաների մեջ մտնել այլ նյութերի հետ: Բայց այս բնորոշումն աշխատում է միայն այն նյութերի դեպքում, որոնք բաղկացած են մոլեկուլներից (նայել ներքևում): Որպես կանոն, մոլեկուլներն իրենցից ներկայացնում են ատոմների համակցություն, որոնք իրար հետ կապված են կովալենտային կապերով: Այնպես, որ այդ կառուցվածքը էլեկտրականապես չեզոք է, և բոլոր վալենտային էլեկտրոնները զույգված են այլ էլեկտրոնների հետ կամ կապերի մեջ, կամ առանձին էլեկտրոնային զույգերով:

Այսպիսով, մոլեկուլները էլեկտրականապես չեզոք միավորներ են, ի տարբերություն իոնների: Երբ այդ կանոնը խախտվում է և մոլեկուլն ստանում է լիցք, ապա այդ մասնիկին անվանում են մոլեկուլային իոն կամ բազմատոմ իոն: Բայց մոլեկուլ հասկացությունը սովորաբար պահանջում է, որ մոլեկուլային իոնները լինեն լավ առանձնացված, այնպիսին, ինչպիսին է վակուումում ուղղորդված փունջը մասս-սպեկտրաչափում: Լիցքավորված բազմատոմ մասնիկները, որոնք գտնվում են պինդ մարմիններում (օրինակ՝ սուլֆատ կամ նիտրատ իոնները), քիմիայում չեն համարվում մոլեկուլներ: Որոշ մոլեկուլներ պարունակում են մեկ կամ մի քանի չզույգված էլեկտրոններ, որոնք առաջացնում են ռադիկալներ: Ռադիկալների մեծ մասը համեմատաբար ավելի ռեակցիոնունակ են, բայց որոշները, ինչպիսին է ազոտի օքսիդը (NO), կարող են լինել նաև ստաբիլ:

 
A 2-D skeletal model of a benzene molecule (C6H6)

Իներտ տարրերի, կամ ազնիվ գազերի մոտ (հելիում, նեոն, արգոն, կրիպտոն, քսենոն և ռադոն) ամենափոքր առանձին մասնիկները ատոմներն են, բայց մյուս քիմիական տարրերը բաղկացած են մոլեկուլներից, կամ ատոմների ցանցից, որոնք միմյանց հետ կապված են որևէ ձևով: Միանման մոլեկուլները կազմում են ծանոթ նյութեր, ինչպիսիք են ջուրը, օդը և շատ ուրիշ օրգանական միացություններ՝ սպիրտ, շաքար, բենզին և տարբեր դեղանյութեր:

Բայց ոչ բոլոր նյութերն ու քիմիական միացություններն են բաղկացած առանձին մոլեկուլներից, պինդ նյութերի մեծ մասը, որոնք կազմում են Երկրի կեղևը, վերին մանթիան և միջուկը, իրենցից ներկայացնում են քիմիական միացություններ առանց մոլեկուլների: Այս նյութերը իոնական միացություններ և պինդ նյութերի ցանցեր են, որոնցում, ըստ էության, առանձին մոլեկուլներ հնարավոր չէ առանձնացնել: Դրա փոխարեն այդ նյութերը դիտարկվում են կառուցվածքային միավորներով, կամ տարրական բջիջներով՝ որպես ամենափոքր կրկնվող կառուցվածքային միավոր: Այդպիսի նյութերի օրինակներ են հանքային աղերը (օրինակ՝ կերակրի աղը), պինդ նյութերը (ածխածին, ալմաստ), մետաղները, հանրաճանաչ սիլիցիումի երկօքսիդը և սիլիկատային միներալները (քվարց, գրանիտ):

Մոլեկուլի հիմնական բնութագրերից մեկը նրա երկրաչափությունն է, որն հաճախ անվանում են նրա կառուցվածք: Երկատոմ, եռատոմ, կամ քառատոմ մոլեկուլների կառուցվածքը կարող է լինել պարզ (գծային, անկյունային, բրգաձև և այլն): Վեցից ավելի ատոմներից բաղկացած բազմատոմ մոլեկուլների կառուցվածքը կարող է վճռական նշանակություն ունենալ քիմիական հատկությունների համար:

Մաքուր նյութեր և խառնուրդներԽմբագրել

   
   
   
Examples of pure chemical substances. From left to right: the elements tin (Sn) and sulfur (S), diamond (an allotrope of carbon), sucrose (pure sugar), and sodium chloride (salt) and sodium bicarbonate (baking soda), which are both ionic compounds.

Քիմիական նյութը դա որոշակի բաղադրությամբ և որոշակի հատկություններով մատերիայի տեսակ է[22]: Մի քանի նյութերի համակցությունն անվանում են խառնուրդներ, օրինակ՝ օդը, համաձուլվածքները և այլն[23]:

Նյութի քանակ, մոլԽմբագրել

Մոլը չափման միավոր է, որը ցույց է տալիս նյութի քանակությունը, անվանում են նաև քիմիական քանակ: Այս չափման միավորը բնորոշվում է որպես 0.012կգ ածխածնի (C12) մեջ գտնվող ատոմների քանակով, որտեղ ածխածնի ատոմները կապված չեն, գտնվում են հանգստի և իրենց հիմնական վիճակում[24]: Մեկ մոլում պարունակվող մասնիկների քանակը հայտնի է որպես Ավոգադրոյի հաստատուն և որոշվում է փորձնական ճանապարհով: Այն մոտավորապես հավասար է 6,022 × 10 23 մոլ -1[25]:

Մոլյար կոնցենտրացիան իրենից ներկայացնում է որևէ նյութի քանակությունը լուծույթի միավոր ծավալում, այն սովորաբար չափվում է մոլ/դմ3 (մոլ/լ) միավորով[26]:

ՖազԽմբագրել

 
Diagram showing relationships among the phases and the terms used to describe phase changes.

Քիմիական նյութերը կարող են գոյություն ունենալ մի քանի ֆազերում: Քիմիական դասակարգումները մեծամասամբ կախված չեն ֆազերից, բայց մի քանի էկզոտիկ ֆազեր համատեղելի չեն որոշակի քիմիական հատկությունների հետ: Ֆազն իրենից ներկայացնում է քիմիական համակարգի վիճակ, որն ունի համապատասխան ծավալային կառուցվածք տվյալ ճնշման և ջերմաստիճանի պայմաններում:

Տվյալ ֆազի ֆիզիկական հատկությունները, ինչպիսիք են խտությունը և բեկման ցուցիչը, փոփոխության չեն ենթարկվում: Նյութի ֆազային վիճակը որոշվում է ֆազային անցումով, երբ համակարգին տված, կամ վերցված էներգիան ծախսվում է համակարգի ստրուկտուրայի վերակառուցման և ոչ ծավալի փոփոխության համար:

Երբեմն ֆազերի միջև տարբերությունը կարող է լինել անընդհատ, չունենալ անջատ սահման: Այս դեպքում համարվում է, որ նյութը գտնվում է գերկրիտիկական վիճակում: Նյութի վիճակի դիագրամի վրա այն կետը, որտեղ երեք ֆազերը համատեղ են, կոչվում է եռակի կետ, և չնայած դա գործնականում անհնարին է, միևնույն է հարմար եղանակ է նյութի վիճակի պայմանները քննարկելու համար:

Ֆազերի ամենահայտնի օրինակները համարվում են պինդ, հեղուկ և գազային ֆազերը: Շատ նյութեր ունեն պինդ նյութերի բազմակիության հատկություն: Օրինակ՝ գոյություն ունի պինդ երկաթի երեք ֆազ (ալֆա, գամմա և դելտա), որոնք կախված են ջերմաստիճանից և ճնշումից: Այդ պինդ ֆազերի սկզբունքային տարբերությունը կայանում է բյուրեղային կառուցվածքի կամ ատոմների դասավորության մեջ: Մյուս ֆազը, որը գտնվում է քիմիայի ուսումնասիրությունների կիզակետում, դա հեղուկ, կամ ջրային ֆազն է, որն իրենից ներկայացնում է ջրում լուծված այլ նյութերի ֆազային վիճակ:

Ավելի քիչ հայտնի ֆազերն են պլազման, Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատը և ֆերմիոնային կոնդենսատները, ինչպես նաև մագնիսական նյութերի պարամագնիսական և ֆեռոմագնիսական ֆազերը:

ԿապերԽմբագրել

 
An animation of the process of ionic bonding between sodium (Na) and chlorine (Cl) to form sodium chloride, or common table salt. Ionic bonding involves one atom taking valence electrons from another (as opposed to sharing, which occurs in covalent bonding)

Համարվում է, որ մոլեկուլներում, կամ բյուրեղներում իրար կպած ատոմները կապված են միմյանց հետ: Քիմիական կապը կարող է դիտարկվել որպես բազմաբևեռ հավասարակշռություն ատոմների միջուկների դրական և նրանց շուրջը տատանվող բացասական իոնների միջև[27]: Ձգողական և վանողական ուժերով բացատրությունը պարզունակ է, և էլեկտրոնի հասանելիությունը այլ ատոմների հետ կապեր առաջացնելու համար բնութագրվում է էներգիաներով և նրանց բաշխմամբ:

Քիմիական կապը կարող է լինել կովալենտային, իոնային, ջրածնային և Վան դեր Վաալսյան ուժերով պայմանավորված: Այս կապերից յուրաքանչյուրին վերագրվում է որոշ պոտենցիալ: Այդ պոտենցիալներն առաջացնում են փոխազդեցություն, որոնք մոլեկուլներում և բյուրեղներում ատոմները պահում են կապված վիճակում: Պարզ միացություններից շատերում կովալենտային կապի բացատրությունները (էլեկտրոնային զույգի վանումը էլեկտրոնների վալենտային շերտի կողմից և օքսիդացման աստիճան հասկացությունը) կարող են օգտագործվել մոլեկուլային կառուցվածքի և բաղադրության պարզաբանման համար:

Իոնական կապն առաջանում է,երբ մետաղի ատոմը կորցնում է իր էլեկտրոններից մեկը, կամ մի քանիսը՝ դառնալով դրական լիցքավորված կատիոն: Այդ էլեկտրոնները ձեռք է բերում ոչ մետաղի ատոմը և վեր է ածվում բացասական լիցքավորված անիոնի: Երկու տարաբևեռ իոններ ձգում են միմյանց, այսինքն՝ իոնական կապն իրենից ներկայացնում է այդ իոնների միջև գոյություն ունեցող էլեկտրասատատիկ ձգողության ուժը: Օրինակ՝ նատրիում մետաղի ատոմը կորցնելով մեկ էլեկտրոն վեր է ածվում Na+ կատիոնի, իսկ քլոր ոչ մետաղի ատոմը ձեռք է բերում այդ էլեկտրոնը և դառնում Cl : Այս իոնները միասին են մնում էլեկտրաստատիկ ձգողության շնորհիվ և առաջացնում են NaCl միացությունը, որը հենց կերակրի աղն է:


 
In the methane molecule (CH4), the carbon atom shares a pair of valence electrons with each of the four hydrogen atoms. Thus, the octet rule is satisfied for C-atom (it has eight electrons in its valence shell) and the duet rule is satisfied for the H-atoms (they have two electrons in their valence shells).

Կովալենտային կապի դեպքում մեկ կամ մի քանի էլեկտրոնային զույգեր համատեղ օգտագործվում են երկու ատոմների կողմից: Էլեկտրականապես չեզոք տացված ատոմների խումբն անվանում են մոլեկուլ: Ատոմներն ընդհանուր օգտագործման են տրամադրում վալենտային էլեկտրոններն այնպես, որ յուրաքանչյուր ատոմ ունենա ազնիվ գազերի էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիան՝ արտաքին ութ էլեկտրոնային կառուցվածք: Ընդունված է ասել, որ ատոմները, որոնք միացություններ են առաջացնում այս եղանակով, երբ նրանցից յուրաքանչյուրն իր արտաքին (վալենտային) էլեկտրոնային շերտում ունի ձևավորված ութ էլեկտրոն, հետևում են օկտետի կանոնին: Բայց որոշ տարրեր, իօնչպիսիք են ջրածինը և լիթիումը, իրենց արտաքին էլեկտրոնային շերտում միայն մեկ էլեկտրոնի կարիք ունեն, որպեսզի ստանան ստաբիլ կոնֆիգուրացիա: Ընդունված է ասել, որ այս ատոմները հետևում են դուետի կանոնին, այդպիսով հասնելով ազնիվ գազ հելիումի էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիային, որն իր արտաքին էլեկտրոնային շերտում ունի երկու էլեկտրոն:

Ճիշտ նույն ձևով դասական ֆիզիկայի տեսությունները կարելի է օգտագործել բազմաթիվ իոնական միացությունների գոյությունը կանխատեսելու համար: Ավելի բարդ միացությունների համար, ինչպիսիք են մետաղների կոմպլեքս միացությունները, վալենտային կապերի տեսությունը քիչ կիրառելի է, և սովարաբար օգտագործվում են այլընտրանքային մոտեցումներ, ինչպիսին է մոլեկուլային օրբիտալների տեսությունը (նայել էլեկտրոնային օրբիտալների դիագրամը):

ԷներգիաԽմբագրել

Քիմիայի կոնտեքստում էներգիան նյութի անկապտելի հատկանիշ է, որը հետևանք է ատոմային, մոլեկուլային, կամ ագրեգատային կառուցվածքի: Քանի որ քիմիական վերափոխումներն ուղեկցվում են այդ ստրուկտուրաների փոփոխությամբ, դրանք անխուսափելիորեն բերում են մասնակից նյութերի էներգիաների փոփոխության: Էներգիայի որոշ մասը հաղորդվում է շրջապատին ջերմության կամ լույսի ձևով, արդյունքում ռեակցիայի ելանյութերը կարող են ունենալ ավելի մեծ էներգիա, քան վերջանյութերը:

Ռեակցիան կոչվում է ջերմանջատիչ (էկզոթերմիկ), եթե դրա արդյունքում անջատվում է ջերմություն, ջերմակլանիչ (էնդոթերմիկ) ռեակցիաների դեպքում՝ ընդհակառակը, շրջապատից կլանվում է ջերմության որոշակի քանակ: Առաջին դեպքում վերջանյութերի էներգետիկ արժեքը ցածր է ելանյութերի էներգիայից, իսկ երկրորդ դեպքում՝ բարձր:

Քիմիական ռեակցիան չի ընթանա, եթե ռեակցող նյութերը չեն հաղթահարում էներգետիկ արգելքը, որը հայտնի է որպես ակտիվացման էներգիա: Ըստ Բոլցմանի հայտնի ֆակտորի քիմիական ռեակցիայի արագությունը տվյալ ջերմաստիճանում (Т) կախված է ակտիվացման էներգիայից (Е)՝  , դա այն բանի հավանականությունն է, որ մոլեկուլը տվյալ ջերմաստիճանում կարող է ունենալ ակտիվացման E էներգիայից մեծ, կամ հավասար էներգիա: Ռեակցիայի արագության կախվածությունը ջերմաստիճանից արտահայտվում է Արենիուսի հավասարմամբ: Քիմիական ռեակցիայի համար անհրաժեշտ ակտիվացման էներգիան կարող է լինել ջերմության, լույսի, էլեկտրականության, կամ գերձայնային ծագում ունեցող մեխանիկական ուժի ձևով[28]:

Սրա հետ կապված ազատ էներգիայի հասկացությունը,որն իր մեջ ներառում է նաև էնթրոպիան, հանդիսանում է շատ օգտակար միջոց ռեակցիայի իրագործելիությունը կանխագուշակելու և քիմիական թերմոդինամիկայում քիմիական ռեակցիայի հավասարակշռության վիճակը որոշելու համար: Ռեակցիան հնարավոր է, եթե Գիբսի ազատ էներգիայի ընդհանուր փոփոխությունը բացասական է ( ), իսկ եթե այն հավասար է զրոյի, ապա քիմիական ռեակցիան գտնվում է հավասարակշռային վիճակում:

Էլեկտրոնների,ատոմների և մոլեկուլների վիճակի հնարավոր էներգիաները սահմանափակ են: Դրանք որոշվում են քվանտային մեխանիկայի կանոններով, ըստ որի տեղի է ունենում կապված համակարգերի էներգիաների քվանտացում: Ասում են, որ բարձր էներգիա ունեցող ատոմներն ու մոլեկուլները գրգռված են: Նյութն ավելի ռեակտիվ է, այսինքն հեշտությամբ է մտնում քիմիական ռեակցիայի մեջ, եթե նրա ատոմները կամ մոլեկուլները գտնվում են գրգռված վիճակում:

Նյութի ագրեգատային վիճակը անշեղորեն որոշվում է նրա էներգիայով և նրան շրջապատող միջավայրի էներգիայով: Եթե նյութի միջմոլեկուլային ուժերն այնպիսին են, որ շրջապատող միջավայրի էներգիան բավարար չէ դրանք հաղթահարելու համար, ապա նյութը կգտնվի պինդ , կամ հեղուկ վիճակներում, ինչպես ջրի (H2O) դեպքում է: Ջուրը սենյակային ջերմաստիճանում հեղուկ է, որովհետև մրա մոլեկուլները կապված են ջրածնային կապերով[29]: Իսկ ծծմբաջրածինը (H2S) սենյակային ջերմաստիճանում և նորմալ ճնշման տակ իրենից ներկայացնում է գազային նյութ, քանի որ նրա մոլեկուլները միմյանց հետ կապված են ավելի թույլ՝ դիպոլ-դիպոլ փոխազդեցության ուժերով:

Մեկ քիմիական նյութից մյուսին էներգիայի փոխանցումը կախված է քվանտային էներգիայի այն չափից, որն արձակում է մի նյութը: Ջերմային էներգիան հաճախ ավելի հեշտությամբ է փոխանցվում գործնականում ցանկացած նյութից այլ նյութի, քանի որ ֆոնոնները, որոնք պատասխանատու են էներգիայի տատանողական և պտտական մակարդակներում, ունեն շատ ավելի փոքր էներգիա, քան ֆոտոնները, որոնք հարուցում են էլեկտրոնների անցումը: Այսպիսով, քանի որ տատանման և պտտական մակարդակներն իրար ավելի մոտ են դասավորված քան էլեկտրոնների էներգետիկ մակարդակները, ջերմությունն ավելի հեշտությամբ է փոխանցվում նյութերի միջև, քան լուսային, կամ էլեկտրոնային էներգիայի այլ տեսակները: Օրինակ՝ ուլտրամանուշակագույն էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը այդքան էֆեկտիվ չի փոխանցվում մեկ նյութից մյուսը, ինչքան ջերմային, կամ էլեկտրական էներգիան:

Տարբեր նյութերի բնութագրական էներգետիկ մակարդակների գոյությունը օգտակար է այդ նյութերը նույնականացնելու համար սպեկտրալ գծերի անալիզի եղանակով: Սպեկտրների տարբեր տեսակներ հաճախ օգտագործվում են քիմիական սպեկտրոսկոպիայում, օրինակ՝ ինֆրակարմիր, գերձայնային, միջուկային մագնիսական ռեզոնանս և այլն: Սպեկտրոսկոպիան օգտագործվում է նաև հեռահար օբյեկտների բաղադրությունը, ինչպիսիք են աստղերը և այլ գալակտիկաները:

 
Երկաթի ճառագայթման սպեկտրը

Քիմիական էներգիա տերմինը հաճախ օգտագործվում է նշելու համար, թե տվյալ քիմիական նյութը ի վիճակի է փոխակերպվել քիմիական ռեակցիայի արդյունքում, կամ փոխակերպել այլ քիմիական նյութեր:

ՌեակցիաԽմբագրել

 
During chemical reactions, bonds between atoms break and form, resulting in different substances with different properties. In a blast furnace, iron oxide, a compound, reacts with carbon monoxide to form iron, one of the chemical elements, and carbon dioxide.

Երբ քիմիական նյութը այլ նյութերի հետ փոխազդեցության արդյունքում փոխակերպվում է, ուրեմն տեղի է ունեցել քիմիական ռեակցիա: Հետևապես քիմիական ռեակցիան իրենից ներկայացնում է կոնցեպցիա, որը կապված է նյութի վարքագծի հետ, երբ այն նեղ կոնտակտի մեջ է գտնվում այլ նյութի հետ՝ խառնուրդի կամ լոծույթի ձևով, կամ երբ կա որևէ տիպի էներգիայի ազդեցություն: Ռեակցիային մասնակցող նյութերի միջև տեղի է ունենում որոշ էներգիայի փոխանակություն, ինչպես նաև միջավայրի հետ, որը հաճախ հանդիսանում է լաբորատոր փորձանոթը:

Քիմիական ռեակցիաները կարող են հանգեցնել մոլեկուլի գոյացման, կամ դիսոցման, այսինքն՝ մոլեկուլների, որոնք քայքայվում են առաջացնելով երկու և ավել մոլեկուլներ, կամ ատոմների վերախմբավորմամբ մոլեկուլի ներսում կամ նրանց միջև: Քիմիական ռեակցիայի ժամանակ սովորաբար խզվում են կամ առաջանում նոր քիմիական կապեր: Օքսիդացումը, վերականգնումը, դիսոցումը, թթվահիմնային չեզոքացումը և մոլեկոլների վերախմբավորումն հանդիսանում են քիմիական ռեակցիաների ավելի հաճախ հանդիպող տեսակները:

Chemical reactions can result in the formation or dissociation of molecules, that is, molecules breaking apart to form two or more molecules or rearrangement of atoms within or across molecules. Chemical reactions usually involve the making or breaking of chemical bonds. Oxidation, reduction, dissociation, acid-base neutralization and molecular rearrangement are some of the commonly used kinds of chemical reactions.

A chemical reaction can be symbolically depicted through a chemical equation. While in a non-nuclear chemical reaction the number and kind of atoms on both sides of the equation are equal, for a nuclear reaction this holds true only for the nuclear particles viz. protons and neutrons.[30]

The sequence of steps in which the reorganization of chemical bonds may be taking place in the course of a chemical reaction is called its mechanism. A chemical reaction can be envisioned to take place in a number of steps, each of which may have a different speed. Many reaction intermediates with variable stability can thus be envisaged during the course of a reaction. Reaction mechanisms are proposed to explain the kinetics and the relative product mix of a reaction. Many physical chemists specialize in exploring and proposing the mechanisms of various chemical reactions. Several empirical rules, like the Woodward–Hoffmann rules often come in handy while proposing a mechanism for a chemical reaction.

According to the IUPAC gold book, a chemical reaction is "a process that results in the interconversion of chemical species."[31] Accordingly, a chemical reaction may be an elementary reaction or a stepwise reaction. An additional caveat is made, in that this definition includes cases where the interconversion of conformers is experimentally observable. Such detectable chemical reactions normally involve sets of molecular entities as indicated by this definition, but it is often conceptually convenient to use the term also for changes involving single molecular entities (i.e. 'microscopic chemical events').

Իոններ և աղերԽմբագրել

 
The crystal lattice structure of potassium chloride (KCl), a salt which is formed due to the attraction of K+ cations and Cl anions. Note how the overall charge of the ionic compound is zero.

An ion is a charged species, an atom or a molecule, that has lost or gained one or more electrons. When an atom loses an electron and thus has more protons than electrons, the atom is a positively charged ion or cation. When an atom gains an electron and thus has more electrons than protons, the atom is a negatively charged ion or anion. Cations and anions can form a crystalline lattice of neutral salts, such as the Na+ and Cl ions forming sodium chloride, or NaCl. Examples of polyatomic ions that do not split up during acid-base reactions are hydroxide (OH) and phosphate (PO43−).

Plasma is composed of gaseous matter that has been completely ionized, usually through high temperature.

Թթվայնություն և հիմնայնությունԽմբագրել

 
When hydrogen bromide (HBr), pictured, is dissolved in water, it forms the strong acid hydrobromic acid

A substance can often be classified as an acid or a base. There are several different theories which explain acid-base behavior. The simplest is Arrhenius theory, which states that acid is a substance that produces hydronium ions when it is dissolved in water, and a base is one that produces hydroxide ions when dissolved in water. According to Brønsted–Lowry acid-base theory, acids are substances that donate a positive hydrogen ion to another substance in a chemical reaction; by extension, a base is the substance which receives that hydrogen ion.

A third common theory is Lewis acid-base theory, which is based on the formation of new chemical bonds. Lewis theory explains that an acid is a substance which is capable of accepting a pair of electrons from another substance during the process of bond formation, while a base is a substance which can provide a pair of electrons to form a new bond. According to this theory, the crucial things being exchanged are charges.[32] There are several other ways in which a substance may be classified as an acid or a base, as is evident in the history of this concept.[33]

Acid strength is commonly measured by two methods. One measurement, based on the Arrhenius definition of acidity, is pH, which is a measurement of the hydronium ion concentration in a solution, as expressed on a negative logarithmic scale. Thus, solutions that have a low pH have a high hydronium ion concentration and can be said to be more acidic. The other measurement, based on the Brønsted–Lowry definition, is the acid dissociation constant (Ka), which measures the relative ability of a substance to act as an acid under the Brønsted–Lowry definition of an acid. That is, substances with a higher Ka are more likely to donate hydrogen ions in chemical reactions than those with lower Ka values.

ՕքսիդավերականգնումԽմբագրել

Redox (reduction-oxidation) reactions include all chemical reactions in which atoms have their oxidation state changed by either gaining electrons (reduction) or losing electrons (oxidation). Substances that have the ability to oxidize other substances are said to be oxidative and are known as oxidizing agents, oxidants or oxidizers. An oxidant removes electrons from another substance. Similarly, substances that have the ability to reduce other substances are said to be reductive and are known as reducing agents, reductants, or reducers.

A reductant transfers electrons to another substance and is thus oxidized itself. And because it "donates" electrons it is also called an electron donor. Oxidation and reduction properly refer to a change in oxidation number—the actual transfer of electrons may never occur. Thus, oxidation is better defined as an increase in oxidation number, and reduction as a decrease in oxidation number.

ՀավասարակշռությունԽմբագրել

Although the concept of equilibrium is widely used across sciences, in the context of chemistry, it arises whenever a number of different states of the chemical composition are possible, as for example, in a mixture of several chemical compounds that can react with one another, or when a substance can be present in more than one kind of phase.

A system of chemical substances at equilibrium, even though having an unchanging composition, is most often not static; molecules of the substances continue to react with one another thus giving rise to a dynamic equilibrium. Thus the concept describes the state in which the parameters such as chemical composition remain unchanged over time.

Քիմիական օրենքներԽմբագրել

Chemical reactions are governed by certain laws, which have become fundamental concepts in chemistry. Some of them are:

ՊատմությունԽմբագրել

The history of chemistry spans a period from very old times to the present. Since several millennia BC, civilizations were using technologies that would eventually form the basis of the various branches of chemistry. Examples include extracting metals from ores, making pottery and glazes, fermenting beer and wine, extracting chemicals from plants for medicine and perfume, rendering fat into soap, making glass, and making alloys like bronze. Chemistry was preceded by its protoscience, alchemy, which is an intuitive but non-scientific approach to understanding the constituents of matter and their interactions. It was unsuccessful in explaining the nature of matter and its transformations, but, by performing experiments and recording the results, alchemists set the stage for modern chemistry. Chemistry as a body of knowledge distinct from alchemy began to emerge when a clear differentiation was made between them by Robert Boyle in his work The Sceptical Chymist (1661). While both alchemy and chemistry are concerned with matter and its transformations, the crucial difference was given by the scientific method that chemists employed in their work. Chemistry is considered to have become an established science with the work of Antoine Lavoisier, who developed a law of conservation of mass that demanded careful measurement and quantitative observations of chemical phenomena. The history of chemistry is intertwined with the history of thermodynamics, especially through the work of Willard Gibbs.[34]

ՍահմանումԽմբագրել

The definition of chemistry has changed over time, as new discoveries and theories add to the functionality of the science. The term "chymistry", in the view of noted scientist Robert Boyle in 1661, meant the subject of the material principles of mixed bodies.[35] In 1663, the chemist Christopher Glaser described "chymistry" as a scientific art, by which one learns to dissolve bodies, and draw from them the different substances on their composition, and how to unite them again, and exalt them to a higher perfection.[36]

The 1730 definition of the word "chemistry", as used by Georg Ernst Stahl, meant the art of resolving mixed, compound, or aggregate bodies into their principles; and of composing such bodies from those principles.[37] In 1837, Jean-Baptiste Dumas considered the word "chemistry" to refer to the science concerned with the laws and effects of molecular forces.[38] This definition further evolved until, in 1947, it came to mean the science of substances: their structure, their properties, and the reactions that change them into other substances – a characterization accepted by Linus Pauling.[39] More recently, in 1998, Professor Raymond Chang broadened the definition of "chemistry" to mean the study of matter and the changes it undergoes.[40]

Of disciplineԽմբագրել

 
Democritus' atomist philosophy was later adopted by Epicurus (341–270 BCE).

Early civilizations, such as the Egyptians[41] Babylonians, Indians[42] amassed practical knowledge concerning the arts of metallurgy, pottery and dyes, but didn't develop a systematic theory.

A basic chemical hypothesis first emerged in Classical Greece with the theory of four elements as propounded definitively by Aristotle stating that fire, air, earth and water were the fundamental elements from which everything is formed as a combination. Greek atomism dates back to 440 BC, arising in works by philosophers such as Democritus and Epicurus. In 50 BCE, the Roman philosopher Lucretius expanded upon the theory in his book De rerum natura (On The Nature of Things).[43][44] Unlike modern concepts of science, Greek atomism was purely philosophical in nature, with little concern for empirical observations and no concern for chemical experiments.[45]

In the Hellenistic world the art of alchemy first proliferated, mingling magic and occultism into the study of natural substances with the ultimate goal of transmuting elements into gold and discovering the elixir of eternal life.[46] Work, particularly the development of distillation, continued in the early Byzantine period with the most famous practitioner being the 4th century Greek-Egyptian Zosimos of Panopolis.[47] Alchemy continued to be developed and practised throughout the Arab world after the Muslim conquests,[48] and from there, and from the Byzantine remnants,[49] diffused into medieval and Renaissance Europe through Latin translations. Some influential Muslim chemists, Abū al-Rayhān al-Bīrūnī,[50] Avicenna[51] and Al-Kindi refuted the theories of alchemy, particularly the theory of the transmutation of metals; and al-Tusi described a version of the conservation of mass, noting that a body of matter is able to change but is not able to disappear.[52]

 
Jābir ibn Hayyān (Geber), a Perso-Arab alchemist whose experimental research laid the foundations of chemistry.

The development of the modern scientific method was slow and arduous, but an early scientific method for chemistry began emerging among early Muslim chemists, beginning with the 9th century Perso-Arab chemist Jābir ibn Hayyān (known as "Geber" in Europe), who is sometimes referred to as "the father of chemistry".[53][54][55][56] He introduced a systematic and experimental approach to scientific research based in the laboratory, in contrast to the ancient Greek and Egyptian alchemists whose works were largely allegorical and often unintelligible.[57] His books strongly influenced the medieval European alchemists[58] and justified their search for the philosopher's stone.[59][60] In the Middle Ages, Jabir's treatises on alchemy were translated into Latin and became standard texts for European alchemists. These include the Kitab al-Kimya (titled Book of the Composition of Alchemy in Europe), translated by Robert of Chester (1144); and the Kitab al-Sab'een (Book of Seventy) by Gerard of Cremona (before 1187).Under the influence of the new empirical methods propounded by Sir Francis Bacon and others, a group of chemists at Oxford, Robert Boyle, Robert Hooke and John Mayow began to reshape the old alchemical traditions into a scientific discipline. Boyle in particular is regarded as the founding father of chemistry due to his most important work, the classic chemistry text The Sceptical Chymist where the differentiation is made between the claims of alchemy and the empirical scientific discoveries of the new chemistry.[61] He formulated Boyle's law, rejected the classical "four elements" and proposed a mechanistic alternative of atoms and chemical reactions that could be subject to rigorous experiment.[62]

 
Antoine-Laurent de Lavoisier is considered the "Father of Modern Chemistry".[63]

The theory of phlogiston (a substance at the root of all combustion) was propounded by the German Georg Ernst Stahl in the early 18th century and was only overturned by the end of the century by the French chemist Antoine Lavoisier, the chemical analogue of Newton in physics; who did more than any other to establish the new science on proper theoretical footing, by elucidating the principle of conservation of mass and developing a new system of chemical nomenclature used to this day.[64]

Before his work, though, many important discoveries had been made, specifically relating to the nature of 'air' which was discovered to be composed of many different gases. The Scottish chemist Joseph Black (the first experimental chemist) and the Dutchman J.B. van Helmont discovered carbon dioxide, or what Black called 'fixed air' in 1754; Henry Cavendish discovered hydrogen and elucidated its properties and Joseph Priestley and, independently, Carl Wilhelm Scheele isolated pure oxygen.

 
In his periodic table, Dmitri Mendeleev predicted the existence of 7 new elements,[65] and placed all 60 elements known at the time in their correct places.[66]

English scientist John Dalton proposed the modern theory of atoms; that all substances are composed of indivisible 'atoms' of matter and that different atoms have varying atomic weights.

The development of the electrochemical theory of chemical combinations occurred in the early 19th century as the result of the work of two scientists in particular, J.J. Berzelius and Humphry Davy, made possible by the prior invention of the voltaic pile by Alessandro Volta. Davy discovered nine new elements including the alkali metals by extracting them from their oxides with electric current.[67]

British William Prout first proposed ordering all the elements by their atomic weight as all atoms had a weight that was an exact multiple of the atomic weight of hydrogen. J.A.R. Newlands devised an early table of elements, which was then developed into the modern periodic table of elements[68] in the 1860s by Dmitri Mendeleev and independently by several other scientists including Julius Lothar Meyer.[69][70] The inert gases, later called the noble gases were discovered by William Ramsay in collaboration with Lord Rayleigh at the end of the century, thereby filling in the basic structure of the table.

 
Top: Expected results: alpha particles passing through the plum pudding model of the atom undisturbed.
Bottom: Observed results: a small portion of the particles were deflected, indicating a small, concentrated charge.

At the turn of the twentieth century the theoretical underpinnings of chemistry were finally understood due to a series of remarkable discoveries that succeeded in probing and discovering the very nature of the internal structure of atoms. In 1897, J.J. Thomson of Cambridge University discovered the electron and soon after the French scientist Becquerel as well as the couple Pierre and Marie Curie investigated the phenomenon of radioactivity. In a series of pioneering scattering experiments Ernest Rutherford at the University of Manchester discovered the internal structure of the atom and the existence of the proton, classified and explained the different types of radioactivity and successfully transmuted the first element by bombarding nitrogen with alpha particles.

His work on atomic structure was improved on by his students, the Danish physicist Niels Bohr and Henry Moseley. The electronic theory of chemical bonds and molecular orbitals was developed by the American scientists Linus Pauling and Gilbert N. Lewis.

The year 2011 was declared by the United Nations as the International Year of Chemistry.[71] It was an initiative of the International Union of Pure and Applied Chemistry, and of the United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization and involves chemical societies, academics, and institutions worldwide and relied on individual initiatives to organize local and regional activities.

Organic chemistry was developed by Justus von Liebig and others, following Friedrich Wöhler's synthesis of urea which proved that living organisms were, in theory, reducible to chemistry.[72] Other crucial 19th century advances were; an understanding of valence bonding (Edward Frankland in 1852) and the application of thermodynamics to chemistry (J. W. Gibbs and Svante Arrhenius in the 1870s).

PracticeԽմբագրել

SubdisciplinesԽմբագրել

Կաղապար:One source Chemistry is typically divided into several major sub-disciplines. There are also several main cross-disciplinary and more specialized fields of chemistry.[73]

Other disciplines within chemistry are traditionally grouped by the type of matter being studied or the kind of study. These include inorganic chemistry, the study of inorganic matter; organic chemistry, the study of organic (carbon-based) matter; biochemistry, the study of substances found in biological organisms; physical chemistry, the study of chemical processes using physical concepts such as thermodynamics and quantum mechanics; and analytical chemistry, the analysis of material samples to gain an understanding of their chemical composition and structure. Many more specialized disciplines have emerged in recent years, e.g. neurochemistry the chemical study of the nervous system (see subdisciplines).

Other fields include agrochemistry, astrochemistry (and cosmochemistry), atmospheric chemistry, chemical engineering, chemical biology, chemo-informatics, electrochemistry, environmental chemistry, femtochemistry, flavor chemistry, flow chemistry, geochemistry, green chemistry, histochemistry, history of chemistry, hydrogenation chemistry, immunochemistry, marine chemistry, materials science, mathematical chemistry, mechanochemistry, medicinal chemistry, molecular biology, molecular mechanics, nanotechnology, natural product chemistry, oenology, organometallic chemistry, petrochemistry, pharmacology, photochemistry, physical organic chemistry, phytochemistry, polymer chemistry, radiochemistry, solid-state chemistry, sonochemistry, supramolecular chemistry, surface chemistry, synthetic chemistry, thermochemistry, and many others.

ԱրդյունաբերությունԽմբագրել

The chemical industry represents an important economic activity worldwide. The global top 50 chemical producers in 2013 had sales of US$980.5 billion with a profit margin of 10.3%.[75]

Professional societiesԽմբագրել

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «What is Chemistry?»։ Chemweb.ucc.ie։ Վերցված է 2011-06-12 
  2. Chemistry. (n.d.). Merriam-Webster's Medical Dictionary. Retrieved August 19, 2007.
  3. Carsten Reinhardt. Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries. Wiley-VCH, 2001. 3-527-30271-9. pp. 1–2.
  4. Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. Chemistry: The Central Science. Prentice Hall; 8 edition (1999). 0-13-010310-1. pp. 3–4.
  5. «History of Alchemy»։ Alchemy Lab։ Վերցված է 2011-06-12 
  6. Strathern, P. (2000). Mendeleyev's Dream – the Quest for the Elements. New York: Berkley Books.
  7. 7,0 7,1 "alchemy", entry in The Oxford English Dictionary, J.A. Simpson and E.S.C. Weiner, vol. 1, 2nd ed., 1989, 0-19-861213-3.
  8. p. 854, "Arabic alchemy", Georges C. Anawati, pp. 853–885 in Encyclopedia of the history of Arabic science, eds. Roshdi Rashed and Régis Morelon, London: Routledge, 1996, vol. 3, 0-415-12412-3.
  9. Weekley, Ernest (1967). Etymological Dictionary of Modern English. New York: Dover Publications. 0-486-21873-2
  10. «chemical bonding»։ Britannica։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 1 November 2012 
  11. Matter: Atoms from Democritus to Dalton by Anthony Carpi, Ph.D.
  12. IUPAC Gold Book Definition
  13. «California Occupational Guide Number 22: Chemists»։ Calmis.ca.gov։ 1999-10-29։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-06-10-ին։ Վերցված է 2011-06-12 
  14. «General Chemistry Online – Companion Notes: Matter»։ Antoine.frostburg.edu։ Վերցված է 2011-06-12 
  15. Armstrong James (2012)։ General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach։ Brooks/Cole։ էջ 48։ ISBN 978-0-534-49349-3 
  16. Burrows, Holman, էջ 13
  17. 17,0 17,1 Housecroft, Sharpe, էջ 2
  18. Burrows, Holman, էջ 110
  19. Burrows, Holman, էջ 12
  20. «IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry»։ Acdlabs.com։ Վերցված է 2011-06-12 
  21. Կաղապար:Cite Book
  22. Hill, J.W., Petrucci, R.H., McCreary, T.W., Perry, S.S. (2005)։ General Chemistry (4th ed.)։ Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall։ էջ 37 
  23. M.M. Avedesian, Hugh Baker։ Magnesium and Magnesium Alloys։ ASM International։ էջ 59 
  24. «Official SI Unit definitions»։ Bipm.org։ Վերցված է 2011-06-12 
  25. Burrows, Holman, էջ 16
  26. Atkins, de Paula, էջ 9
  27. Visionlearning։ «Chemical Bonding by Anthony Carpi, Ph»։ visionlearning։ Վերցված է 2011-06-12 
  28. Reilly, Michael. (2007). Mechanical force induces chemical reaction, NewScientist.com news service, Reilly
  29. Changing States of Matter – Chemforkids.com
  30. Chemical Reaction Equation – IUPAC Goldbook
  31. Gold Book Chemical Reaction IUPAC Goldbook
  32. «The Lewis Acid-Base Concept»։ Apsidium։ May 19, 2003։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-05-27-ին։ Վերցված է 2010-07-31 Կաղապար:Unreliable source?
  33. «History of Acidity»։ Bbc.co.uk։ 2004-05-27։ Վերցված է 2011-06-12 
  34. Selected Classic Papers from the History of Chemistry
  35. Boyle Robert (1661)։ The Sceptical Chymist։ New York: Dover Publications, Inc. (reprint)։ ISBN 978-0-486-42825-3 
  36. Glaser Christopher (1663)։ Traite de la chymie։ Paris  as found in: Kim Mi Gyung (2003)։ Affinity, That Elusive Dream – A Genealogy of the Chemical Revolution։ The MIT Press։ ISBN 978-0-262-11273-4 
  37. Stahl George, E. (1730)։ Philosophical Principles of Universal Chemistry։ London 
  38. Dumas, J.B. (1837). 'Affinite' (lecture notes), vii, p 4. "Statique chimique", Paris: Académie des Sciences
  39. Pauling Linus (1947)։ General Chemistry։ Dover Publications, Inc.։ ISBN 978-0-486-65622-9 
  40. Chang, Raymond (1998)։ Chemistry, 6th Ed.։ New York: McGraw Hill։ ISBN 978-0-07-115221-1 
  41. First chemists, February 13, 1999, New Scientist
  42. Barnes Ruth։ Textiles in Indian Ocean Societies։ Routledge։ էջ 1 
  43. Lucretius (50 BCE)։ «de Rerum Natura (On the Nature of Things)»։ The Internet Classics Archive։ Massachusetts Institute of Technology։ Վերցված է 9 January 2007 
  44. Simpson David (29 June 2005)։ «Lucretius (c. 99–55 BCE)»։ The Internet History of Philosophy։ Վերցված է 2007-01-09 
  45. Strodach George K. (2012)։ The Art of Happiness։ New York: Penguin Classics։ էջեր 7–8։ ISBN 978-0-14-310721-7 
  46. «International Year of Chemistry – The History of Chemistry»։ G.I.T. Laboratory Journal Europe։ Feb 25, 2011։ Վերցված է March 12, 2013 
  47. Bryan H. Bunch & Alexander Hellemans (2004)։ The History of Science and Technology։ Houghton Mifflin Harcourt։ էջ 88։ ISBN 978-0-618-22123-3 
  48. Morris Kline (1985) Mathematics for the nonmathematician. Courier Dover Publications. p. 284. 0-486-24823-2
  49. Marcelin Berthelot, Collection des anciens alchimistes grecs (3 vol., Paris, 1887–1888, p. 161); F. Sherwood Taylor, "The Origins of Greek Alchemy," Ambix 1 (1937), 40.
  50. Marmura Michael E., Nasr Seyyed Hossein (1965)։ «An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines. Conceptions of Nature and Methods Used for Its Study by the Ikhwan Al-Safa'an, Al-Biruni, and Ibn Sina by Seyyed Hossein Nasr»։ Speculum 40 (4): 744–746։ JSTOR 2851429։ doi:10.2307/2851429 
  51. Robert Briffault (1938). The Making of Humanity, pp. 196–197.
  52. Alakbarov Farid (2001)։ «A 13th-Century Darwin? Tusi's Views on Evolution»։ Azerbaijan International 9: 2 
  53. Derewenda Zygmunt S., Derewenda ZS (2007)։ «On wine, chirality and crystallography»։ Acta Crystallographica Section A 64 (Pt 1): 246–258 [247]։ Bibcode:2008AcCrA..64..246D։ PMID 18156689։ doi:10.1107/S0108767307054293 
  54. John Warren (2005). "War and the Cultural Heritage of Iraq: a sadly mismanaged affair", Third World Quarterly, Volume 26, Issue 4 & 5, pp. 815–830.
  55. Dr. A. Zahoor (1997), Jâbir ibn Hayyân (Geber)
  56. Paul Vallely, How Islamic inventors changed the world, The Independent, 10 March 2006
  57. Kraus, Paul, Jâbir ibn Hayyân, Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. Le corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque,. Cairo (1942–1943). Repr. By Fuat Sezgin, (Natural Sciences in Islam. 67–68), Frankfurt. 2002:
      "To form an idea of the historical place of Jabir's alchemy and to tackle the problem of its sources, it is advisable to compare it with what remains to us of the alchemical literature in the Greek language. One knows in which miserable state this literature reached us. Collected by Byzantine scientists from the tenth century, the corpus of the Greek alchemists is a cluster of incoherent fragments, going back to all the times since the third century until the end of the Middle Ages."  
      "The efforts of Berthelot and Ruelle to put a little order in this mass of literature led only to poor results, and the later researchers, among them in particular Mrs. Hammer-Jensen, Tannery, Lagercrantz, von Lippmann, Reitzenstein, Ruska, Bidez, Festugiere and others, could make clear only few points of detail…  
      The study of the Greek alchemists is not very encouraging. An even surface examination of the Greek texts shows that a very small part only was organized according to true experiments of laboratory: even the supposedly technical writings, in the state where we find them today, are unintelligible nonsense which refuses any interpretation.  
      It is different with Jabir's alchemy. The relatively clear description of the processes and the alchemical apparatuses, the methodical classification of the substances, mark an experimental spirit which is extremely far away from the weird and odd esotericism of the Greek texts. The theory on which Jabir supports his operations is one of clearness and of an impressive unity. More than with the other Arab authors, one notes with him a balance between theoretical teaching and practical teaching, between the `ilm and the `amal. In vain one would seek in the Greek texts a work as systematic as that which is presented for example in the Book of Seventy."  

    (cf. Ahmad Y Hassan։ «A Critical Reassessment of the Geber Problem: Part Three»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-11-20-ին։ Վերցված է 2008-08-09 )

  58. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ meyerhoff անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  59. Ragai Jehane (1992)։ «The Philosopher's Stone: Alchemy and Chemistry»։ Journal of Comparative Poetics 12 (Metaphor and Allegory in the Middle Ages): 58–77։ JSTOR 521636։ doi:10.2307/521636 
  60. Holmyard E. J. (1924)։ «Maslama al-Majriti and the Rutbatu'l-Hakim»։ Isis 6 (3): 293–305։ doi:10.1086/358238 
  61. "Robert Boyle, Founder of Modern Chemistry" Harry Sootin (2011)
  62. «History – Robert Boyle (1627–1691)»։ BBC։ Վերցված է 2011-06-12 
  63. Eagle Cassandra T., Jennifer Sloan (1998)։ «Marie Anne Paulze Lavoisier: The Mother of Modern Chemistry»։ The Chemical Educator 3 (5): 1–18։ doi:10.1007/s00897980249a 
  64. Mi Gyung Kim (2003)։ Affinity, that Elusive Dream: A Genealogy of the Chemical Revolution։ MIT Press։ էջ 440։ ISBN 978-0-262-11273-4 
  65. Chemistry 412 course notes։ «A Brief History of the Development of Periodic Table»։ Western Oregon University։ Վերցված է July 20, 2015 
  66. Note: "...it is surely true that had Mendeleev never lived modern chemists would be using a Periodic Table" and «Dmitri Mendeleev»։ Royal Society of Chemistry։ Վերցված է July 18, 2015 
  67. Davy Humphry (1808)։ «On some new Phenomena of Chemical Changes produced by Electricity, particularly the Decomposition of the fixed Alkalies, and the Exhibition of the new Substances, which constitute their Bases»։ Philosophical Transactions of the Royal Society 98: 1–45։ doi:10.1098/rstl.1808.0001 
  68. Winter Mark։ «WebElements: the periodic table on the web»։ The University of Sheffield։ Արխիվացված օրիգինալից January 4, 2014-ին։ Վերցված է January 27, 2014 
  69. «Julius Lothar Meyer and Dmitri Ivanovich Mendeleev»։ Science History Institute։ June 2016։ Վերցված է March 20, 2018 
  70. "What makes these family likenesses among the elements? In the 1860s everyone was scratching their heads about that, and several scientists moved towards rather similar answers. The man who solved the problem most triumphantly was a young Russian called Dmitri Ivanovich Mendeleev, who visited the salt mine at Wieliczka in 1859." Bronowski, Jacob (1973)։ The Ascent of Man։ Little, Brown and Company։ էջ 322։ ISBN 978-0-316-10930-7 
  71. «Chemistry»։ Chemistry2011.org։ Վերցված է 2012-03-10 
  72. Ihde, Aaron John (1984)։ The Development of Modern Chemistry։ Courier Dover Publications։ էջ 164։ ISBN 978-0-486-64235-2 
  73. W.G. Laidlaw; D.E. Ryan And Gary Horlick; H.C. Clark, Josef Takats, And Martin Cowie; R.U. Lemieux (1986-12-10)։ «Chemistry Subdisciplines»։ The Canadian Encyclopedia։ Վերցված է 2011-06-12 
  74. Herbst, Eric (May 12, 2005)։ «Chemistry of Star-Forming Regions»։ Journal of Physical Chemistry A 109 (18): 4017–4029։ Bibcode:2005JPCA..109.4017H։ PMID 16833724։ doi:10.1021/jp050461c 
  75. Tullo Alexander H. (28 July 2014)։ «C&EN’s Global Top 50 Chemical Firms For 2014»։ Chemical & Engineering News (American Chemical Society)։ Վերցված է 22 August 2014 

ԲիբլիոգրաֆիաԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

Popular reading
Introductory undergraduate text books
  • Atkins, P.W., Overton, T., Rourke, J., Weller, M. and Armstrong, F. Shriver and Atkins inorganic chemistry (4th edition) 2006 (Oxford University Press) 0-19-926463-5
  • Chang, Raymond. Chemistry 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. 0-07-115221-0.
  • Կաղապար:Clayden
  • Voet and Voet Biochemistry (Wiley) 0-471-58651-X
Advanced undergraduate-level or graduate text books
  • Atkins, P.W. Physical Chemistry (Oxford University Press) 0-19-879285-9
  • Atkins, P.W. et al. Molecular Quantum Mechanics (Oxford University Press)
  • McWeeny, R. Coulson's Valence (Oxford Science Publications) 0-19-855144-4
  • Pauling, L. The Nature of the chemical bond (Cornell University Press) 0-8014-0333-2
  • Pauling, L., and Wilson, E.B. Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry (Dover Publications) 0-486-64871-0
  • Smart and Moore Solid State Chemistry: An Introduction (Chapman and Hall) 0-412-40040-5
  • Stephenson, G. Mathematical Methods for Science Students (Longman) 0-582-44416-0

Արտաքին հղումներԽմբագրել